ରାଜନ୍ ସ୍ମର ଵିଵେକେନ ପୂର୍ଵଜାତିମ୍ ଇମାଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵଦନ୍ତୀ ମୂର୍ଧ୍ନି ପସ୍ପର୍ଶ ତଂ କରେଣ ସରସ୍ଵତୀ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ବିବେକରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ନିଜେ ମନେ ପକାଅ। ଏହିପରି କହି, ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କର ହାତରେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁଲେ।
ଅଥ ହାର୍ଦତମୋମାଯା ପଦ୍ମସ୍ଯ କ୍ଷଯମ୍ ଆଯଯୌ । ସଵିକାସଂ ଚ ହୃଦଯଂ ଜ୍ଞପ୍ତିସ୍ପର୍ଶାଦ୍ ଅଥାଭଵତ୍
ତାପରେ ହୃଦୟର ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧାର ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଅପସାରିଗଲା, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ସ୍ପର୍ଶରେ ହୃଦୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଉଠିଲା।
ସସ୍ମାର ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଫୁରଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ଅନ୍ଯଦେହୈକରାଜତ୍ଵଂ ଲୀଲାଵିଲସିତାନ୍ଵିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଘଟଣାବଳୀକୁ ମନେ ପକାଇଲେ, ଯେପରି ଭିତରେ କିଛି ହଲେ ଡାକୁଛି। ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଏକମାତ୍ର ରାଜତ୍ୱ ଓ ଖେଳମସ୍ତି ସହିତ ଥିଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଜ୍ଞପ୍ତିଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ଲୀଲାଯତ୍ନଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଆତ୍ମୋଦନ୍ତଂ ବଭୂଵାସାଵ୍ ଉହ୍ଯମାନ ଇଵାର୍ଣଵେ
ଜ୍ଞାନ ଓ ଚେଷ୍ଟାର ଖେଳରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜୀବନର କଥା ଜାଣି, ସେ ନିଜ କଥାର ସାଗରରେ ଭାସୁଥିବା ପରି ହେଇଗଲେ।
ଉଵାଚାତ୍ମନି ସଂସାରେ ବତ ମାଯେଯମ୍ ଆତତା । ପରିଜ୍ଞାତା ପ୍ରସାଦେନ ଦେଵ୍ଯୋର୍ ଇହ ମଯାଧୁନା
ସେ କହିଲେ: ହାୟ, ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଜଗତ୍ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। ଦେବୀଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିଛି।
ହେ ଦେଵ୍ଯୌ କିମ୍ ଇଦଂ ନାମ ଦିନମ୍ ଏକଂ ମୃତସ୍ଯ ମେ । ଗତମ୍ ଅଦ୍ଯେହ ଯାତାନି ଵଯୋ ଵର୍ଷାଣି ସପ୍ତତିଃ
ହେ ଦେବୀମାନେ, ଏହା କଣ? ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେବଳ ଏକ ଦିନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି କି? କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଆଜି ମୋ ଜୀବନର ସତରି ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅନେକକାର୍ଯାଣି ସ୍ମରାମି ପ୍ରପିତାମହମ୍ । ସ୍ମରାମି ବାଲ୍ଯଂ ତାରୁଣ୍ଯଂ ମିତ୍ରବନ୍ଧୁପରିଚ୍ଛଦମ୍
ମୁଁ ଅନେକ କାମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ମୋ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକାଉଛି। ମୋ ଶିଶୁବେଳା, ଯୁବକାବସ୍ଥା, ବନ୍ଧୁ-ସଜନଙ୍କ ସହ ଅନୁଭୂତିକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକାଉଛି।
ରାଜନ୍ ମୃତିମହାମୋହମୂର୍ଛାଯାସ୍ ସମନନ୍ତରମ୍ । ତସ୍ମିଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ତରେ ଽତୀତେ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ମୁହୂର୍ତକେ
ହେ ରାଜା, ମୃତ୍ୟୁର ବଡ଼ ମୋହ ଓ ଅଚେତନତା ପରେ, ତାହା ପରଲୋକରେ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଘଟିଗଲା, ସେ ସମୟଟି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହେଇଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଗୃହେ ଽଥାସ୍ମିନ୍ ନୈଵ ଵେତ୍ସ୍ଯ୍ ଅଥ ଵଚ୍ମି ତେ । ଅଯଂ ତସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଏଵ କିଲ ସ୍ଥିତଃ
ସେଇ ଘରେ କିମ୍ବା ଏଠି ଘରେ—ତୁମେ ଜାଣୁଛ କି ନାହିଁ, ମୁଁ କହୁଛି—ସେଇ ଘରର ଭିତର ଆକାଶଟି ଏଠି ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗିରିଗ୍ରାମକଵିପ୍ରସ୍ଯ ଗୃହେ ଽନ୍ତର୍ ଭୂପମଣ୍ଡପଃ । ତସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଇଦମ୍ ଆଭାତି ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଚ ଜଗଦ୍ଗୃହମ୍
ପାହାଡ଼ ଗାଁରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ରାଜାଙ୍କ ଦରବାର ଅଛି; ସେଠାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଘର ଅଛି।
କିଲ ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହାନ୍ତର୍ ଜୀଵସ୍ ତେ ମଦ୍ଵରାତ୍ ସ୍ଥିତଃ । ତତ୍ରୈଵ ତସ୍ଯ ଭୂପୀଠଂ ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ନିଜମଣ୍ଡପଃ
ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦରେ, କୁହାଯାଏ ତୁମ ଆତ୍ମା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଅଛି; ସେଠି ତାଙ୍କର ରାଜସିଂହାସନ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠି ତାଙ୍କର ନିଜ ଦରବାର ଅଛି।
ତସ୍ଯୈଵ ଚ ଗୃହସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଇଦଂ ସଂସାରମଣ୍ଡଲମ୍ । ତତ୍ରୈଵେଦଂ ତଵ ଗୃହଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରମ୍
ସେଇ ଘରର ଭିତରେ ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର ଅଛି; ସେଠି ତୁମ ନିଜ ଘର ଅଛି, ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ଦେରି ହେଉଛି।
ତତ୍ରୈଵ ଚେତସି ତଵ ନିର୍ମଲାକାଶନିର୍ମଲେ । ପ୍ରତିଭାସାଗତମ୍ ଇଦଂ ଵ୍ଯଵହାରଭ୍ରମଂ ତତମ୍
ତୋର ମନ ଏକଦମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ ପରି ପବିତ୍ର ଅଛି, ସେଠି ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାର ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭ୍ରମ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି।
ଯଥେଦଂ ନାମ ମେ ଜନ୍ମ ତଥେକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଂ ମମ । ଏତନ୍ନାମାନ ଏତେ ମେ ପୁରାଭୂଵନ୍ ପିତାମହାଃ
ଯେପରି ଏହି ମୋର ଜନ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ମୋର; ଏହି ନାମଗୁଡିକ ମୋର, ଏହି ଆଗୁଆ ପିତାମହମାନେ ପୂର୍ବେ ଥିଲେ।
ଜାତୋ ଽହମ୍ ଅଭଵଂ ବାଲୋ ଦଶଵର୍ଶସ୍ଯ ମେ ପିତା । ପରିଵ୍ରାଡ୍ ଵିପିନଂ ଯାତ ଇହ ରାଜ୍ଯେ ଽଭିଷିଚ୍ଯ ମାମ୍
ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଶିଶୁ ହେଲି, ଦଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମୋର ପିତା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହୋଇ, ମୋତେ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତୋ ଦିଗ୍ଵିଜଯଂ କୃତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମ୍ ଅକଣ୍ଟକମ୍ । ଅମୀଭିର୍ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ପୌରୈଃ ପାଲଯାମି ଵସୁନ୍ଧରାମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଜୟ କରି, ରାଜ୍ୟକୁ ବିପଦମୁକ୍ତ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ସହିତ ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଛି।
ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାକ୍ରମଵତୋ ଧର୍ମେ ପାଲଯତଃ ପ୍ରଜାଃ । ଵଯସସ୍ ସମତୀତାନି ମମ ଵର୍ଷାଣି ସପ୍ତତିଃ
ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା କ୍ରମରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା ସହିତ, ମୋର ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ମୋର ଜୀବନର ସତରି ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା ।
ଇଦଂ ପରବଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମମ ଦାରୁଣଵିଗ୍ରହମ୍ । ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵେଦମ୍ ଆଯାତୋ ଗୃହମ୍ ଅସ୍ମି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଏବେ ଏହି ଶତ୍ରୁବଳ ଦାରୁଣ ରୂପରେ ଆସିଛି; ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ପୁନି ଘରକୁ ଫେରିଛି, ଯେପରି ଆଗରୁ ଥିଲି ।
ଇମେ ଦେଵ୍ଯୌ ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ମମୈତେ ପୂଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ପୂଜିତା ହି ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଦେଵତାସ୍ ସ୍ଵଂ ସମୀହିତମ୍
ଏହି ଦୁଇ ଦେବୀ, ମୋ ଘରକୁ ଫେରିବା ପରେ, ମୁଁ ପୂଜା କରେ; କାରଣ, ପୂଜିତ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଇଛିତ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ମମେଯମ୍ ଏତଯୋର୍ ଏକା ଜ୍ଞାନଂ ଜାତିସ୍ମୃତିପ୍ରଦମ୍ । ଇହ ଦତ୍ତଵତୀ ଦେଵୀ ଭାବ୍ଜସ୍ଯେଵ ଵିକାସନମ୍
ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମୋର; ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ଦେବୀ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଫୁଲିବା ଦାନ କରିଛନ୍ତି ।
ଇଦାନୀଂ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଽସ୍ମି ଜାତୋ ଽସ୍ମି ଗତସଂଶଯଃ । ଶାମ୍ଯାମି ପରିନିର୍ଵାମି ସୁଖମ୍ ଆସେ ଚ କେଵଲମ୍
ଏବେ ମୁଁ ମୋର କାମ ସାରିଛି, ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି; ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଣ ପାଇଛି, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସନ୍ତୋଷରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି।
ଇତୀଯମ୍ ଆତତା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଭଵତୋ ଭୂରିସମ୍ଭ୍ରମା । ନାନାହାରଵିହାରାଢ୍ଯା ସଲୋକାନ୍ତରସଞ୍ଚରା
ଏହି ଭ୍ରମ ତୁମର, ବହୁତ ଉତ୍ତେଜିତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିବା, ଏପରି ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ମୁହୂର୍ତେ ତ୍ଵଂ ମୃତିମ୍ ଅଭ୍ଯାଗତଃ ପୁରା । ତଦୈଵ ପ୍ରତିଭୈଷା ତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତା ହୃଦି
ଯେ ସମୟରେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପକୁ ଆସିଥିଲା, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନିଜେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା।
ଏକାମ୍ ଆଵର୍ତଵଲନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଧତ୍ତେ ଯଥାପରାମ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ନଦୀଵାହଶ୍ ଚିତ୍ପ୍ରଵାହସ୍ ତଥୈଵ ଵଃ
ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଛାଡ଼ି ନଦୀର ଝରଣା ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଚେତନାର ଧାରା ଏକ ଚକ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରେ।
ଆଵର୍ତାନ୍ତରସଂମିଶ୍ରୋ ଯଥାଵର୍ତଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । କଦାଚିଦ୍ ଏଵଂ ସର୍ଗଶ୍ରୀର୍ ମିଶ୍ରାମିଶ୍ରା ଚ ଵର୍ଧତେ
ଏକ ଚକ୍ରବାତ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରବାତ ସହ ମିଶି ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଶ୍ରୀ ମିଶ୍ର ଓ ଅମିଶ୍ର ଭାବରେ କେବେ କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ତସ୍ମିନ୍ ମୃତିମୁହୂର୍ତେ ତେ ପ୍ରତିଭାନମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଏତଜ୍ ଜାଲମ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ଚିଦ୍ଭାଗେ ସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହେଲା; ଏହି ଜାଲ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଅଂଶରେ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମୁହୂର୍ତେ ଽନ୍ତସ୍ ସଂଵତ୍ସରଶତକ୍ରମଃ । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନିର୍ମାଣେ ଜୀଵିତାନ୍ ମରଣଂ ପୁନଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଗଣା ଦିନ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନିର୍ମାଣରେ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନିପୁନି ଘଟେ—
ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରେ କୁଡ୍ଯମଣ୍ଡପକୁଟ୍ଟନମ୍ । ଯଥା ନୌଯାନସଂରମ୍ଭେ ଵୃକ୍ଷପର୍ଵତଚୋପନମ୍
ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରରେ ଦିଵାର, ମଣ୍ଡପ ଓ କୋଠା ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ନୌକା ଯାତ୍ରାର ଉତ୍ସାହରେ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ—
ଯଥା ସ୍ଵଧାତୁସଙ୍କ୍ଷୋଭେ ପୁରପର୍ଵତନର୍ତନମ୍ । ଯଥା ସମଞ୍ଜସଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵଶିରଃପରିକର୍ତନମ୍
ଯେପରି ନିଜ ଶରୀରର ଧାତୁ ବିକୃତ ହେଲେ ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ନାଚୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କାଟୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ—
ମିଥ୍ଯୈଵେଯମ୍ ଇହ ପ୍ରୌଢା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତତରୂପିଣୀ । ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନ ଜାତୋ ଽସି ନ ମୃତୋ ଽସି କଦାଚନ
ଏହିପରି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭ୍ରମ ଅନେକ ରୂପ ନେଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲ; ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହଁ, କେବେ ମରିନାହଁ।