ଆଧିଭୌତିକଦେହୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଯସ୍ଯ ମତିଭ୍ରମଃ । ତସ୍ଯାସାଵ୍ ଅଣୁରନ୍ଧ୍ରେଣ ଗନ୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ନାନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ମନରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଅଛି—‘ଏହି ଶରୀରଟି ମାତ୍ର ପ୍ରାକୃତିକ ଦେହ’—ସେଉଁଠି ଏହି ଦେହ ଅତି ସାନା ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ।
ରୋଧିତୋ ଽହମ୍ ଅନେନେତି ନ ମାମ୍ଯ୍ ଅତ୍ରେତି ଯସ୍ଯ ଧୀଃ । ଅନୁଭୂତାନୁଭଵିନୀ ଭଵତୀତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଭାବ ନାହିଁ—‘ମୁଁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ ଏଠାରେ ନାହିଁ’—ସେଉଁଠି ଅନୁଭବ ନିଜେ ଅନୁଭବକାରୀ ହୋଇଯାଏ।
ଯେନାନୁଭୂତଂ ପୂର୍ଵାର୍ଧଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ସ ତତ୍କ୍ରିଯଃ । କଥଂ ଭଵତି ପଶ୍ଚାର୍ଧଗମନୋନ୍ମୁଖଚେତନଃ
ଯିଏ ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ ଅନୁଭବ କରି, ‘ମୁଁ ଯିବି’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେଉଁଠି ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ—ତେବେ ଚେତନା କିପରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୁଏ?
ଵାରି ନୈଵୋର୍ଧ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ନାଧୋ ଗଚ୍ଛତି ପାଵକଃ । ଯା ଯଥୈଵ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଚିତ୍ ସା ତଥୈଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ପାଣି କେବେ ଉପରକୁ ଯାଏନାହିଁ, ଆଗୁନ କେବେ ତଳକୁ ଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଯେମିତି, ସେହିପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଚାଲିଛି, ସେହିପରି ରହିଯାଏ।
ଛାଯାଯାମ୍ ଉପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ କୁତସ୍ ତାପାନୁଭୂତଯଃ । ଅନ୍ଯସଂଵେଦନୋ ଽନ୍ଯୋଽର୍ଥଃ କେନଚିନ୍ ନାନୁଭୂଯତେ
ଛାୟାରେ ବସିଥିବା ଜଣେ କେମିତି ତାପ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ଜଣେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହା ଅନ୍ୟ ଜଣେ କେବେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯା ଯଥା ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଚିତ୍ ସା ତଥୈଵ ସ୍ଥିତିଂ ଗତା । ପରମେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ନୀଯତେ ଽନ୍ଯାଂ ଦଶାଂ ପୁନଃ
ମନ ଯେପରି ଦିଗକୁ ଚାଲିଛି, ସେହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ; ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାତ୍ର ଏହାକୁ ଆଉ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯିବାଯାଏ।
ସର୍ପୈକପ୍ରତ୍ଯଯୋ ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅସତ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଯାଦ୍ ବଲାତ୍ । ନିଵର୍ତତେ ଽନ୍ଯଥା ତ୍ଵ୍ ଏଷ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ମାତ୍ର ଦୂର ହୁଏ; ନହେଲେ ଏହା ସେଭଳି ରହିଯାଏ।
ଯଥା ସଂଵିତ୍ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଯଥା ଚିତ୍ତଂ ତଥେହିତମ୍ । ବାଲଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ସଂସିଦ୍ଧମ୍ ଏତତ୍ କୋ ନାନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ସେପରି ମନ; ଯେପରି ମନ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି କଥା ଛୁଆଁମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି—ଏହା କିଏ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ?
ଯଃ ପୁନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷପ୍ରତିମାକୃତିଃ । ଆକାଶମାତ୍ରକାକାରସ୍ ସ କଥଂ କେନ ରୋଧ୍ଯତେ
ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମାନବ ଆକୃତି ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଆକାଶର ଆକାର ଅଛି, ଏହାକୁ କିଏ କିପରି ରୋକିପାରିବ?
