ମିଥସ୍ ସାରସ୍ଵତାଦିତ୍ଯା ଆଦିନାନ୍ତଂ କୃତାଜଯଃ । ପଣ୍ଡିତା ଇଵ ଵାଦେଷୁ ନୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ନ ପରାଜିତାଃ
ସାରସ୍ୱତୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜିତିଥିଲେ, ସେମାନେ ଜଣେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପରି ବିବାଦରେ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କେବେ ହାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କଵାଟାଃ ଖର୍ଵିତକ୍ଷୁଦ୍ରାଵାଟଧାନୈଃ ପରାଵୃତାଃ । ତେଜଃ ପରମମ୍ ଆଜଗ୍ମୁଶ୍ ଶାନ୍ତାଗ୍ନଯ ଇଵେନ୍ଧନୈଃ
ଦ୍ୱାରଗୁଡିକ ଭାଙ୍ଗା ଟୁକୁଡା ଓ ଛୋଟ ମାଟି ଚଉଁକାରେ ଆଡ଼କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଉତ୍ତମ ତେଜ ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳିବା ପାଇଁ କଣ୍ଡ ନଥିଲା।
କିଯଦାଖ୍ଯାଯତ ଏତଜ୍ ଜିହ୍ଵାନିଚଯୈଃ କିଲାଲମ୍ ଆକୁଲିତମ୍ । ଵାସୁକିର୍ ଅପି ଵର୍ଣଯିତୁଂ ନ ସମର୍ଥୋ ରଣଵରଂ ନାମ
ଏହାର କେତେ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ଜିହ୍ୱା ଗୁଡିକ ଗାଢ଼ ଲାଲାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛି? ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ମହିମା କୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ ବାସୁକି ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଏଵମ୍ ଅତ୍ଯାକୁଲେ ଯୁଦ୍ଧେ ସାସ୍ଫୋଟଭଟସଙ୍କଟେ । ଆଦିନାନ୍ତମ୍ ଅସଂରୁଦ୍ଧେ ରଟତ୍କଠିନକଙ୍କଟେ
ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୟଙ୍କର ସେନା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଭରିଥିଲା, ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଅଟକା ନଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ କଠିନ ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଵହନ୍ତୀଷୂତ୍ପତନ୍ତୀଷୁ ପତନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଅଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଷୁ । ନଦୀଷୁ କ୍ଷେପଣୋତ୍ଥାସୁ ଚଟତ୍କେତ୍ଵବ୍ଜପଙ୍କ୍ତିଷୁ
ପାଥର ବର୍ଷାରେ ଉଠୁଥିବା, ପଡୁଥିବା ଓ ବହିଯାଉଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ; ଅସ୍ତ୍ର ଫେଙ୍ଗି ଉତ୍ପାତିତ ନଦୀରେ ଓ ଗଳାମାଳ ହେଇ ଚିତ୍କାରରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଅଳି ମାଳା ମଧ୍ୟରେ।
ମିଥଃ ଫଲାଗ୍ରଟଙ୍କୋତ୍ଥଵହ୍ନିଶୀକରିଣୀସୁ ଖେ । ଆଯାନ୍ତୀଷୁ ପତନ୍ତୀଷୁ ଦୂରଂ ଶରନଦୀଷୁ ଚ
ଫଳ, ତୀର, ଓ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ନେଇ ଆକାଶରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ; ଦୂରରେ ଆସୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ତୀର ନଦୀରେ।
ଵହଲ୍ଲୂନଶିରଃପଦ୍ମଚକ୍ରାଵର୍ତୈସ୍ ତରଙ୍ଗିତୈଃ । ଖାର୍ଣଵେ ପୂରିତେ ହେତିଵୃନ୍ଦମନ୍ଦାକିନୀଗଣୈଃ
କଟା ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ ପଦ୍ମ ଚକ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ; ସମୁଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଝରଣା ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲା।
ସମୀରଣରଣଦ୍ଵାରିଶସ୍ତ୍ରଚୂର୍ଣଘନୈର୍ ଘନୈଃ । ସଦାହାଙ୍ଗେଷୁ ସିଦ୍ଧେଷୁ କପିକଚ୍ଛଵ୍ଯଥାପ୍ରଦୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡାଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଘନ ମେଘ; ସଦା ସିଦ୍ଧମାନ ଦେହରେ ବ୍ୟଥା ଦେଉଥିବା, ବାନର ଓ କଚ୍ଛପଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା।
ଅଷ୍ଟଭାଗଦଶାଶେଷଂ ପ୍ରତାପମଧୁରାକୃତିଃ । ଶସ୍ତ୍ରଘାତୌଜସା ଵୀର ଇଵାହସ୍ ତନୁତାଂ ଯଯୌ
ବୀର ନିଜ ଶୌର୍ୟର ମାଧୁର୍ୟ ଭରା ଆକୃତି ନେଇ, ପୂର୍ବର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ରହିଗଲା । ଶସ୍ତ୍ର ଘାତରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧା ପରି, ସେ ଦୀନ ହେଇଗଲା ।
ଶ୍ରାନ୍ତାଶ୍ଵେନ ପ୍ରଭଗ୍ନାଗ୍ରହେତିସଙ୍ଘାତଦୀପ୍ତଯଃ । ଦିନେଶେନ ସମଂ ସେନା ଯଯୁର୍ ମନ୍ଦପ୍ରତାପତାମ୍
ଘୋଡାମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଆଗର ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଭଙ୍ଗ, ଏବଂ ପ୍ରଭା ମ୍ଲାନ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେନାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ନିଜ ତେଜରେ ଅତି ମନ୍ଦ ହେଇପଡିଲେ ।
ଅଥ ସେନାଧିନାଥାଭ୍ଯାଂ ଵିଚାର୍ଯ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଦୂତାଃ ପରସ୍ପରଂ ଦତ୍ତା ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂହ୍ରିଯତାମ୍ ଇତି
ତାପରେ, ସେନାପତିମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ଏକାଠି ଦୂତମାନେ ପଠାଇଲେ — 'ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଉ' ବୋଲି ।
ତତଶ୍ ଶ୍ରମଵଶାନ୍ ମନ୍ଦପତ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରପରାକ୍ରମୈଃ । ରଣସଂହରଣଂ କାଲେ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵୋରରୀକୃତମ୍
ପରେ, କ୍ଳାନ୍ତିର କାରଣରେ, ତୀର ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଅତି ମନ୍ଦ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହେଲା । ସମସ୍ତେ ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ।
ତତୋ ମହାରଥୋତ୍ତୁଙ୍ଗକେତୁପ୍ରାନ୍ତେ କୃତାସ୍ପଦମ୍ । ବଲଯୋର୍ ଆରୁରୋହୈକ ଏକୋ ଯୋଧୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଯଥା
ତାପରେ, ଦୁଇ ସେନାର ସୀମାନ୍ତରେ, ବଡ଼ ରଥ ଓ ଉଚ୍ଚ ପତାକା ତଳେ, ଏକ ଦୃଢ଼ ଯୋଦ୍ଧା ଏକାକି ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲେ ।
ଅଂଶୁକଂ ଭ୍ରାମଯାମ୍ ଆସ ସର୍ଵଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲେକ୍ଷିତମ୍ । ଦ୍ଯାମ୍ ଏଵ ଦୀର୍ଘମ୍ ଇନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂହ୍ରିଯତାମ୍ ଇତି
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଘୁମାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଦୀର୍ଘ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହା ଚିହ୍ନ ଦେଉଥିଲା — 'ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହେଉ ।'
ତତୋ ଦୁନ୍ଦୁଭଯଶ୍ ଶେମୁଃ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିତଦିଙ୍ମୁଖାଃ । ମହାପ୍ରଲଯସଂଶାନ୍ତୌ ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକା ଇଵ
