ଅଥ ସେନାଧିନାଥାଭ୍ଯାଂ ଵିଚାର୍ଯ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଦୂତାଃ ପରସ୍ପରଂ ଦତ୍ତା ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂହ୍ରିଯତାମ୍ ଇତି
ତାପରେ, ସେନାପତିମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ଏକାଠି ଦୂତମାନେ ପଠାଇଲେ — 'ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଉ' ବୋଲି ।
ତତଶ୍ ଶ୍ରମଵଶାନ୍ ମନ୍ଦପତ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରପରାକ୍ରମୈଃ । ରଣସଂହରଣଂ କାଲେ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵୋରରୀକୃତମ୍
ପରେ, କ୍ଳାନ୍ତିର କାରଣରେ, ତୀର ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଅତି ମନ୍ଦ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହେଲା । ସମସ୍ତେ ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ।
ତତୋ ମହାରଥୋତ୍ତୁଙ୍ଗକେତୁପ୍ରାନ୍ତେ କୃତାସ୍ପଦମ୍ । ବଲଯୋର୍ ଆରୁରୋହୈକ ଏକୋ ଯୋଧୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଯଥା
ତାପରେ, ଦୁଇ ସେନାର ସୀମାନ୍ତରେ, ବଡ଼ ରଥ ଓ ଉଚ୍ଚ ପତାକା ତଳେ, ଏକ ଦୃଢ଼ ଯୋଦ୍ଧା ଏକାକି ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲେ ।
ଅଂଶୁକଂ ଭ୍ରାମଯାମ୍ ଆସ ସର୍ଵଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲେକ୍ଷିତମ୍ । ଦ୍ଯାମ୍ ଏଵ ଦୀର୍ଘମ୍ ଇନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂହ୍ରିଯତାମ୍ ଇତି
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଘୁମାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଦୀର୍ଘ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହା ଚିହ୍ନ ଦେଉଥିଲା — 'ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହେଉ ।'
ତତୋ ଦୁନ୍ଦୁଭଯଶ୍ ଶେମୁଃ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିତଦିଙ୍ମୁଖାଃ । ମହାପ୍ରଲଯସଂଶାନ୍ତୌ ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକା ଇଵ
ତାପରେ, ଢୋଳ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ଯେପରି ମହା ପ୍ରଳୟ ପରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
ଶରାଦିହେତିସରିତୋ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଗଗନସ୍ଥଲେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତାଶ୍ ଶୋଷମ୍ ଆଗନ୍ତୁଂ ଶାରଦ୍ଯସ୍ ସରିତୋ ଯଥା
ଆକାଶରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବାଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଧାରା ଶୁଖିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯେପରି ଶରଦ୍କାଳରେ ନଦୀମାନେ ଶୁଖିଯାନ୍ତି ।
ଯୋଧଦୋର୍ଦ୍ରୁମସଞ୍ଚାରସ୍ ତନୁତାମ୍ ଆଯଯୌ ଶନୈଃ । ଭୂକମ୍ପାନ୍ତେ ଵନସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାଵାତ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ଯୋଧାମାନଙ୍କର ହାତ ହଳାଣି ଦେଖିବାକୁ ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପ ଶେଷରେ ଗଛର ହଳାଣି ଦୀରେ-ଦୀରେ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, କିମ୍ବା ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି।