ଚିତ୍ତମାତ୍ରଶରୀରଂ ତୁ ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ସର୍ଵତଃ । ଵିଦ୍ଯତେ ଵେଦନାତ୍ଵେ ତତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏତୀଵ ହୃଦ୍ଗତାତ୍
ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ କେବଳ ମନ ମାତ୍ର; ଏହାକୁ ଅନୁଭବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଏହା ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ।
ଯଥାଭିମତମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମଯୋଦଯମ୍ । ଆଦିସର୍ଗେ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଭାଵନମ୍
ଯେଉଁପରି ଭାବିଥାଏ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ଚିନ୍ତାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତାକାଶଂ ଚିଦାକାଶମ୍ ଆକାଶଂ ଚ ତୃତୀଯକମ୍ । ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତ୍ରଯମ୍ ଏଵୈକମ୍ ଅଵିନାଭାଵତାଵଶାତ୍
ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଓ ଏହା ସହିତ ତୃତୀୟ ଯେଉଁଟି ଭୌତିକ ଆକାଶ, ଏହି ତିନୋଟି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏମିତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଟି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଶରୀରଂ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵଗତୋଦଯମ୍ । ଯଥା ସଂଵେଦନେଚ୍ଛତ୍ଵାଦ୍ ଯଥା ସଂଵେଦନୋଦଯମ୍
ଏହି ଚିତ୍ତ-ଦେହକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଉଦୟମାନ ବୋଲି ଜାଣ। ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ଉଦିତ ହୁଏ, ଏଭଳି ଅନୁଭୂତି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵସତି ତ୍ରସରେଣ୍ଵନ୍ତର୍ ନୀଯତେ ଗଗନୋଦରେ । ଲୀଯତେ ଽଙ୍କୁରକୋଶେଷୁ ରସୀଭଵତି ପଲ୍ଲଵେ
ଏହା ଧୂଳିକଣା ଭିତରେ ବସିଥାଏ, ଆକାଶର ଖାଲି ଭିତରେ ଚାଲିଯାଏ, ବୀଜର ଖୋଲିରେ ଲୟ ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରେ ରସ ହୋଇଯାଏ।
ଉଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଵୀଚିତ୍ଵେ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି ଶିଲୋଦରେ । ପ୍ରଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦୋ ଭୂତ୍ଵା ଶିଲୀଭୂଯାଵତିଷ୍ଠତେ
ଏହା ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ପାଥରର ଭିତରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ମେଘ ହୋଇ ବର୍ଷା କରେ, ପୁଣି ପାଥର ହୋଇ ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ।
ଯଥେଚ୍ଛମ୍ ଅମ୍ବରେ ଯାତି ଜଠରେ ଽପି ଚ ଭୂଭୃତାମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଆକାଶଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ଽଥ ପରମାଣୁତାମ୍
ଏହା ଇଚ୍ଛାମତେ ଆକାଶରେ ଚଲିଯାଏ, ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ; କେବେ ଅସୀମ ଆକାଶ ଭାବ ନେଇଥାଏ, କେବେ ଆତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ହୋଇଯାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିଵରାଧାରୋ ବଦ୍ଧପୀଠୋ ନଭଶ୍ଶିରଃ । ଦେହସ୍ଯାନ୍ତର୍ ବହିର୍ ଅପି ଦଧଦ୍ଵରତନୂରୁହମ୍
ଏହା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୁଏ, ନିଶ୍ଚଳ ଆସନ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଧରେ, ଦେହର ଭିତର ଓ ବାହାରକୁ ବୋହି ନାନା ପ୍ରକାର ଆକୃତିର ଅଙ୍କୁର ଉଠାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଧତ୍ତେ କୋଟୀଃ ପଦ୍ମଜସଦ୍ମନାମ୍ । ଅନନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନାମ୍ଭୋଧିର୍ ଆଵର୍ତରଚନ ଇଵ
ଏହା ଆକାଶ ହୋଇ ଅନେକ କୋଟି ପଦ୍ମର ଘରକୁ ଧାରଣ କରେ, ନିଜର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପର ସମୁଦ୍ର ଭଳି, ଅଗଣିତ ଚକ୍ରବାତର ଗଠନ ପରି।
ଅନୁଦ୍ଭିନ୍ନପ୍ରବୋଧୋ ଽସୌ ସର୍ଗାଦୌ ଚିତ୍ତଦେହକଃ । ଆକାଶାତ୍ମା ମହାନ୍ ଭୂତ୍ଵା ଵେତ୍ତି ପ୍ରକୃତିତାଂ ଗତଃ
ଏହି ଚିତ୍ତ-ଦେହ, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଥାଏ; ବଡ଼ ହୋଇ ଜାଣିପାରେ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵାରିତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵୋଦେତୀଵ ତତ୍ତଯା । ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମେ ନରଃ
ଏହାର ଜଳସ୍ୱଭାବ ନିଶ୍ଚୟ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବୁଝିବା ସହିତ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭାବେ—'ମୁଁ ବଞ୍ଜା ଝିଅର ପୁଅ'।
କିଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏତଦ୍ ଭଵତି କିଂ ଵା ଭଵତି ନୋ କଥମ୍ । କଥମ୍ ଏଵଂମଯାଦ୍ ରୂପାନ୍ ନାନ୍ଯଦ୍ ଭଵତି ଵା କ୍ଷଣାତ୍
ଏହି ମନ କି? କିମ୍ବା ଏହା ମନ ନୁହେଁ କି? ଏହା କିପରି ଏଭଳି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାରୁ ରୂପଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ?
