ଆକାଶଭୂଧରନିକୁଞ୍ଜଗୁହାନ୍ତରାଲ ପିଣ୍ଡୋପମସ୍ଥିତତମୋଽମ୍ବୁଦପୀଠପୂରମ୍ । ଵ୍ଯାଲୋଲଭୂତରଭସାକୁଲକଲ୍ପଵାତ ଵ୍ଯାଧୂତଲୋକକରକାଣ୍ଡକଵାଟକଲ୍ପମ୍
ଆକାଶର ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଏମିତି ଗଠିତ ହୋଇ ରହିଛି, ଯେପରି ମେଘର ଆସନକୁ ପୂରିଦେଇଛି। ଭୂତମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଖେଳ ଭଳି ପବନ ଦୁନିଆର ଦ୍ୱାରକୁ ଗଛର ଡାଳି ଭଳି ହଲାଇଦେଉଛି।
ଏଵଂ ନିଶାଚରାଚାରଚିରଘୋରେ ରଣାଙ୍ଗନେ । ଉଲ୍ଲସନ୍ତୀଷୁ ଵେତାଲକ୍ଷ୍ଵେଡାସୂଡ୍ଡାମରାରଵୈଃ
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଭୂତପିଶାଚମାନେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ବେତାଳମାନଙ୍କ ହୁଁକାର ଓ ଉଲୁକମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଉଠିଯାଉଛି।
ନଭଃପ୍ରେକ୍ଷକସେନାସୁ ପ୍ରଗତାସୁ ଯଥାଗତମ୍ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଭୂପେଷୁ ରଥାଦିଷୁ ନିଜାସ୍ପଦେ
ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଦେଖୁଥିବା ସେନାମାନେ ଯେମିତି ଆସିଥିଲେ ସେଭଳି ଚଲିଯାଆନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ନିଜ ରଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।
ମହାସରୋଜଲ ଇଵ ଜନେ ଦୃଶ୍ଯେ ରଣାଙ୍ଗନେ । ଅହନୀଵ ଜନାଚାରେ ସ୍ଥିତେ ଶ୍ଯାମାଚରେହିତେ
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପଦ୍ମସର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ସେଭଳି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଲୋକମାନେ ଦିନ ଭଳି ଦଢ଼ିଆ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅନ୍ଧକାରମୟମାନେ ଅପସାରିଯାଇଛନ୍ତି, ମନେହେଉଛି ରାତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଇଛି।
ହସ୍ତହାର୍ଯତମଃପିଣ୍ଡସ୍ଫୁଟକୁଡ୍ଯେ ନିଶାଗୃହେ । ଲାଭୋତ୍ସଵୋଚ୍ଛଲଚ୍ଚିତ୍ତେ ଭୂତସଙ୍ଘେ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ରାତିର ଘରରେ ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଛି ଦେଉଥିବା ଦେଵାଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଭୂତମାନେ ଲାଭର ଉତ୍ସବରେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ନିଶ୍ଶବ୍ଦଶାନ୍ତସଞ୍ଚାରେ ନିଦ୍ରାମୁଦ୍ରେ କକୁବ୍ଗଣେ । ଲୀଲାପତିର୍ ଉଦାରାତ୍ମା କିଞ୍ଚିତ୍ ଖିନ୍ନମନା ଇଵ
ଆକାଶର ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁଠି ନିରବ ଓ ଶାନ୍ତ ଚଳାଚଳ ଅଛି, ସେଠାରେ ଲୀଳାର ନାଥ, ଉଦାର ମନବଳ ଥିବା, କିଛି ଦୁଃଖିତ ମନେ ହେଉଥିବା ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରାତଃକାର୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯାଶୁ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ଦୀର୍ଘଚନ୍ଦ୍ରସମାକାରେ ଶଯନେ ହିମଶୀତଲେ
ପ୍ରଭାତ ବେଳେ, ରାଜ୍ୟର କାମକୁ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଲମ୍ବା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି ଶୀତଳ ଶଯ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯନିଭେ ଵାସଗୃହେ ଶିଶିରକୋଟରେ । ନିଦ୍ରାଂ ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅଗମନ୍ ମୁଦ୍ରିତେକ୍ଷଣପୁଷ୍କରଃ
ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ସମାନ ଏକ ଶିତଳ ଓ ସୁନିହିତ ଘରେ, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଆଖି ହଳକା ଭାବେ ବନ୍ଦ ଥିଲା।
ଅଥ ତେ ଲଲନେ ଵ୍ଯୋମ ତତ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତଦ୍ ଗୃହମ୍ । ରନ୍ଧ୍ରୈର୍ ଵିଵିଶତୁର୍ ଵାତଲେଖୋ ଽବ୍ଜମୁକୁଲଂ ଯଥା
ଏହା ପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେମାନେ ସେଠାରୁ ବାହାରି, ଲୋଟସ ମୁଡ଼ିର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବନ ଯେପରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇଯନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵର । ରନ୍ଧ୍ରେଣ ତନ୍ତୁତନୁନା କଥଂ ପ୍ରଵିଶତି ପ୍ରଭୋ
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଟି ଏତିକି ମାତ୍ର ଦୃଢ଼, ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କିପରି ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ?
ଆଧିଭୌତିକଦେହୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଯସ୍ଯ ମତିଭ୍ରମଃ । ତସ୍ଯାସାଵ୍ ଅଣୁରନ୍ଧ୍ରେଣ ଗନ୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ନାନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ମନରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଅଛି—‘ଏହି ଶରୀରଟି ମାତ୍ର ପ୍ରାକୃତିକ ଦେହ’—ସେଉଁଠି ଏହି ଦେହ ଅତି ସାନା ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ।
ରୋଧିତୋ ଽହମ୍ ଅନେନେତି ନ ମାମ୍ଯ୍ ଅତ୍ରେତି ଯସ୍ଯ ଧୀଃ । ଅନୁଭୂତାନୁଭଵିନୀ ଭଵତୀତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଭାବ ନାହିଁ—‘ମୁଁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ ଏଠାରେ ନାହିଁ’—ସେଉଁଠି ଅନୁଭବ ନିଜେ ଅନୁଭବକାରୀ ହୋଇଯାଏ।
ଯେନାନୁଭୂତଂ ପୂର୍ଵାର୍ଧଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ସ ତତ୍କ୍ରିଯଃ । କଥଂ ଭଵତି ପଶ୍ଚାର୍ଧଗମନୋନ୍ମୁଖଚେତନଃ
ଯିଏ ପ୍ରଥମ ଅଂଶକୁ ଅନୁଭବ କରି, ‘ମୁଁ ଯିବି’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେଉଁଠି ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ—ତେବେ ଚେତନା କିପରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୁଏ?
ଵାରି ନୈଵୋର୍ଧ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ନାଧୋ ଗଚ୍ଛତି ପାଵକଃ । ଯା ଯଥୈଵ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଚିତ୍ ସା ତଥୈଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ପାଣି କେବେ ଉପରକୁ ଯାଏନାହିଁ, ଆଗୁନ କେବେ ତଳକୁ ଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଯେମିତି, ସେହିପରି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଚାଲିଛି, ସେହିପରି ରହିଯାଏ।
ଛାଯାଯାମ୍ ଉପଵିଷ୍ଟସ୍ଯ କୁତସ୍ ତାପାନୁଭୂତଯଃ । ଅନ୍ଯସଂଵେଦନୋ ଽନ୍ଯୋଽର୍ଥଃ କେନଚିନ୍ ନାନୁଭୂଯତେ
ଛାୟାରେ ବସିଥିବା ଜଣେ କେମିତି ତାପ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ଜଣେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହା ଅନ୍ୟ ଜଣେ କେବେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯା ଯଥା ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଚିତ୍ ସା ତଥୈଵ ସ୍ଥିତିଂ ଗତା । ପରମେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ନୀଯତେ ଽନ୍ଯାଂ ଦଶାଂ ପୁନଃ
ମନ ଯେପରି ଦିଗକୁ ଚାଲିଛି, ସେହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ; ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାତ୍ର ଏହାକୁ ଆଉ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯିବାଯାଏ।
ସର୍ପୈକପ୍ରତ୍ଯଯୋ ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଅସତ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଯାଦ୍ ବଲାତ୍ । ନିଵର୍ତତେ ଽନ୍ଯଥା ତ୍ଵ୍ ଏଷ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ମାତ୍ର ଦୂର ହୁଏ; ନହେଲେ ଏହା ସେଭଳି ରହିଯାଏ।
ଯଥା ସଂଵିତ୍ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଯଥା ଚିତ୍ତଂ ତଥେହିତମ୍ । ବାଲଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ସଂସିଦ୍ଧମ୍ ଏତତ୍ କୋ ନାନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ସେପରି ମନ; ଯେପରି ମନ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି କଥା ଛୁଆଁମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି—ଏହା କିଏ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ?
ଯଃ ପୁନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷପ୍ରତିମାକୃତିଃ । ଆକାଶମାତ୍ରକାକାରସ୍ ସ କଥଂ କେନ ରୋଧ୍ଯତେ
ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମାନବ ଆକୃତି ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଆକାଶର ଆକାର ଅଛି, ଏହାକୁ କିଏ କିପରି ରୋକିପାରିବ?
ଚିତ୍ତମାତ୍ରଶରୀରଂ ତୁ ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ସର୍ଵତଃ । ଵିଦ୍ଯତେ ଵେଦନାତ୍ଵେ ତତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏତୀଵ ହୃଦ୍ଗତାତ୍
ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ କେବଳ ମନ ମାତ୍ର; ଏହାକୁ ଅନୁଭବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଏହା ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ।
ଯଥାଭିମତମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମଯୋଦଯମ୍ । ଆଦିସର୍ଗେ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଭାଵନମ୍
ଯେଉଁପରି ଭାବିଥାଏ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ଚିନ୍ତାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତାକାଶଂ ଚିଦାକାଶମ୍ ଆକାଶଂ ଚ ତୃତୀଯକମ୍ । ଵିଦ୍ଧ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ତ୍ରଯମ୍ ଏଵୈକମ୍ ଅଵିନାଭାଵତାଵଶାତ୍
ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଓ ଏହା ସହିତ ତୃତୀୟ ଯେଉଁଟି ଭୌତିକ ଆକାଶ, ଏହି ତିନୋଟି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏମିତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଟି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଏତଚ୍ ଚିତ୍ତଶରୀରଂ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵଗତୋଦଯମ୍ । ଯଥା ସଂଵେଦନେଚ୍ଛତ୍ଵାଦ୍ ଯଥା ସଂଵେଦନୋଦଯମ୍
ଏହି ଚିତ୍ତ-ଦେହକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଉଦୟମାନ ବୋଲି ଜାଣ। ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ଉଦିତ ହୁଏ, ଏଭଳି ଅନୁଭୂତି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵସତି ତ୍ରସରେଣ୍ଵନ୍ତର୍ ନୀଯତେ ଗଗନୋଦରେ । ଲୀଯତେ ଽଙ୍କୁରକୋଶେଷୁ ରସୀଭଵତି ପଲ୍ଲଵେ
ଏହା ଧୂଳିକଣା ଭିତରେ ବସିଥାଏ, ଆକାଶର ଖାଲି ଭିତରେ ଚାଲିଯାଏ, ବୀଜର ଖୋଲିରେ ଲୟ ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରେ ରସ ହୋଇଯାଏ।
ଉଲ୍ଲସତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଵୀଚିତ୍ଵେ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି ଶିଲୋଦରେ । ପ୍ରଵର୍ଷତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦୋ ଭୂତ୍ଵା ଶିଲୀଭୂଯାଵତିଷ୍ଠତେ
ଏହା ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ପାଥରର ଭିତରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ମେଘ ହୋଇ ବର୍ଷା କରେ, ପୁଣି ପାଥର ହୋଇ ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ।
ଯଥେଚ୍ଛମ୍ ଅମ୍ବରେ ଯାତି ଜଠରେ ଽପି ଚ ଭୂଭୃତାମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଆକାଶଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ଽଥ ପରମାଣୁତାମ୍
ଏହା ଇଚ୍ଛାମତେ ଆକାଶରେ ଚଲିଯାଏ, ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ; କେବେ ଅସୀମ ଆକାଶ ଭାବ ନେଇଥାଏ, କେବେ ଆତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ହୋଇଯାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ରିଵରାଧାରୋ ବଦ୍ଧପୀଠୋ ନଭଶ୍ଶିରଃ । ଦେହସ୍ଯାନ୍ତର୍ ବହିର୍ ଅପି ଦଧଦ୍ଵରତନୂରୁହମ୍
ଏହା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୁଏ, ନିଶ୍ଚଳ ଆସନ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଧରେ, ଦେହର ଭିତର ଓ ବାହାରକୁ ବୋହି ନାନା ପ୍ରକାର ଆକୃତିର ଅଙ୍କୁର ଉଠାଏ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଧତ୍ତେ କୋଟୀଃ ପଦ୍ମଜସଦ୍ମନାମ୍ । ଅନନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନାମ୍ଭୋଧିର୍ ଆଵର୍ତରଚନ ଇଵ
ଏହା ଆକାଶ ହୋଇ ଅନେକ କୋଟି ପଦ୍ମର ଘରକୁ ଧାରଣ କରେ, ନିଜର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପର ସମୁଦ୍ର ଭଳି, ଅଗଣିତ ଚକ୍ରବାତର ଗଠନ ପରି।
ଅନୁଦ୍ଭିନ୍ନପ୍ରବୋଧୋ ଽସୌ ସର୍ଗାଦୌ ଚିତ୍ତଦେହକଃ । ଆକାଶାତ୍ମା ମହାନ୍ ଭୂତ୍ଵା ଵେତ୍ତି ପ୍ରକୃତିତାଂ ଗତଃ
ଏହି ଚିତ୍ତ-ଦେହ, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଥାଏ; ବଡ଼ ହୋଇ ଜାଣିପାରେ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଏ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵାରିତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵୋଦେତୀଵ ତତ୍ତଯା । ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମୀତି ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମେ ନରଃ
ଏହାର ଜଳସ୍ୱଭାବ ନିଶ୍ଚୟ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବୁଝିବା ସହିତ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭାବେ—'ମୁଁ ବଞ୍ଜା ଝିଅର ପୁଅ'।