ତାପରେ, ଢୋଳ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ଯେପରି ମହା ପ୍ରଳୟ ପରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
ଶରାଦିହେତିସରିତୋ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଗଗନସ୍ଥଲେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତାଶ୍ ଶୋଷମ୍ ଆଗନ୍ତୁଂ ଶାରଦ୍ଯସ୍ ସରିତୋ ଯଥା
ଆକାଶରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବାଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଧାରା ଶୁଖିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯେପରି ଶରଦ୍କାଳରେ ନଦୀମାନେ ଶୁଖିଯାନ୍ତି ।
ଯୋଧଦୋର୍ଦ୍ରୁମସଞ୍ଚାରସ୍ ତନୁତାମ୍ ଆଯଯୌ ଶନୈଃ । ଭୂକମ୍ପାନ୍ତେ ଵନସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାଵାତ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ଯୋଧାମାନଙ୍କର ହାତ ହଳାଣି ଦେଖିବାକୁ ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପ ଶେଷରେ ଗଛର ହଳାଣି ଦୀରେ-ଦୀରେ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, କିମ୍ବା ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି।
ଵିନିର୍ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵଵୃତେ ରଣାରଣ୍ଯାଦ୍ ବଲଦ୍ଵଯମ୍ । ଵାରିପୂରଶ୍ ଚତୁର୍ଦିକ୍କଂ ପ୍ରଲଯୈକାର୍ଣଵାଦ୍ ଇଵ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୁଇଟି ସେନା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପଛକୁ ହଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯେପରି ପ୍ରଳୟ ସାଗରରୁ ଜଳ ଚାରିଦିଗରେ ହଟିଯାଉଛି।
ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତମନ୍ଦରକ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରଵଲନାକୁଲମ୍ । ସୈନ୍ଯଂ ପ୍ରଶମଦାଵର୍ତଂ ଶନୈସ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଉପାଯଯୌ
ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଠି ଦୁଧ ସାଗର ମଥିବା ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ସେନା ଶାନ୍ତିର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା।
କ୍ରମେଣାସୀନ୍ ମୁହୂର୍ତେନ ଵିକଟୋଦରଭୀଷଣମ୍ । ଅଗସ୍ତ୍ଯପୀତାର୍ଣଵଵଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ରଣାଙ୍ଗନମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଭୟଙ୍କର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା, ମୃତ୍ୟୁର ଖାଲି ଗଭୀର ପେଟ ପରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଜଳପାନ କରି ସାଗର ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଥିବା ପରି।
ଶଵସନ୍ତତିସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଵହଦ୍ରକ୍ତମହାହ୍ରଦମ୍ । ପରିକୂଜନଝାଙ୍କାରପୂର୍ଣଖିଲ୍ଲୀଵନୋପମମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୃତଦେହର ସମୂହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ରକ୍ତର ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ ବହୁଥିଲା, ଏହା ଏକ ଭୂତିଆ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ଶ୍ୟାଳର ଚିତ୍କାର ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
ବୃହଦ୍ରକ୍ତସରିତ୍ସ୍ରୋତସ୍ତରଙ୍ଗରଵଘର୍ଘରମ୍ । ସାକ୍ରନ୍ଦାଵସୃତାହୂତସ୍ଵତ୍ରାଣଵ୍ଯଗ୍ରମାନଵମ୍
ବଡ଼ ରକ୍ତ ନଦୀର ଧାରା ତରଙ୍ଗର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଗର୍ଜି ଉଠୁଥିଲା, ଆହତମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଡାକି ଉଠୁଥିଲେ, ଏବଂ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
ମୃତାର୍ଧମୃତଦେହୌଘରକ୍ତୌଘସ୍ରୁତନିର୍ଝରମ୍ । ସଜୀଵନରପୃଷ୍ଠସ୍ଥଶଵସ୍ପନ୍ଦନଭୀତିଦମ୍
ମୃତ ଓ ଅର୍ଧମୃତ ଦେହର ଏକାଠି ଉପରୁ ରକ୍ତ ଝରି ଯାଉଥିଲା, ଏହା ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିଠିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହ ହଲେଇ ଭୟ ଦେଉଥିଲା।
କରୀନ୍ଦ୍ରଶଵରାଶ୍ଯଗ୍ରଵିଶ୍ରାନ୍ତାମ୍ବୁଦଖଣ୍ଡକମ୍ । ଵିଶୀର୍ଣରଥସଙ୍ଘାତଜିତଚ୍ଛତ୍ତ୍ରମହାଵନମ୍
ହାତୀ ଓ ମୃତଦେହର ତାଲ ଉପରେ ମেঘର ଖଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଛତାର ଜଙ୍ଗଲ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ଵହଦ୍ରକ୍ତନଦୀରଂହଃପ୍ରୋହ୍ଯମାନରଥଦ୍ଵିପମ୍ । ଶରଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିମୁସୁଲଗଦାପ୍ରାସାସିସଙ୍କୁଲମ୍
ଏକ ବିଶାଳ ରକ୍ତ ନଦୀ ବହିଯାଉଥିଲା, ଯାହାରେ ରଥ ଓ ହାତୀଗୁଡ଼ିକୁ ଭାସି ନେଉଥିଲା, ଏହି ନଦୀ ତୀରେ ତୀର, ବଣ, ଭାଳ, ଗଦା ଓ ତଳୱାର ଭିତରେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲା।
ପର୍ଯାଣାଞ୍ଚଲସନ୍ନାହକଵଚାଵୃତଭୂତଲମ୍ । କେତୁଚାମରପଟ୍ଟୌଘଗୁପ୍ତଶାଵଶରୀରକମ୍
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚାଉଣୀର ଶେଷ ଭାଗ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ କବଚ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ପତାକା, ଚାମର ଓ କପଡ଼ ତଳେ ମୃତ ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲା।
ସ୍ଫାରସ୍ଫୋଟକତୂଣୀରକୁଞ୍ଜକୂଜତ୍ସମୀରଣମ୍ । ଶରରାଶିପଲାଶୌଘତଲ୍ପସୁପ୍ତଶଵେଶ୍ଵରମ୍
ଘନ ତୁଣୀର ଓ ଭଙ୍ଗ ଧନୁଷ ମାନେ ମାঝିରେ ପବନ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଏଉଁ ମୃତ ରାଜାମାନେ ତୀର ଓ ଡାଲି ତଳେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ।
ମୌଲିହାରାଙ୍ଗଦୋଦ୍ଦ୍ଯୋତଚକ୍ରଚାପଵନାଵୃତମ୍ । ଶ୍ଵସୃଗାଲଖଗାକୃଷ୍ଟସାନ୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରଦୀର୍ଘରଜ୍ଜୁକମ୍
ମୃଦୁ ମୁଣ୍ଡ, ହାର, ବାହୁବନ୍ଦ, ଚମକୁଥିବା ଚକ୍ର, ଧନୁଷ ଓ ବଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ବ, ଶୃଗାଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଘନ ଅନ୍ତ୍ର ରଜ୍ଜୁକୁ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ।
ରକ୍ତକ୍ଷେତ୍ରକ୍ଵଣତ୍କିଞ୍ଚିଚ୍ଛେଷଜୀଵାତିଦନ୍ତୁରମ୍ । ରକ୍ତକର୍ଦମନିର୍ମଗ୍ନସଜୀଵନରଦୁର୍ଦୁରମ୍
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଦାନ୍ତ ମରିବାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ମାଟିରେ ଅଧା ଡୁବିଥିବା ଜୀବନ୍ତ ମାନବ ହେଉଥିଲେ।
ଵରାଟକଚଯପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯନିର୍ଗତାକ୍ଷିଶତୋଚ୍ଚଯମ୍ । ଵହଦ୍ଭୁଜୌଘକାଷ୍ଟୌଘଘୋରରକ୍ତସରିଚ୍ଛତମ୍
ସେଠାରେ ମୁଦ୍ରା ଓ ଗୋଳା ଚିପି ଚିଁଟି ଥିଲା, ଶତାଧିକ କଟା ମୁଣ୍ଡରୁ ଆଖି ବାହାରି ଆସିଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତ ନଦୀ ଭାହୁ ଓ କାଠ ଗୁଡିକୁ ଭାଗି ନେଉଥିଲା।