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଏଵ ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ତଦ୍ ଏଵଂରୂପଶକ୍ତିମତ୍ । ପୃଥକ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତାଃ ପ୍ରତିଚିତ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନରେ ଏହିପରି ରୂପ ତିଆରି କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କ୍ଷଣକଲ୍ପଜଗତ୍ସଙ୍ଗାତ୍ ସମୁଦ୍ଯନ୍ତି ଗଲନ୍ତି ଚ । ନିମେଷାତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ କଲ୍ପାତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ ତତ୍ କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଜଗତର ସଂଯୋଗରୁ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଗଳିଯାଏ; କାହାର ପାଇଁ ଏହା ଏକ ନଜର ପଲକରେ ଘଟେ, କାହାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗେ—ଏହି କ୍ରମକୁ ଶୁଣ।
ମରଣାଦେର୍ ମହାମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଇଯଂ ସ୍ଥିତିଃ । କ୍ଷଣାଚ୍ ଚିରାଦ୍ ଵୋଦେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତତ୍ରେମଂ ତ୍ଵଂ କ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ମୋହ ପରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦେଖାଦିଏ; ଏହି କ୍ରମକୁ ଏବେ ଶୁଣ।
ମରଣାଦିମଯୀ ମୂର୍ଛା ପ୍ରତ୍ଯେକେନାନୁଭୂଯତେ । ଯୈଵୈତାଂ ଵିଦ୍ଧି ସୁମତେ ମହାପ୍ରଲଯଯାମିନୀମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବଡ଼ ବିନାଶ ପଥ ବୋଲି ଜାଣ।
ତଦନ୍ତେ ତନୁତେ ସର୍ଗଂ ସର୍ଵ ଏଵ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ସହଜସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପସମ୍ଭ୍ରମାଚଲଵୃତ୍ତିଵତ୍
ଏହା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅଲଗା ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିକାଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ଭ୍ରମର ଚଳନା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ହୁଏ।
ମହାପ୍ରଲଯରାତ୍ର୍ଯନ୍ତେ ଵିରାଡାତ୍ମା ମନୋଵପୁଃ । ଯଥେଦଂ ତନୁତେ ତଦ୍ଵତ୍ ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ମୃତ୍ଯନନ୍ତରମ୍
ବଡ଼ ବିନାଶର ରାତି ଶେଷରେ, ମନ ଆକାର ଥିବା ବିଶ୍ୱମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ସେଇପରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜେ ନିଜେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ମୃତେର୍ ଅନନ୍ତରଂ ସର୍ଗୋ ଯଥା ସ୍ମୃତ୍ଯାନୁଭୂଯତେ । ଵିରାଟ୍ ତଥାନୁଭଵତି ନାତୋ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅକାରଣମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି ସ୍ମୃତି ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ବିଶ୍ୱମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି, କାରଣ ଛଡ଼ା ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମହତି ପ୍ରଲଯେ ରାମ ସର୍ଵେ ହରିହରାଦଯଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତତାଂ ଯାନ୍ତି ସ୍ମୃତେଃ କ ଇଵ ସମ୍ଭଵଃ
ହେ ରାମ, ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବାଦି ସମସ୍ତେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି କିପରି ରହିପାରିବ?
ଅସ୍ମଦାଦିପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା କିଲାଵଶ୍ଯଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । କଥଂ ଭଵନ୍ତୁ ଵାମୁକ୍ତା ଵିଦେହାଃ ପଦ୍ମଜାଦଯଃ
ଆମଭଳି ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଆନ୍ତି; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ?