ଵନରାଜ୍ଯୋ ଜଵାଜ୍ ଜୀର୍ଣାଃ କଟକସ୍ଥଲଜନ୍ତଵଃ । ଅତ୍ରୁଟନ୍ ପରମାକୃଷ୍ଟାଃ ପେଲଵା ଇଵ ତନ୍ତଵଃ
ପୁରୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, ଅତି ଟେଣ୍ଡା ତାଣି ଦେଇ ଚିରିଯାଇଥିବା ସୂତା ଭଳି ।
ରଥେଷୂର୍ଧ୍ଵସ୍ଥଚକ୍ରେଷୁ ନିଖାତୋନ୍ମଗ୍ନମୂର୍ଧସୁ । ନିପେତୁର୍ ଜନସଙ୍ଘାତା ମେଘା ଇଵ ଵନାଦ୍ରିଷୁ
ରଥର ଚକ୍ର ଉପରକୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଠିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ରରେ ଥିବା, ଏହି ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକମାନେ ଝୁଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଅଟବୀ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘ ପଡ଼ିବା ଭଳି ।
ସାଲତାଲଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନତାଲଵନଂ ଘନମ୍ । ଭୁଜାଵକର୍ତନଂ ଚାସୀଦ୍ ଉତ୍ତାଲସ୍ଥାଣୁକାନନମ୍
ସାଲ ଓ ତାଳ ଗଛର ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହା ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିଣତ ହେଲା; ଏଠାରେ ହାତ କାଟାଯାଉଥିଲା, ଉଠିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା।
ନନନ୍ଦୁର୍ ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନସୁନ୍ଦର୍ଯୋ ମତ୍ତଯୌଵନାଃ । ଵନୋପଵନଦେଶେଷୁ ମେରୋର୍ ଵୀରଵରାଶ୍ରିତାଃ
ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନଗୁଡ଼ିକରେ, ଯୁବତୀମାନେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ସେଠାରେ ଶୂରବୀରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ।
ତାଵତ୍ ତାରାରଵଂ ରେଜେ ସୈନ୍ଯକାନନମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନ ପରପକ୍ଷେଣ କ୍ରାନ୍ତଂ କଲ୍ପାନଲୌଜସା
ସେ ଉଚ୍ଚ ସେନାର ଜଙ୍ଗଲ ଯୁଦ୍ଧର ହାଲଚାଲର ଶବ୍ଦରେ ଚମକୁଥିଲା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାକୁ ଜଗତସମ୍ମାର ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଜୟ କରିନଥିଲେ।
ଛିନ୍ନାନ୍ ପିଶାଚସଂଯୁକ୍ତା ହୂନାପହୃତହେତଯଃ । ପାତଯିତ୍ଵା ଯଯୁଃ କର୍ଣାନ୍ ଦଶାର୍ଣାସ୍ ତର୍ଣକା ଇଵ
କିଛି ଲୋକ, ହୁନମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଭୂତମାନେ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପତିତ କରି, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ଦେଶକୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଣିକୁ ଯାଉଥିବା ପରି ପଳାଇଗଲେ।
ଜହୁର୍ ଭଗ୍ନସ୍ଵରାଃ କାନ୍ତିଂ ତାଜିକାଜିଜନୌଜସା । କାଶଯଃ କମଲାନୀଵ ଶୁଷ୍କସ୍ରୋତସ୍ସ୍ଵିନୋଜସା
ତାଜିକ ଦଳର ଶକ୍ତିରେ, କାଶୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଯାଇଥିଲା । ସୁକା ଝରଣାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି, ସେମାନେ ମର୍ମରି ଗଲେ ।
ଭୁଖାରା ମେଖଲୈଃ କୀର୍ଣାଶ୍ ଶରଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିମୁଦ୍ଗରୈଃ । ଵିଦ୍ରୁତା ନରକେ କ୍ଷିପ୍ତାଃ କାର୍କୋଟସ୍ଥଲନାମନି
ତୀର, ବଣ, ତୀର-ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଗଦାର ଘେରାରେ ପଡି, ସେମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡି ନରକର କାର୍କୋଟ ନାମକ ଥଳରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅଯାଇଥିଲେ ।
କୌରୁକ୍ଷେତ୍ରାସ୍ଥସ୍ ତଵସୈଶ୍ ଛଦ୍ମଯୋଧିଭିର୍ ଆଵୃତାଃ । ଗୁଣା ଇଵ ଖଲାକ୍ରାନ୍ତା ଗତା ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଶକ୍ତତାମ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବେ ଅପରିଚୟ ରେ ଘେରି ଦେଇଥିଲେ । ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଭଲ ଗୁଣକୁ ଦମି ଦେଇଥିବା ପରି, ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ଦ୍ରିମଯୋ ଵଟଧାନାନାଂ କ୍ଷଣେନାଦାଯ ମସ୍ତକମ୍ । ଭଲ୍ଲୈଃ ପଲାଯ୍ଯାଶୁ ଗତା ଵିଲୂନକମଲା ଇଵ
ଦ୍ରାବିଡମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଟ ଗଛ ତଳର ଲୋକମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ତୀରରେ କାଟି ନେଇ, ତୁରନ୍ତ ପଳାଇ ଗଲେ । ତୁଳି ନିଆଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ମିଥସ୍ ସାରସ୍ଵତାଦିତ୍ଯା ଆଦିନାନ୍ତଂ କୃତାଜଯଃ । ପଣ୍ଡିତା ଇଵ ଵାଦେଷୁ ନୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ନ ପରାଜିତାଃ
ସାରସ୍ୱତୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜିତିଥିଲେ, ସେମାନେ ଜଣେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପରି ବିବାଦରେ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କେବେ ହାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କଵାଟାଃ ଖର୍ଵିତକ୍ଷୁଦ୍ରାଵାଟଧାନୈଃ ପରାଵୃତାଃ । ତେଜଃ ପରମମ୍ ଆଜଗ୍ମୁଶ୍ ଶାନ୍ତାଗ୍ନଯ ଇଵେନ୍ଧନୈଃ
ଦ୍ୱାରଗୁଡିକ ଭାଙ୍ଗା ଟୁକୁଡା ଓ ଛୋଟ ମାଟି ଚଉଁକାରେ ଆଡ଼କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଉତ୍ତମ ତେଜ ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳିବା ପାଇଁ କଣ୍ଡ ନଥିଲା।
କିଯଦାଖ୍ଯାଯତ ଏତଜ୍ ଜିହ୍ଵାନିଚଯୈଃ କିଲାଲମ୍ ଆକୁଲିତମ୍ । ଵାସୁକିର୍ ଅପି ଵର୍ଣଯିତୁଂ ନ ସମର୍ଥୋ ରଣଵରଂ ନାମ
ଏହାର କେତେ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ଜିହ୍ୱା ଗୁଡିକ ଗାଢ଼ ଲାଲାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛି? ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ମହିମା କୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ ବାସୁକି ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଏଵମ୍ ଅତ୍ଯାକୁଲେ ଯୁଦ୍ଧେ ସାସ୍ଫୋଟଭଟସଙ୍କଟେ । ଆଦିନାନ୍ତମ୍ ଅସଂରୁଦ୍ଧେ ରଟତ୍କଠିନକଙ୍କଟେ
ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୟଙ୍କର ସେନା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଭରିଥିଲା, ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଅଟକା ନଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ କଠିନ ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଵହନ୍ତୀଷୂତ୍ପତନ୍ତୀଷୁ ପତନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଅଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଷୁ । ନଦୀଷୁ କ୍ଷେପଣୋତ୍ଥାସୁ ଚଟତ୍କେତ୍ଵବ୍ଜପଙ୍କ୍ତିଷୁ
ପାଥର ବର୍ଷାରେ ଉଠୁଥିବା, ପଡୁଥିବା ଓ ବହିଯାଉଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ; ଅସ୍ତ୍ର ଫେଙ୍ଗି ଉତ୍ପାତିତ ନଦୀରେ ଓ ଗଳାମାଳ ହେଇ ଚିତ୍କାରରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଅଳି ମାଳା ମଧ୍ୟରେ।
