ଯଥାଭିମତମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମଯୋଦଯମ୍ । ଆଦିସର୍ଗେ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଭାଵନମ୍
ଯେଉଁପରି ଭାବିଥାଏ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ଚିନ୍ତାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତାକାଶଂ ଚିଦାକାଶମ୍ ଆକାଶଂ ଚ ତୃତୀଯକମ୍ । ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତ୍ରଯମ୍ ଏଵୈକମ୍ ଅଵିନାଭାଵତାଵଶାତ୍
ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଓ ଏହା ସହିତ ତୃତୀୟ ଯେଉଁଟି ଭୌତିକ ଆକାଶ, ଏହି ତିନୋଟି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏମିତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଟି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଶରୀରଂ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵଗତୋଦଯମ୍ । ଯଥା ସଂଵେଦନେଚ୍ଛତ୍ଵାଦ୍ ଯଥା ସଂଵେଦନୋଦଯମ୍
ଏହି ଚିତ୍ତ-ଦେହକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଉଦୟମାନ ବୋଲି ଜାଣ। ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ଉଦିତ ହୁଏ, ଏଭଳି ଅନୁଭୂତି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵସତି ତ୍ରସରେଣ୍ଵନ୍ତର୍ ନୀଯତେ ଗଗନୋଦରେ । ଲୀଯତେ ଽଙ୍କୁରକୋଶେଷୁ ରସୀଭଵତି ପଲ୍ଲଵେ
ଏହା ଧୂଳିକଣା ଭିତରେ ବସିଥାଏ, ଆକାଶର ଖାଲି ଭିତରେ ଚାଲିଯାଏ, ବୀଜର ଖୋଲିରେ ଲୟ ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରେ ରସ ହୋଇଯାଏ।
ଉଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଵୀଚିତ୍ଵେ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି ଶିଲୋଦରେ । ପ୍ରଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦୋ ଭୂତ୍ଵା ଶିଲୀଭୂଯାଵତିଷ୍ଠତେ
ଏହା ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ପାଥରର ଭିତରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ମେଘ ହୋଇ ବର୍ଷା କରେ, ପୁଣି ପାଥର ହୋଇ ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ।
ଯଥେଚ୍ଛମ୍ ଅମ୍ବରେ ଯାତି ଜଠରେ ଽପି ଚ ଭୂଭୃତାମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଆକାଶଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ଽଥ ପରମାଣୁତାମ୍
ଏହା ଇଚ୍ଛାମତେ ଆକାଶରେ ଚଲିଯାଏ, ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ; କେବେ ଅସୀମ ଆକାଶ ଭାବ ନେଇଥାଏ, କେବେ ଆତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ହୋଇଯାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିଵରାଧାରୋ ବଦ୍ଧପୀଠୋ ନଭଶ୍ଶିରଃ । ଦେହସ୍ଯାନ୍ତର୍ ବହିର୍ ଅପି ଦଧଦ୍ଵରତନୂରୁହମ୍
ଏହା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୁଏ, ନିଶ୍ଚଳ ଆସନ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଧରେ, ଦେହର ଭିତର ଓ ବାହାରକୁ ବୋହି ନାନା ପ୍ରକାର ଆକୃତିର ଅଙ୍କୁର ଉଠାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଧତ୍ତେ କୋଟୀଃ ପଦ୍ମଜସଦ୍ମନାମ୍ । ଅନନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନାମ୍ଭୋଧିର୍ ଆଵର୍ତରଚନ ଇଵ
ଏହା ଆକାଶ ହୋଇ ଅନେକ କୋଟି ପଦ୍ମର ଘରକୁ ଧାରଣ କରେ, ନିଜର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପର ସମୁଦ୍ର ଭଳି, ଅଗଣିତ ଚକ୍ରବାତର ଗଠନ ପରି।
ଅନୁଦ୍ଭିନ୍ନପ୍ରବୋଧୋ ଽସୌ ସର୍ଗାଦୌ ଚିତ୍ତଦେହକଃ । ଆକାଶାତ୍ମା ମହାନ୍ ଭୂତ୍ଵା ଵେତ୍ତି ପ୍ରକୃତିତାଂ ଗତଃ
ଏହି ଚିତ୍ତ-ଦେହ, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଥାଏ; ବଡ଼ ହୋଇ ଜାଣିପାରେ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵାରିତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵୋଦେତୀଵ ତତ୍ତଯା । ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମେ ନରଃ
ଏହାର ଜଳସ୍ୱଭାବ ନିଶ୍ଚୟ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବୁଝିବା ସହିତ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭାବେ—'ମୁଁ ବଞ୍ଜା ଝିଅର ପୁଅ'।
କିଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏତଦ୍ ଭଵତି କିଂ ଵା ଭଵତି ନୋ କଥମ୍ । କଥମ୍ ଏଵଂମଯାଦ୍ ରୂପାନ୍ ନାନ୍ଯଦ୍ ଭଵତି ଵା କ୍ଷଣାତ୍
ଏହି ମନ କି? କିମ୍ବା ଏହା ମନ ନୁହେଁ କି? ଏହା କିପରି ଏଭଳି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାରୁ ରୂପଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ?
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଏଵ ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ତଦ୍ ଏଵଂରୂପଶକ୍ତିମତ୍ । ପୃଥକ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତାଃ ପ୍ରତିଚିତ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଏହିପରି ରୂପ ତିଆରି କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କ୍ଷଣକଲ୍ପଜଗତ୍ସଙ୍ଗାତ୍ ସମୁଦ୍ଯନ୍ତି ଗଲନ୍ତି ଚ । ନିମେଷାତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ କଲ୍ପାତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ ତତ୍ କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଜଗତର ସଂଯୋଗରୁ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଗଳିଯାଏ; କାହାର ପାଇଁ ଏହା ଏକ ନଜର ପଲକରେ ଘଟେ, କାହାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗେ—ଏହି କ୍ରମକୁ ଶୁଣ।
ମରଣାଦେର୍ ମହାମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଇଯଂ ସ୍ଥିତିଃ । କ୍ଷଣାଚ୍ ଚିରାଦ୍ ଵୋଦେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତତ୍ରେମଂ ତ୍ଵଂ କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ମୋହ ପରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦେଖାଦିଏ; ଏହି କ୍ରମକୁ ଏବେ ଶୁଣ।
ମରଣାଦିମଯୀ ମୂର୍ଛା ପ୍ରତ୍ଯେକେନାନୁଭୂଯତେ । ଯୈଵୈତାଂ ଵିଦ୍ଧି ସୁମତେ ମହାପ୍ରଲଯଯାମିନୀମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବଡ଼ ବିନାଶ ପଥ ବୋଲି ଜାଣ।
ତଦନ୍ତେ ତନୁତେ ସର୍ଗଂ ସର୍ଵ ଏଵ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ସହଜସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପସମ୍ଭ୍ରମାଚଲଵୃତ୍ତିଵତ୍
ଏହା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅଲଗା ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିକାଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମର ଚଳନା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ହୁଏ।
ମହାପ୍ରଲଯରାତ୍ର୍ଯନ୍ତେ ଵିରାଡାତ୍ମା ମନୋଵପୁଃ । ଯଥେଦଂ ତନୁତେ ତଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମୃତ୍ଯନନ୍ତରମ୍
ବଡ଼ ବିନାଶର ରାତି ଶେଷରେ, ମନ ଆକାର ଥିବା ବିଶ୍ୱମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ସେଇପରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜେ ନିଜେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ମୃତେର୍ ଅନନ୍ତରଂ ସର୍ଗୋ ଯଥା ସ୍ମୃତ୍ଯାନୁଭୂଯତେ । ଵିରାଟ୍ ତଥାନୁଭଵତି ନାତୋ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅକାରଣମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି ସ୍ମୃତି ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ବିଶ୍ୱମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି, କାରଣ ଛଡ଼ା ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମହତି ପ୍ରଲଯେ ରାମ ସର୍ଵେ ହରିହରାଦଯଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତତାଂ ଯାନ୍ତି ସ୍ମୃତେଃ କ ଇଵ ସମ୍ଭଵଃ
ହେ ରାମ, ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବାଦି ସମସ୍ତେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି କିପରି ରହିପାରିବ?
ଅସ୍ମଦାଦିପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା କିଲାଵଶ୍ଯଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । କଥଂ ଭଵନ୍ତୁ ଵାମୁକ୍ତା ଵିଦେହାଃ ପଦ୍ମଜାଦଯଃ
ଆମଭଳି ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଆନ୍ତି; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ?
ଅଦ୍ଯତ୍ଵେ ତେ ହି ଯେ ଜୀଵାସ୍ ତେଷାଂ ମରଣଜନ୍ମସୁ । ସ୍ମୃତିଃ କାରଣତାମ୍ ଏତି ମୋକ୍ଷାଭାଵଵଶାଦ୍ ଇହ
ଏବେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ, ମୁକ୍ତି ନ ଥିବା କାରଣରୁ ସ୍ମୃତି ଏଠାରେ କାରଣ ହୋଇଯାଏ।
ଜୀଵୋ ହି ମୃତିମୂର୍ଛାନ୍ତେ ଯଦ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରୋନ୍ମିଷନ୍ନ୍ ଇଵ । ଅନୁନ୍ମିଷିତ ଏଵାସ୍ତେ ତତ୍ ପ୍ରଧାନମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଭିତରେ ଜାଗିଥିବା ପରି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗେନି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଧାନ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ପ୍ରକୃତିସ୍ ସୋକ୍ତା ତଦ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜଡାଜଡମ୍ । ସଂସୃତେର୍ ଅସ୍ମୃତେଶ୍ ଚୈଵ କ୍ରମ ଏଷ ଭଵୋଦଯେ
ଏହି ଅକାଶ, ଏହି ପ୍ରକୃତି, ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏହି ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁଟି—ଏହିଭଳି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିବେଳେ ସଂସାର ଓ ଭୁଲିଯିବାର କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
ବୋଧୋନ୍ମୁଖତ୍ଵେ ହି ମହତ୍ ତତ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ତଦା ତନ୍ମାତ୍ରଦିକ୍କାଲକ୍ରିଯାଭୂତାଦ୍ଯ୍ ଉଦେତି ଖାତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଗୃତିପାଇଁ ଉନ୍ମୁଖ ହୁଏ ଏବଂ ସଚେତନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ଅକାଶରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦିଗ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭୂତାଦି ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ ଏଵୋଚ୍ଛୂନମ୍ ଆବୁଦ୍ଧଂ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକମ୍। ତଦ୍ ଏଵ ବୁଧ୍ଯତେ ଦେହଂ ସ ଏଷୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଆତିଵାହିକଃ
ସେଇ ଅଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ତେ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୁଏ; ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତି ହୁଏ, ଦେହ ହୁଏ—ଏହିକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚିରକାଲପ୍ରତ୍ଯଯତଃ କଲ୍ପନାପରିପୀଵରଃ । ଆଧିଭୌତିକତାବୋଧମ୍ ଆଧତ୍ତେ ଽଥୈଷ ଏଵ ଵଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଅନୁଭୂତି ଓ କଳ୍ପନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପରେ ଭୌତିକ ଦେହର ଜ୍ଞାନ ନେଇଥାଏ—ଏହିଭଳି ତୁମମାନେ ପାଇଁ ହୁଏ।
ଯଦୈଵ ମ୍ରିଯତେ ଜନ୍ତୁଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦୈଵ ସଃ । ତତ୍ରୈଵ ଭୁଵନାଭୋଗମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅନୁଭବକୁ ଯଥାସ୍ଥିତିରେ ଦେଖିପାରେ।
ଵ୍ଯୋମ୍ନୈଵାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଚ୍ଛମ୍ ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଭ୍ରମମ୍ । ଵ୍ଯୋମରୂପଂ ଵ୍ଯୋମରୂପୀ ଜୀଵୋ ଜାତ ଇଵାତ୍ମଵାନ୍
ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ, ପ୍ରାଣୀ ଏହି ପ୍ରକାଶମାନ ଭ୍ରମକୁ ଅନୁଭବ କରେ— 'ମୁଁ ଏହି ସଂସାର'। ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଏହି ଜୀବ ଆକାଶର ଭଳି ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ପୁରପତ୍ତନଶୈଲାର୍କତାରାନିକରଦନ୍ତୁରମ୍ । ଜରାମରଣଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଵ୍ଯାଧିସଙ୍କଟକୋଟରମ୍
ନଗର, ଗ୍ରାମ, ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରାମାଳା—ଏସବୁ ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ ରୋଗ-ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସଭାଵାଭାଵସଂରମ୍ଭସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଚଲାଚଲମ୍ । ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀନଦୀଶାହୋରାତ୍ରିକଲ୍ପକ୍ଷଯୋଦଯମ୍
ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶର ହତାଶା, ମୋଟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ପାହାଡ଼, ଭୂମି, ନଦୀ, ଦିଗ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଏବଂ ଏକ ଏକ କଳ୍ପର ଉଦୟ ଓ ଶେଷ—ସବୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।