ଵିନିର୍ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵଵୃତେ ରଣାରଣ୍ଯାଦ୍ ବଲଦ୍ଵଯମ୍ । ଵାରିପୂରଶ୍ ଚତୁର୍ଦିକ୍କଂ ପ୍ରଲଯୈକାର୍ଣଵାଦ୍ ଇଵ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୁଇଟି ସେନା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପଛକୁ ହଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯେପରି ପ୍ରଳୟ ସାଗରରୁ ଜଳ ଚାରିଦିଗରେ ହଟିଯାଉଛି।
ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତମନ୍ଦରକ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରଵଲନାକୁଲମ୍ । ସୈନ୍ଯଂ ପ୍ରଶମଦାଵର୍ତଂ ଶନୈସ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଉପାଯଯୌ
ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଠି ଦୁଧ ସାଗର ମଥିବା ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ସେନା ଶାନ୍ତିର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା।
କ୍ରମେଣାସୀନ୍ ମୁହୂର୍ତେନ ଵିକଟୋଦରଭୀଷଣମ୍ । ଅଗସ୍ତ୍ଯପୀତାର୍ଣଵଵଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ରଣାଙ୍ଗନମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଭୟଙ୍କର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା, ମୃତ୍ୟୁର ଖାଲି ଗଭୀର ପେଟ ପରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଜଳପାନ କରି ସାଗର ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଥିବା ପରି।
ଶଵସନ୍ତତିସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଵହଦ୍ରକ୍ତମହାହ୍ରଦମ୍ । ପରିକୂଜନଝାଙ୍କାରପୂର୍ଣଖିଲ୍ଲୀଵନୋପମମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୃତଦେହର ସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ରକ୍ତର ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ ବହୁଥିଲା, ଏହା ଏକ ଭୂତିଆ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ଶ୍ୟାଳର ଚିତ୍କାର ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
ବୃହଦ୍ରକ୍ତସରିତ୍ସ୍ରୋତସ୍ତରଙ୍ଗରଵଘର୍ଘରମ୍ । ସାକ୍ରନ୍ଦାଵସୃତାହୂତସ୍ଵତ୍ରାଣଵ୍ଯଗ୍ରମାନଵମ୍
ବଡ଼ ରକ୍ତ ନଦୀର ଧାରା ତରଙ୍ଗର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଗର୍ଜି ଉଠୁଥିଲା, ଆହତମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଡାକି ଉଠୁଥିଲେ, ଏବଂ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
ମୃତାର୍ଧମୃତଦେହୌଘରକ୍ତୌଘସ୍ରୁତନିର୍ଝରମ୍ । ସଜୀଵନରପୃଷ୍ଠସ୍ଥଶଵସ୍ପନ୍ଦନଭୀତିଦମ୍
ମୃତ ଓ ଅର୍ଧମୃତ ଦେହର ଏକାଠି ଉପରୁ ରକ୍ତ ଝରି ଯାଉଥିଲା, ଏହା ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିଠିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହ ହଲେଇ ଭୟ ଦେଉଥିଲା।
କରୀନ୍ଦ୍ରଶଵରାଶ୍ଯଗ୍ରଵିଶ୍ରାନ୍ତାମ୍ବୁଦଖଣ୍ଡକମ୍ । ଵିଶୀର୍ଣରଥସଙ୍ଘାତଜିତଚ୍ଛତ୍ତ୍ରମହାଵନମ୍
ହାତୀ ଓ ମୃତଦେହର ତାଲ ଉପରେ ମেঘର ଖଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଛତାର ଜଙ୍ଗଲ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଵହଦ୍ରକ୍ତନଦୀରଂହଃପ୍ରୋହ୍ଯମାନରଥଦ୍ଵିପମ୍ । ଶରଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିମୁସୁଲଗଦାପ୍ରାସାସିସଙ୍କୁଲମ୍
