ଏଷା ହି ଵିଷମା ଦୁଃଖଭୋଗିନାଂ ଗହନା ଗୁହା । ଘନମୋହଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଶୈଲମହାଟଵୀ
ଏହା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବିପଦ୍ଜନକ, ଗଭୀର ଗୁହା ଅଟୁଟ ଅନ୍ଧକାର । ଏହା ଘନ ମୋହର ମହାହାତୀ ହାତୀମାନେ ପାଇଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ।
ସତ୍କାର୍ଯପଦ୍ମରଜନୀ ଦୁଃଖକୈରଵଚନ୍ଦ୍ରିକା । ସଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଦୀପିକାଵାତ୍ଯା କଲ୍ଲୋଲୌଘତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମର ରାତି, ଦୁଃଖର କୈରବ ପୁଷ୍ପ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଦୀପ ପାଇଁ ଝଡ଼, ଏବଂ ତରଙ୍ଗ ଭରା ଉତ୍ତାଳ ନଦୀ ।
ସମ୍ଭ୍ରମାଭ୍ରାଦ୍ରିପଦଵୀ ଵିଷାଦଵିଷଵର୍ଧିନୀ । କେଦାରିକା ଵିକଲ୍ପାନାଂ ଖଦା କୁଭଯଭୋଗିନାମ୍
ଏହା ଅସ୍ପଷ୍ଟତାର ମେଘରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ ରାସ୍ତା, ନିରାଶାକୁ ବଢ଼ାଇବା ବିଷ, ସନ୍ଦେହର କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ ଅଟେ।
ହିମଂ ଵୈରାଗ୍ଯଵଲ୍ଲୀନାଂ ଵିକାରୋଲୂକଯାମିନୀ । ରାହୁଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଵିଵେକେନ୍ଦୋସ୍ ସୌଜନ୍ଯାମ୍ଭୋଜଚନ୍ଦ୍ରିକା
ଏହା ବିରାକ୍ତିର ଲତାମାନେ ପାଇଁ ହିମପାତ, ବିକୃତିର ପେଚକୁ ପାଇଁ ଅନ୍ଧାର ରାତି, ବିବେକର ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଗିଲିଦେବା ରାହୁର ଦାନ୍ତ, ଏବଂ ଉତ୍ତମତାର ପଦ୍ମ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଅଟେ।
ଇନ୍ଦ୍ରାଯୁଧଵଦ୍ ଆଲୋଲନାନାରାଗମନୋହରା । ଲୋଲା ତଡିଦ୍ ଇଵୋତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସିନୀ ଜଡସଂଶ୍ରଯା
ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଭଳି ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ମୂଢ଼ତାର ଆଶ୍ରୟ ଅଟେ।
ଚପଲା ଵର୍ଜିତା ରତ୍ଯା ନକୁଲୀ ନକୁଲୀନଜା । ଵିପ୍ରଲମ୍ଭନତାତ୍ପର୍ଯହେତୂଗ୍ରମୃଗତୃଷ୍ଣିକା
ଏହା ଅସ୍ଥିର, ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ନକୁଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନକୁଳୀ ପରି, ବିୟୋଗ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ମୃଗମରୀଚିକା ଅଟେ।
ଲହରୀଵୈକରୂପେଣ କ୍ଷଣଂ ପଦମ୍ ଅକୁର୍ଵତୀ । ଚଲା ଦୀପଶିଖେଵାତିଦୁର୍ଜ୍ଞେଯାଗତିଗୋଚରା
ଏହା ତରଙ୍ଗ ପରି ଏକ ରୂପ ନେଇ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଟିକିଥାଏ, ଅଚଳ ରହେ ନାହିଁ; ଦୀପର ଶିଖା ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗତି ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ସିଂହୀଵ ଵିଗ୍ରହଵ୍ଯଗ୍ରକରୀନ୍ଦ୍ରକୁଲପାତିନୀ । ଖଡ୍ଗଧାରେଵ ଶିଶିରା ତୀକ୍ଷ୍ଣା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଶଯାଶ୍ରଯା
ଏହା ସିଂହୀ ପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ଏବଂ ହାତୀର ରାଜାକୁ ଭୁଲାଇଦେଇଥାଏ; ତିକ୍ତ ତଳୱାର ପରି ଶୀତଳ ଏବଂ ଧାର ଥିବା, ତୀବ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବସିଥାଏ।
ନାନଯୋପହତାର୍ଥିନ୍ଯା ଦୁରାଧିପରିପୀନଯା । ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୁଃଖାଦ୍ ଋତେ ସୁଖମ୍
ଅନ୍ୟ କାହାର ସହଯୋଗ ଛାଡ଼ି, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ଏହି ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୁଃଖ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ସୁଖ ଦେଖୁନି।
ଦ୍ଵାରେଣୋତ୍ସାରିତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପୁନର୍ ଏତି ତମୋଽରିଣା । ଅହୋ ଵତ ହୃତସ୍ଥାନା ନିର୍ଲଜ୍ଜା ଦୁର୍ଜନାସ୍ପଦା
ଅନ୍ଧକାରର ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରରୁ ତାକୁ ହଟାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ପୁଣି ଆସିଯାଏ; ହାୟ, ନିଜ ସ୍ଥାନ ହରାଇ, ଏହା ଲଜ୍ଜା ନ ରଖି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଥିବା ଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ମନୋରମା କର୍ଷତି ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଂ କଦର୍ଯସାଧ୍ଯା କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରା ଚ । ଵ୍ଯାଲାଵଲୀଗର୍ଭନିଵୃତ୍ତଦେହା ଶ୍ଵଭ୍ରୋତ୍ଥିତା ପୁଷ୍ପଲତେଵ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ
ମନକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା ଏହି ଭାଗ୍ୟ, କଞ୍ଜୁଷ ଲୋକମାନେ ମାତ୍ର ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏହା କ୍ଷଣେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ସାପମାନେ ଥିବା ଗୁହାରୁ ଉଠିଥିବା ଫୁଲ ଲତା ପରି ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଆଯୁଃ ପଲ୍ଲଵକୋଣାଗ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୁକଣଭଙ୍ଗୁରମ୍ । ଉନ୍ମତ୍ତମ୍ ଇଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାତ୍ଯ୍ ଅକାଣ୍ଡେ ଶରୀରକମ୍
ପତ୍ରର କୋଣରେ ଝୁଲୁଥିବା ପାଣି ବିନ୍ଦୁ ପରି ଆୟୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଜୁକ; ଏହା ଅଚାନକ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ପାଗଳ ମନିଷ୍ୟ ପରି ଚଲିଯାଏ।
ଵିଷଯାଶୀର୍ଵିଷାସଙ୍ଗପରିଜର୍ଜରଚେତସାମ୍ । ଅପ୍ରୌଢାତ୍ମଵିଵେକାନାମ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯାସକାରଣମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ ଆସକ୍ତିର ବିଷରେ ମନକୁ ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜକୁ ଠିକ୍ଭଳି ବୁଝିପାରନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ କେବଳ କଷ୍ଟର କାରଣ।
ଯେ ତୁ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ରାନ୍ତା ଵିତତେ ପଦେ । ଭାଵାଭାଵସମାଶ୍ଵସ୍ତା ଆଯୁସ୍ ତେଷାଂ ସୁଖାଯତେ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଅସୀମ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁରେ ନିଜକୁ ସମଭାବରେ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଵଯଂ ପରିମିତାକାରପରିନିଷ୍ଠିତନିଶ୍ଚଯାଃ । ସଂସାରାଭ୍ରତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜେ ମୁନେ ନାଯୁଷି ନିର୍ଵୃତାଃ
ମୁନି, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ସୀମିତ ଆକୃତି ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖିଛୁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାର ମେଘର ଆଲୋକ ଝଲକ ଭିତରେ ଏହି ଜୀବନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି।
ଯୁଜ୍ଯତେ ଵେଷ୍ଟନଂ ଵାଯାଵ୍ ଆକାଶସ୍ଯାଵଖଣ୍ଡନମ୍ । ଗ୍ରଥନଂ ଚ ତରଙ୍ଗାଣାମ୍ ଆସ୍ଥା ନାଯୁଷି ଯୁଜ୍ଯତେ
ବାୟୁକୁ ବାନ୍ଧିବା, ଆକାଶକୁ ଭାଗ କରିବା, କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗକୁ ଗଠନ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜୀବନରେ ଭରସା ରଖିବା କେବେ ହେବ ନାହିଁ।
ପେଲଵଂ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମ୍ ଅସ୍ନେହମ୍ ଇଵ ଦୀପକମ୍ । ତରଙ୍ଗକମ୍ ଇଵାଲୋଲଂ ଗତମ୍ ଏଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହି ଜୀବନ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଭଳି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଦୀପର ଶିଖା ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଓ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଦେଖାଯାଏ।
ତରଙ୍ଗପ୍ରତିବିମ୍ବେନ୍ଦୁଂ ତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜଂ ନଭୋଽମ୍ବୁଦେ । ଗ୍ରହୀତୁମ୍ ଆସ୍ଥାଂ ବଧ୍ନାମି ନ ତ୍ଵ୍ ଆଯୁଷି ଗତସ୍ଥିତୌ
ମୁଁ ତରଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିମ୍ବା ମେଘରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝୁଡ଼ିକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଯାଉଥିବା ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ମୋର ଆଶା ନାହିଁ।
ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନାଶ୍ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆଯୁର୍ ଆତତମ୍ ଈହତେ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ଵିମୂଢୋ ଽନ୍ତର୍ ଗର୍ଭମ୍ ଅଶ୍ଵତରୀ ଯଥା
ଅବିରତ ଚିତ୍ତ ନେଇ ଲୋକେ ଶୂନ୍ୟ ଆୟୁଷ୍ୟ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱତରୀର ଗର୍ଭରେ ଝିଅ ଘୋଡ଼ା।
ସଂସାରସଂସୃତାଵ୍ ଅମ୍ଭଃ ଫେନୋ ଽସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗସାଗରେ । କାଯଵଲ୍ଲ୍ଯାଂ ରସୋ ରାଜଞ୍ ଜୀଵିତଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସାଗରରେ ସଂସାର ଜଳର ଫେନ ଭଳି ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ; ରାଜା, ଏହି ଦେହର ଲତାରେ ଜୀବନର ରସ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ପ୍ରାପ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯେନ ଭୂଯୋ ଯେନ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ପରାଯା ନିର୍ଵୃତେସ୍ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ ତଜ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନି କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସନ୍ତୋଷର ଅବସ୍ଥା; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଜୀବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତରଵୋ ଽପି ହି ଜୀଵନ୍ତି ଜୀଵନ୍ତି ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । ସ ଜୀଵତି ମନୋ ଯସ୍ଯ ମନନେନ ନ ଜୀଵତି
ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଠି ସେଇଁଠି ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚେ, ଯାହାର ମନ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚୁନାହିଁ।
ଜାତାସ୍ ତ ଏଵ ଜଗତି ଜନ୍ତଵସ୍ ସାଧୁଜୀଵିତାଃ । ଯେ ପୁନର୍ ନେହ ଜାଯନ୍ତେ ଶେଷା ଜାନୀତ ଗର୍ଦଭାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସେମାନେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିତିମୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଧା ବୋଲି ଜାଣ।
ଭାରୋ ଽଵିଵେକିନଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଭାରୋ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ରାଗିଣଃ । ଅଶାନ୍ତଂ ଚ ମନୋ ଭାରୋ ଭାରୋ ଽନାତ୍ମଵିଦୋ ଵପୁଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାର; ଯେଉଁମାନେ ରାଗୀ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଭାର; ଅଶାନ୍ତ ମନ ଭାର, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଭାର।
ରୂପମ୍ ଆଯୁର୍ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତଥେହିତମ୍ । ଭାରୋ ଭାରଧରସ୍ଯେଵ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖାଯ ଦୁର୍ଧିଯଃ
ଦେହର ରୂପ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ — ଏସବୁ ମୂର୍ଖମାନେ ପାଇଁ ଭାର, ଯେପରି ଭାରବାହକ ପାଇଁ ଭାର ହୁଏ, ଏସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନଃପୂର୍ଣମ୍ ଆପଦାଂ ପରମାସ୍ପଦମ୍ । ନୀଡୋ ରୋଗଵିହଙ୍ଗାନାମ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯାସନଂ ଦୃଢମ୍
ଯାହାର ମନ କେବେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇନାହିଁ, ସେଠି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ; ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ରୋଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଆସନ, ରୋଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁହା।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଖେଦମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶନୈର୍ ଅଲମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଆଶ୍ଵ୍ ଏଵ ଜନ୍ମନଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରଂ କାଲେନ ଵିନିଖନ୍ଯତେ
ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ଅବିରତ ଭାବେ, ଜନ୍ମର ଗହ୍ୱର ଗୋଡ଼ିଯାଏ; ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଶବ ମାଟି ତଳେ ପୁତିଯାଏ, ସେପରି ସମୟ ଜନ୍ମର ଗହ୍ୱର ତିଆରି କରେ।
ଶରୀରବିଲଵିଶ୍ରାନ୍ତୈର୍ ଵିଷଦାହପ୍ରଦାଯିଭିଃ । ରୋଗୈର୍ ନିପୀଯତେ ରୌଦ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯାଲୈର୍ ଇଵ ଵନାନିଲଃ
ଶରୀର ଭିତର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ୱଳନା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶରୀରକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ବନର ବାତାସକୁ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଖାଇଯାଏ।
ପ୍ରସୁଵାନୈର୍ ଅଵଚ୍ଛେଦଂ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଅନ୍ତରଵାସିଭିଃ । ଦୁଃଖୈର୍ ଆକୃଷ୍ଯତେ କ୍ରୂରୈର୍ ଘୁଣୈର୍ ଇଵ ଜରଦ୍ଦ୍ରୁମଃ
ମନ ଭିତରେ ଥିବା, ଅତି ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ କ୍ରୁର ଦୁଃଖମାନେ, ଶରୀରକୁ ଟାଣି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ଗୁହିମାନେ ଖାଇଯାନ୍ତି।
ନୂନଂ ନିଗିରଣାଯାଶୁ ଘନଗର୍ଵମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଆଖୁର୍ ମାର୍ଜାରକେଣେଵ ମରଣେନାଵଲୋକ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ମୂଷକକୁ ଯେଉଁଥିରେ ଦିନରାତି ଗର୍ବ ରହିଛି, ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛି; ଯେପରି ବିଲେଇ ତାର ଶିକାରକୁ ଖାଇବାକୁ ତୟାରି ରହେ।