ମିଥଃ ଫଲାଗ୍ରଟଙ୍କୋତ୍ଥଵହ୍ନିଶୀକରିଣୀସୁ ଖେ । ଆଯାନ୍ତୀଷୁ ପତନ୍ତୀଷୁ ଦୂରଂ ଶରନଦୀଷୁ ଚ
ଫଳ, ତୀର, ଓ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ନେଇ ଆକାଶରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ; ଦୂରରେ ଆସୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ତୀର ନଦୀରେ।
ଵହଲ୍ଲୂନଶିରଃପଦ୍ମଚକ୍ରାଵର୍ତୈସ୍ ତରଙ୍ଗିତୈଃ । ଖାର୍ଣଵେ ପୂରିତେ ହେତିଵୃନ୍ଦମନ୍ଦାକିନୀଗଣୈଃ
କଟା ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ ପଦ୍ମ ଚକ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ; ସମୁଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଝରଣା ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲା।
ସମୀରଣରଣଦ୍ଵାରିଶସ୍ତ୍ରଚୂର୍ଣଘନୈର୍ ଘନୈଃ । ସଦାହାଙ୍ଗେଷୁ ସିଦ୍ଧେଷୁ କପିକଚ୍ଛଵ୍ଯଥାପ୍ରଦୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡାଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଘନ ମେଘ; ସଦା ସିଦ୍ଧମାନ ଦେହରେ ବ୍ୟଥା ଦେଉଥିବା, ବାନର ଓ କଚ୍ଛପଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା।
ଅଷ୍ଟଭାଗଦଶାଶେଷଂ ପ୍ରତାପମଧୁରାକୃତିଃ । ଶସ୍ତ୍ରଘାତୌଜସା ଵୀର ଇଵାହସ୍ ତନୁତାଂ ଯଯୌ
ବୀର ନିଜ ଶୌର୍ୟର ମାଧୁର୍ୟ ଭରା ଆକୃତି ନେଇ, ପୂର୍ବର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ରହିଗଲା । ଶସ୍ତ୍ର ଘାତରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧା ପରି, ସେ ଦୀନ ହେଇଗଲା ।
ଶ୍ରାନ୍ତାଶ୍ଵେନ ପ୍ରଭଗ୍ନାଗ୍ରହେତିସଙ୍ଘାତଦୀପ୍ତଯଃ । ଦିନେଶେନ ସମଂ ସେନା ଯଯୁର୍ ମନ୍ଦପ୍ରତାପତାମ୍
ଘୋଡାମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଆଗର ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଭଙ୍ଗ, ଏବଂ ପ୍ରଭା ମ୍ଲାନ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେନାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ନିଜ ତେଜରେ ଅତି ମନ୍ଦ ହେଇପଡିଲେ ।
ଅଥ ସେନାଧିନାଥାଭ୍ଯାଂ ଵିଚାର୍ଯ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଦୂତାଃ ପରସ୍ପରଂ ଦତ୍ତା ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂହ୍ରିଯତାମ୍ ଇତି
ତାପରେ, ସେନାପତିମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ଏକାଠି ଦୂତମାନେ ପଠାଇଲେ — 'ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଉ' ବୋଲି ।
ତତଶ୍ ଶ୍ରମଵଶାନ୍ ମନ୍ଦପତ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରପରାକ୍ରମୈଃ । ରଣସଂହରଣଂ କାଲେ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵୋରରୀକୃତମ୍
ପରେ, କ୍ଳାନ୍ତିର କାରଣରେ, ତୀର ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଅତି ମନ୍ଦ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହେଲା । ସମସ୍ତେ ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ।
ତତୋ ମହାରଥୋତ୍ତୁଙ୍ଗକେତୁପ୍ରାନ୍ତେ କୃତାସ୍ପଦମ୍ । ବଲଯୋର୍ ଆରୁରୋହୈକ ଏକୋ ଯୋଧୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଯଥା
ତାପରେ, ଦୁଇ ସେନାର ସୀମାନ୍ତରେ, ବଡ଼ ରଥ ଓ ଉଚ୍ଚ ପତାକା ତଳେ, ଏକ ଦୃଢ଼ ଯୋଦ୍ଧା ଏକାକି ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲେ ।
ଅଂଶୁକଂ ଭ୍ରାମଯାମ୍ ଆସ ସର୍ଵଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲେକ୍ଷିତମ୍ । ଦ୍ଯାମ୍ ଏଵ ଦୀର୍ଘମ୍ ଇନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସଂହ୍ରିଯତାମ୍ ଇତି
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଘୁମାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଦୀର୍ଘ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହା ଚିହ୍ନ ଦେଉଥିଲା — 'ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହେଉ ।'
ତତୋ ଦୁନ୍ଦୁଭଯଶ୍ ଶେମୁଃ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିତଦିଙ୍ମୁଖାଃ । ମହାପ୍ରଲଯସଂଶାନ୍ତୌ ପୁଷ୍କରାଵର୍ତକା ଇଵ
ତାପରେ, ଢୋଳ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ଯେପରି ମହା ପ୍ରଳୟ ପରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
ଶରାଦିହେତିସରିତୋ ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଗଗନସ୍ଥଲେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତାଶ୍ ଶୋଷମ୍ ଆଗନ୍ତୁଂ ଶାରଦ୍ଯସ୍ ସରିତୋ ଯଥା
ଆକାଶରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ବାଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଧାରା ଶୁଖିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯେପରି ଶରଦ୍କାଳରେ ନଦୀମାନେ ଶୁଖିଯାନ୍ତି ।
ଯୋଧଦୋର୍ଦ୍ରୁମସଞ୍ଚାରସ୍ ତନୁତାମ୍ ଆଯଯୌ ଶନୈଃ । ଭୂକମ୍ପାନ୍ତେ ଵନସ୍ପନ୍ଦ ଇଵାଵାତ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ଯୋଧାମାନଙ୍କର ହାତ ହଳାଣି ଦେଖିବାକୁ ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି ଭୂକମ୍ପ ଶେଷରେ ଗଛର ହଳାଣି ଦୀରେ-ଦୀରେ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, କିମ୍ବା ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି।
ଵିନିର୍ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵଵୃତେ ରଣାରଣ୍ଯାଦ୍ ବଲଦ୍ଵଯମ୍ । ଵାରିପୂରଶ୍ ଚତୁର୍ଦିକ୍କଂ ପ୍ରଲଯୈକାର୍ଣଵାଦ୍ ଇଵ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୁଇଟି ସେନା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପଛକୁ ହଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯେପରି ପ୍ରଳୟ ସାଗରରୁ ଜଳ ଚାରିଦିଗରେ ହଟିଯାଉଛି।
ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତମନ୍ଦରକ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରଵଲନାକୁଲମ୍ । ସୈନ୍ଯଂ ପ୍ରଶମଦାଵର୍ତଂ ଶନୈସ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଉପାଯଯୌ
ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଠି ଦୁଧ ସାଗର ମଥିବା ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ସେନା ଶାନ୍ତିର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା।
କ୍ରମେଣାସୀନ୍ ମୁହୂର୍ତେନ ଵିକଟୋଦରଭୀଷଣମ୍ । ଅଗସ୍ତ୍ଯପୀତାର୍ଣଵଵଚ୍ ଛୂନ୍ଯମ୍ ଏଵ ରଣାଙ୍ଗନମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଭୟଙ୍କର ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା, ମୃତ୍ୟୁର ଖାଲି ଗଭୀର ପେଟ ପରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଜଳପାନ କରି ସାଗର ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଥିବା ପରି।