ଏକ ବିଶାଳ ରକ୍ତ ନଦୀ ବହିଯାଉଥିଲା, ଯାହାରେ ରଥ ଓ ହାତୀଗୁଡ଼ିକୁ ଭାସି ନେଉଥିଲା, ଏହି ନଦୀ ତୀରେ ତୀର, ବଣ, ଭାଳ, ଗଦା ଓ ତଳୱାର ଭିତରେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲା।
ପର୍ଯାଣାଞ୍ଚଲସନ୍ନାହକଵଚାଵୃତଭୂତଲମ୍ । କେତୁଚାମରପଟ୍ଟୌଘଗୁପ୍ତଶାଵଶରୀରକମ୍
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚାଉଣୀର ଶେଷ ଭାଗ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ପତାକା, ଚାମର ଓ କପଡ଼ ତଳେ ମୃତ ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲା।
ସ୍ଫାରସ୍ଫୋଟକତୂଣୀରକୁଞ୍ଜକୂଜତ୍ସମୀରଣମ୍ । ଶରରାଶିପଲାଶୌଘତଲ୍ପସୁପ୍ତଶଵେଶ୍ଵରମ୍
ଘନ ତୁଣୀର ଓ ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ ମାନେ ମାঝିରେ ପବନ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଏଉଁ ମୃତ ରାଜାମାନେ ତୀର ଓ ଡାଲି ତଳେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ।
ମୌଲିହାରାଙ୍ଗଦୋଦ୍ଦ୍ଯୋତଚକ୍ରଚାପଵନାଵୃତମ୍ । ଶ୍ଵସୃଗାଲଖଗାକୃଷ୍ଟସାନ୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରଦୀର୍ଘରଜ୍ଜୁକମ୍
ମୃଦୁ ମୁଣ୍ଡ, ହାର, ବାହୁବନ୍ଦ, ଚମକୁଥିବା ଚକ୍ର, ଧନୁଷ ଓ ବଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ବ, ଶୃଗାଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଘନ ଅନ୍ତ୍ର ରଜ୍ଜୁକୁ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ।
ରକ୍ତକ୍ଷେତ୍ରକ୍ଵଣତ୍କିଞ୍ଚିଚ୍ଛେଷଜୀଵାତିଦନ୍ତୁରମ୍ । ରକ୍ତକର୍ଦମନିର୍ମଗ୍ନସଜୀଵନରଦୁର୍ଦୁରମ୍
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଦାନ୍ତ ମରିବାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ମାଟିରେ ଅଧା ଡୁବିଥିବା ଜୀବନ୍ତ ମାନବ ହେଉଥିଲେ।
ଵରାଟକଚଯପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯନିର୍ଗତାକ୍ଷିଶତୋଚ୍ଚଯମ୍ । ଵହଦ୍ଭୁଜୌଘକାଷ୍ଟୌଘଘୋରରକ୍ତସରିଚ୍ଛତମ୍
ସେଠାରେ ମୁଦ୍ରା ଓ ଗୋଳା ଚିପି ଚିଁଟି ଥିଲା, ଶତାଧିକ କଟା ମୁଣ୍ଡରୁ ଆଖି ବାହାରି ଆସିଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତ ନଦୀ ଭାହୁ ଓ କାଠ ଗୁଡିକୁ ଭାଗି ନେଉଥିଲା।
ସାକ୍ରନ୍ଦବନ୍ଧୁଵଲିତମୃତାର୍ଧମୃତମାନଵମ୍ । ସର୍ଵାଯୁଧରଥାଶ୍ଵେଭପର୍ଯାଣାସଞ୍ଚରାନ୍ତରମ୍
ମୃତ ଓ ଅଧମୃତ ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କର କାନ୍ତି ଚିତ୍କାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର, ରଥ, ଘୋଡା ଓ ଛତା ଭାଗି ଚିଁଟି ଥିଲା।
ନୃତ୍ଯତ୍କବନ୍ଧଦୋର୍ଦଣ୍ଡଷଣ୍ଡକାନନିତାମ୍ବରମ୍ । ମଦମେଦୋଵସାଗନ୍ଧପିଣ୍ଡାକ୍ତଘ୍ରାଣକୋଟରମ୍
ମୁଣ୍ଡ ନଥିବା ଦେହ ନାଚୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ହାତ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ଉଠିଥିଲା, ଏବଂ ନାକର ତୁଣ୍ଡ ରକ୍ତ, ମଜ୍ଜା ଓ ଚର୍ବିର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଭରି ଯାଇଥିଲା।
ଉତ୍ଫାଲାର୍ଧମୃତେଭାଶ୍ଵମାର୍ଯମାଣାଲ୍ପଜୀଵିତମ୍ । ଵହଦ୍ରକ୍ତନଦୀଵୀଚୀପ୍ରହାରହତଦୁନ୍ଦୁଭି
ଅଧଉଠା ମୃତ୍ୟୁପାଶରେ ଆଟକିଥିବା ଘୋଡ଼ା, ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ଥିବା ମହାନ ମଣିଷମାନେ, ଏବଂ ରକ୍ତ ଭରିଥିବା ନଦୀର ତରଙ୍ଗରେ ପିଟାଯାଉଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ଢୋଳର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇଯାଉଛି।
ଉହ୍ଯମାନମୃତାଶ୍ଵେଭମକରାସୃକ୍ସରିଚ୍ଛଟମ୍ । ମ୍ରିଯମାଣନରାନୀକଫୂତ୍କୃତାସୃଗ୍ଘନାନିଲମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ପାଉଥିବା ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିବା ରଥ, ରକ୍ତ ଝରିଥିବା ନଦୀର ଛିଟାରେ ଭିଜିଯାଉଛି, ଏବଂ ମରୁଥିବା ସେନାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ରକ୍ତ ଓ ବାତାସରେ ଘନ ହୋଇଯାଉଛି।
ସ୍ଵଲ୍ପଜୀଵଶରାପୂର୍ଣମୁଖହିକ୍କାଙ୍କିତସ୍ଵରମ୍ । ପିଣ୍ଡହାର୍ଯଵସାଗନ୍ଧଵାତାତ୍ତୋତ୍ପୀଡଲୋହିତମ୍
ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କ ମୁଁହରେ ଶାପର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ହିକ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଖଣ୍ଡିଯାଇଥିବା ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିର ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ହାରାହାରି, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରକ୍ତ ଚିପିଯାଉଛି।
ଉନ୍ନାସାର୍ଧମୃତେଭେନ୍ଦ୍ରକରାକ୍ରାନ୍ତକବନ୍ଧକମ୍ । ନିରଧିଷ୍ଠିତହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵପାତିତୋଦ୍ଯତ୍କବନ୍ଧକମ୍
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ନାକ, ମୃତ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାଙ୍କୁ ମୃତ ଲୋକମାନଙ୍କ ହାତରେ ଧରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ଅନାଶ୍ରୟ ଭାବରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ମୃତଦେହରେ ଭୂମି ଛିତିଆଯାଇଛି।
ରୁଦଦ୍ବନ୍ଧୁସଖିଭ୍ରଷ୍ଟଶଵକ୍ଷୁବ୍ଧାସୃଗୁଦ୍ଧ୍ଵନି । ମୃତଭର୍ତୃଗଲେ ଶସ୍ତ୍ରତ୍ଯକ୍ତପ୍ରାଣକୁଲାଙ୍ଗନମ୍
ପରିବାର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଶବରୁ ରକ୍ତ ଝରୁଛି, ଏବଂ ଯେଉଁ ମହିଳାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ମୃତ, ସେମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଳା କଟାଯାଇ ଶେଇଛନ୍ତି।
ଶଵସ୍ଥାନକୃତୋଦ୍ଗ୍ରୀଵବନ୍ଧୁକାଯପରୀକ୍ଷଣମ୍ । ଶଵହାରଖରାକୃଷ୍ଟସମ୍ପୃକ୍ତନରଵ୍ଯାକୁଲମ୍
ଶବ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କର ଦେହ ଖୋଜାଯାଉଛି, ଶବ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଲୋକ ଓ ଶିଆଳ ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଇଥିବା ଦେହ ମିଶିଯାଇ, ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଉଛି।
କେଶଶେଵଲଵକ୍ତ୍ରାବ୍ଜଚକ୍ରାଵର୍ତନନର୍ତନମ୍ । ତରତ୍ତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗାଢ୍ଯଵହଦ୍ରକ୍ତମହାନଦମ୍
କେହିଙ୍କର କେଶ ଓ ମାଂସପେଶୀରେ ମୁହଁ ଲଟକି ରହିଛି, ତାହା ଝରଣାରେ ଘୂରୁଛି ଓ ନାଚୁଛି, ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗରେ ରକ୍ତର ବଡ଼ ନଦୀ ବହୁଛି।
ପ୍ରାଣାନ୍ତସ୍ମୃତପୁତ୍ରେଷ୍ଟମାତୃଦେଵଧନାଭିଧମ୍ । ହାହାହୀହୀତିକଥିତମର୍ମଚ୍ଛେଦନଵେଦନମ୍
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ପୁଅ, ପ୍ରିୟଜନ, ମାଆ, ଦେବତା ଓ ଧନକୁ ମନେ ପକାଯାଉଛି, 'ହା ହା, ହୀ ହୀ' ବୋଲି କାନ୍ଦି କହାଯାଉଛି, ଏବଂ ଗଭୀର ଆଘାତର ବେଦନା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି।