କିଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏତଦ୍ ଭଵତି କିଂ ଵା ଭଵତି ନୋ କଥମ୍ । କଥମ୍ ଏଵଂମଯାଦ୍ ରୂପାନ୍ ନାନ୍ଯଦ୍ ଭଵତି ଵା କ୍ଷଣାତ୍
ଏହି ମନ କି? କିମ୍ବା ଏହା ମନ ନୁହେଁ କି? ଏହା କିପରି ଏଭଳି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାରୁ ରୂପଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ?
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଏଵ ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ତଦ୍ ଏଵଂରୂପଶକ୍ତିମତ୍ । ପୃଥକ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତାଃ ପ୍ରତିଚିତ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଏହିପରି ରୂପ ତିଆରି କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କ୍ଷଣକଲ୍ପଜଗତ୍ସଙ୍ଗାତ୍ ସମୁଦ୍ଯନ୍ତି ଗଲନ୍ତି ଚ । ନିମେଷାତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ କଲ୍ପାତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ ତତ୍ କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଜଗତର ସଂଯୋଗରୁ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଗଳିଯାଏ; କାହାର ପାଇଁ ଏହା ଏକ ନଜର ପଲକରେ ଘଟେ, କାହାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗେ—ଏହି କ୍ରମକୁ ଶୁଣ।
ମରଣାଦେର୍ ମହାମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଇଯଂ ସ୍ଥିତିଃ । କ୍ଷଣାଚ୍ ଚିରାଦ୍ ଵୋଦେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତତ୍ରେମଂ ତ୍ଵଂ କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ମୋହ ପରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦେଖାଦିଏ; ଏହି କ୍ରମକୁ ଏବେ ଶୁଣ।
ମରଣାଦିମଯୀ ମୂର୍ଛା ପ୍ରତ୍ଯେକେନାନୁଭୂଯତେ । ଯୈଵୈତାଂ ଵିଦ୍ଧି ସୁମତେ ମହାପ୍ରଲଯଯାମିନୀମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବଡ଼ ବିନାଶ ପଥ ବୋଲି ଜାଣ।
ତଦନ୍ତେ ତନୁତେ ସର୍ଗଂ ସର୍ଵ ଏଵ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ସହଜସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପସମ୍ଭ୍ରମାଚଲଵୃତ୍ତିଵତ୍
ଏହା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅଲଗା ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିକାଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମର ଚଳନା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ହୁଏ।
ମହାପ୍ରଲଯରାତ୍ର୍ଯନ୍ତେ ଵିରାଡାତ୍ମା ମନୋଵପୁଃ । ଯଥେଦଂ ତନୁତେ ତଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମୃତ୍ଯନନ୍ତରମ୍
ବଡ଼ ବିନାଶର ରାତି ଶେଷରେ, ମନ ଆକାର ଥିବା ବିଶ୍ୱମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ସେଇପରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜେ ନିଜେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ମୃତେର୍ ଅନନ୍ତରଂ ସର୍ଗୋ ଯଥା ସ୍ମୃତ୍ଯାନୁଭୂଯତେ । ଵିରାଟ୍ ତଥାନୁଭଵତି ନାତୋ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅକାରଣମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି ସ୍ମୃତି ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ବିଶ୍ୱମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି, କାରଣ ଛଡ଼ା ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମହତି ପ୍ରଲଯେ ରାମ ସର୍ଵେ ହରିହରାଦଯଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତତାଂ ଯାନ୍ତି ସ୍ମୃତେଃ କ ଇଵ ସମ୍ଭଵଃ
ହେ ରାମ, ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବାଦି ସମସ୍ତେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି କିପରି ରହିପାରିବ?
ଅସ୍ମଦାଦିପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା କିଲାଵଶ୍ଯଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । କଥଂ ଭଵନ୍ତୁ ଵାମୁକ୍ତା ଵିଦେହାଃ ପଦ୍ମଜାଦଯଃ
ଆମଭଳି ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଆନ୍ତି; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ?
ଅଦ୍ଯତ୍ଵେ ତେ ହି ଯେ ଜୀଵାସ୍ ତେଷାଂ ମରଣଜନ୍ମସୁ । ସ୍ମୃତିଃ କାରଣତାମ୍ ଏତି ମୋକ୍ଷାଭାଵଵଶାଦ୍ ଇହ
ଏବେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ, ମୁକ୍ତି ନ ଥିବା କାରଣରୁ ସ୍ମୃତି ଏଠାରେ କାରଣ ହୋଇଯାଏ।
ଜୀଵୋ ହି ମୃତିମୂର୍ଛାନ୍ତେ ଯଦ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରୋନ୍ମିଷନ୍ନ୍ ଇଵ । ଅନୁନ୍ମିଷିତ ଏଵାସ୍ତେ ତତ୍ ପ୍ରଧାନମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଭିତରେ ଜାଗିଥିବା ପରି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗେନି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଧାନ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ପ୍ରକୃତିସ୍ ସୋକ୍ତା ତଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜଡାଜଡମ୍ । ସଂସୃତେର୍ ଅସ୍ମୃତେଶ୍ ଚୈଵ କ୍ରମ ଏଷ ଭଵୋଦଯେ
ଏହି ଅକାଶ, ଏହି ପ୍ରକୃତି, ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏହି ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁଟି—ଏହିଭଳି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିବେଳେ ସଂସାର ଓ ଭୁଲିଯିବାର କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
ବୋଧୋନ୍ମୁଖତ୍ଵେ ହି ମହତ୍ ତତ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ତଦା ତନ୍ମାତ୍ରଦିକ୍କାଲକ୍ରିଯାଭୂତାଦ୍ଯ୍ ଉଦେତି ଖାତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଗୃତିପାଇଁ ଉନ୍ମୁଖ ହୁଏ ଏବଂ ସଚେତନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ଅକାଶରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିଗ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୂତାଦି ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ ଏଵୋଚ୍ଛୂନମ୍ ଆବୁଦ୍ଧଂ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକମ୍। ତଦ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯତେ ଦେହଂ ସ ଏଷୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତିଵାହିକଃ
ସେଇ ଅଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ତେ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୁଏ; ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତି ହୁଏ, ଦେହ ହୁଏ—ଏହିକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚିରକାଲପ୍ରତ୍ଯଯତଃ କଲ୍ପନାପରିପୀଵରଃ । ଆଧିଭୌତିକତାବୋଧମ୍ ଆଧତ୍ତେ ଽଥୈଷ ଏଵ ଵଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଅନୁଭୂତି ଓ କଳ୍ପନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପରେ ଭୌତିକ ଦେହର ଜ୍ଞାନ ନେଇଥାଏ—ଏହିଭଳି ତୁମମାନେ ପାଇଁ ହୁଏ।
ଯଦୈଵ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦୈଵ ସଃ । ତତ୍ରୈଵ ଭୁଵନାଭୋଗମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅନୁଭବକୁ ଯଥାସ୍ଥିତିରେ ଦେଖିପାରେ।
ଵ୍ଯୋମ୍ନୈଵାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛମ୍ ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଭ୍ରମମ୍ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ଵ୍ଯୋମରୂପୀ ଜୀଵୋ ଜାତ ଇଵାତ୍ମଵାନ୍
ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ, ପ୍ରାଣୀ ଏହି ପ୍ରକାଶମାନ ଭ୍ରମକୁ ଅନୁଭବ କରେ— 'ମୁଁ ଏହି ସଂସାର'। ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଏହି ଜୀବ ଆକାଶର ଭଳି ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ପୁରପତ୍ତନଶୈଲାର୍କତାରାନିକରଦନ୍ତୁରମ୍ । ଜରାମରଣଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଵ୍ଯାଧିସଙ୍କଟକୋଟରମ୍
ନଗର, ଗ୍ରାମ, ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାମାଳା—ଏସବୁ ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ରୋଗ-ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସଭାଵାଭାଵସଂରମ୍ଭସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଚଲାଚଲମ୍ । ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀନଦୀଶାହୋରାତ୍ରିକଲ୍ପକ୍ଷଯୋଦଯମ୍
ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶର ହତାଶା, ମୋଟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ପାହାଡ଼, ଭୂମି, ନଦୀ, ଦିଗ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଏବଂ ଏକ ଏକ କଳ୍ପର ଉଦୟ ଓ ଶେଷ—ସବୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅହଂ ଜାତୋ ଽମୁନା ପିତ୍ରା କିଲାତ୍ରେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଇଯଂ ମାତା ଧନମ୍ ଇଦଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଉଦିତଵାସନମ୍
ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କଠାରୁ, ଏହି ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଏହି ମୋ ମାଆ, ଏହି ମୋର ଧନ—ଏପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଏପରି ଭାବନା ମନରେ ଉପଜେ।
ସୁକୃତଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଚେତି ମମେତି କୃତକଲ୍ପନମ୍ । ବାଲୋ ଽଭୂଵମ୍ ଅହଂ ତ୍ଵ୍ ଅଦ୍ଯ ଯୁଵେତି ଵିଲସନ୍ ହୃଦି
ଏହି ମୋର ଭଲ କାମ, ଏହି ମୋର ଖରାପ କାମ—ଏପରି ଭାବନା ଓ 'ମୋର' ବୋଧର ଗଢ଼ନା; ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏବେ ଯୁବକ—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଖେଳେ।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଏଵମ୍ ଉଦିତସ୍ ସଂସାରଵନଷଣ୍ଡକଃ । ତାରାକୁସୁମିତୋ ନୀଲମେଘଚଞ୍ଚଲପଲ୍ଲଵଃ
ଏଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟରେ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଉପଜେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାରା ଓ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଗାଢ଼ ମେଘ ପରି ଗଛପତ୍ର ହଲେଇ।
ଚରନ୍ନରମୃଗାନୀକସ୍ ସୁରାସୁରଵିହଙ୍ଗମଃ । ସାଲୋକକୌସୁମରଜୋମାଯାଗହନକୁଞ୍ଜକଃ
ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମିଶିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଲୋକର ରେଣୁ, ମାୟାର ଭ୍ରମ ଓ ଗୁପ୍ତ କୁଞ୍ଜରେ ଏହା ଘନ ହୋଇଛି।
ଅବ୍ଧିପୁଷ୍କରିଣୀପୂର୍ଣୋ ମେର୍ଵାଦ୍ଯଚଲଲୋଷ୍ଟକଃ । ଚିତ୍ତପୁଷ୍କରବୀଜେ ଽନ୍ତର୍ ନିଲୀନାନୁଭଵାଙ୍କୁରଃ
ସମୁଦ୍ର ଭରା ପଦ୍ମସରୋବର ଭିତରେ, ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ମାନେ ମାନେ ମାଟିର ଚୁଆଁ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମନର ପଦ୍ମବୀଜ ଭିତରେ ଅନୁଭବର ଅଂକୁର ଲୁଚି ରହିଛି।
ଯତ୍ରୈଷ ମ୍ରିଯତେ ଜୀଵସ୍ ତତ୍ରୈଵଂ ପଶ୍ଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତେଷ୍ଵ୍ ଏଵଂ ଜଗତ୍ଷଣ୍ଡେଷୁ ଭୂରିଶଃ
ଏହି ଜୀବ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେଠି ସେ ତୁରନ୍ତ ଏଭଳି ଦେଖେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଗତ୍ ମଣ୍ଡଳରେ ଏହିପରି ଘଟେ, ପୁନି ପୁନି।
କୋଟଯୋ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରମରୁଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଵିଵସ୍ଵତାମ୍ । ମେର୍ଵବ୍ଧିମଣ୍ଡଲଦ୍ଵୀପଲୋକାନ୍ତରଦୃଶଂ ଗତାଃ
ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ମରୁତ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ମେରୁ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଗତ ଦେଖାଯାଇଛି ଏବଂ ଚାଲିଯାଇଛି।
ଯାତା ଯାସ୍ଯନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଦୃଷ୍ତଯୋ ଽନଷ୍ଟରୂପିଣି । ଯା ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଉପବୃଂହାଢ୍ଯେ ତାଃ କେ ଗଣଯିତୁଂ କ୍ଷମାଃ
ଏହି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଚାଲିଗଲା, ଚାଲିଯିବ ଓ ଚାଲୁଛି, ଯେଉଁ ଅବିନାଶୀ ସତ୍ୟରେ; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେତେ ଅଛନ୍ତି ତାହା କିଏ ଗଣିପାରିବ?
ଏଵଂ କୁଡ୍ଯମଯଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନନାଦ୍ ଋତେ । ମନନଂ ଚ ଖମ୍ ଏଵାତସ୍ ତଦ୍ ଇଦାନୀଂ ଵିଚାରଯ
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚଟି ଦେଖିବାକୁ ଦେଉଳ ଦେଉଳ ଭିତି ଭଳି ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ଛଡ଼ା ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଅଛି। ଏହି କଥାକୁ ଏବେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ଯଦ୍ ଏଵ ତଚ୍ ଚିଦାକାଶଂ ତଦ୍ ଏଵ ପରମଂ ସ୍ମୃତଂ । ମନନଂ ଚ ଚିଦାକାଶଂ ତଦ୍ ଏଵ ପରମଂ ପଦମ୍
ଯାହାକୁ ଚେତନାର ଆକାଶ ବୋଲାଯାଏ, ସେଇ ଅଟୁଟ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଆକାଶ ହିଁ, ଏହା ହେଉଛି ପରମ ପଦ।