ବ୍ରହ୍ମଵାସନ୍ତକାନୀକୈଃ କୃତ୍ତାଶ୍ ଚକ୍ରୈର୍ ଗତା ମହୀମ୍ । ମାହାର୍ଯାଃ କ୍ରକଚୋତ୍କୃତ୍ତା ଵୃକ୍ଷାଃ କୁସୁମିତା ଇଵ
ବ୍ରହ୍ମବାସନ୍ତକଙ୍କ ସେନାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚକ୍ରରେ କଟିଦେଇ ଭୂମିରେ ପତିଗଲା, ଯେପରି ମହା ଦାରୁକଟିଆ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲିଥିବା ଗଛକୁ କର୍ପଣ ଦେଇ ଭୂମିରେ ଫେଲାଯାଏ।
ଭୋକ୍କାଣକାନନଂ ଲୂନଂ କୁଠାରୈର୍ ଜଠରେରିତୈଃ । ପତଦ୍ ଦଦାହ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଦ୍ରେଶଶ୍ ଶରଵହ୍ନିନା
ଭୋକ୍କଣକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଟରଙ୍କ ଚାଳିତ କୁଠାରରେ କଟିଦେଇ ଭୂମିରେ ପତିଗଲା; ତାହା ପତିବା ସମୟରେ ଭଦ୍ରେଶ୍ୱର, ପାଖରେ ଦଉଡି, ଅଗ୍ନିମୟ ବାଣରେ ତାହାକୁ ଜଳାଇଦେଲେ।
କାଶଯୋ ଵନ୍ଦିଲାଲାନଲଗ୍ନା ଜୀର୍ଣମତଙ୍ଗଜାଃ । ଲଯମ୍ ଆଜଗ୍ମୁର୍ ଆବୁଦ୍ଧମ୍ ଇଦ୍ଧେ ଽଗ୍ନାଵ୍ ଇନ୍ଧନଂ ଯଥା
କାଶୀର ପୁରୁଣା ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ଲତାରେ ଆଟିଯାଇ, ଅଜାଣି ଭାବରେ ଦହିଗଲେ; ଯେପରି ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଖି ଜଳା ଦହିଯାଏ।
ତ୍ରିଗର୍ତାଵର୍ତଗର୍ତେଷୁ ଭ୍ରମିତ୍ଵୌଣ୍ଡ୍ରାସ୍ ତୃଣୋପମାଃ । ଵିଵିଶୁର୍ ଵ୍ଯସ୍ତମୂର୍ଧାନଃ ପାତାଲାନ୍ତଂ ପଲାଯିତାଃ
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୁଞ୍ଚି, ତୃଣପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ ହେଇଗଲେ; ମୁଣ୍ଡ ଭାଗି ଭାଗି, ପାତାଳର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦଉଡିଗଲେ।
ମନ୍ଦାନିଲାଚଲାମ୍ଭୋଧିଭାସୁରେ ମାଗଧେ ବଲେ । ନିମଗ୍ନା ଵନ୍ଦିଲା ମନ୍ଦାଃ ପଙ୍କେ ଜୀର୍ଣଗଜା ଇଵ
ମାଗଧର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପବନ ନଥିବା ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଅଭ୍ରାନ୍ତ ଅଭିମାନରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ଦୁଃଖରେ ମାଟିରେ ଡୁବିଗଲେ, ଜଣେ ପୁରୁଣା ହାତୀ ମାଟିରେ ଫସିଯିବା ପରି।
ଚେଦଯଚ୍ ଚେତନାଂ ଜହ୍ନୁସ୍ ତଙ୍ଗନାନାଂ ରଣାଙ୍ଗନେ । ପୁଷ୍ପାଣାଂ ପଥି ଶୀର୍ଣାନାଂ ସୌକୁମାର୍ଯମ୍ ଇଵାତପାଃ
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜହ୍ନୁ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଚେତନାକୁ ନେଇ ନେଲେ, ଯେପରି ରାସ୍ତାରେ ଥିବା ଫୁଲମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
କୋସଲାଃ ପୌରଵାରାଵମ୍ ଅସହନ୍ତୋ ଽର୍ଭକା ଇଵ । ତେରୁର୍ ମୁକ୍ତଗଦାପ୍ରାସଶରଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିଵୃଷ୍ଟଯଃ
କୋଶଳର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ପୌରବମାନଙ୍କର ଭୟାନକ ଆକ୍ରମଣ ସହିପାରିନଥିଲେ, ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପରି, ଗଦା, ବଣ, ତୀର ଓ ଶକ୍ତିର ଝଡ଼ରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ବଭୁର୍ ଭଲ୍ଲନିକୃତ୍ତାଙ୍ଗା ଦ୍ରିମଯୋ ଵିଦ୍ରୁମଦ୍ରୁମାଃ । ଇଵାଦ୍ରୌ ଵିଦ୍ରଵତ୍ସ୍ଵାନ୍ତ୍ରସାନ୍ଦ୍ରାସୃକ୍ସ୍ରଵମୂର୍ତଯଃ
ତୀରରେ ଅଙ୍ଗ ଚିରିଯିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଭୟରେ ପଳାଇବା ସମୟରେ ଗାଁ ଠାରୁ ଘନ ରକ୍ତ ଝରିଯାଉଥିଲା, ପର୍ବତରେ ଥିବା ପଦ୍ମର ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନାରାଚୌଘା ମହାହେତିମାରୁତାଧୂତମୂର୍ତଯଃ । ବଭ୍ରମୁର୍ ଭ୍ରମରାନୀକଭାସୁରା ଜଲଧାଵ୍ ଇଵ
ଲୋହା ତୀରର ଝଡ଼, ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ରର ପବନରେ ଉଡ଼ିବା ଆକାର, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ମଧୁମକୁଡ଼ିର ଝୁଣ୍ଡ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା ।
ଶରଧାରାଧରାମେଘାଶ୍ ଶରୋର୍ଣାପୂର୍ଣମେଚକାଃ । ଶରପତ୍ରାଵୃତା ଵୃକ୍ଷା ଭ୍ରେମୁର୍ ଉଦ୍ଗର୍ଜନା ଜଵାଃ
ତୀରର ମେଘ ଧାରା, ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି କଳା, ତୀରର ଝାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୀରର ପଙ୍ଖରେ ଢକା ଗଛଗୁଡ଼ିକ, ତୀର ଚାଳର ତେଜରେ ଗର୍ଜନ କରି ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ।
ଵନରାଜ୍ଯୋ ଜଵାଜ୍ ଜୀର୍ଣାଃ କଟକସ୍ଥଲଜନ୍ତଵଃ । ଅତ୍ରୁଟନ୍ ପରମାକୃଷ୍ଟାଃ ପେଲଵା ଇଵ ତନ୍ତଵଃ
ପୁରୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, ଅତି ଟେଣ୍ଡା ତାଣି ଦେଇ ଚିରିଯାଇଥିବା ସୂତା ଭଳି ।
ରଥେଷୂର୍ଧ୍ଵସ୍ଥଚକ୍ରେଷୁ ନିଖାତୋନ୍ମଗ୍ନମୂର୍ଧସୁ । ନିପେତୁର୍ ଜନସଙ୍ଘାତା ମେଘା ଇଵ ଵନାଦ୍ରିଷୁ
ରଥର ଚକ୍ର ଉପରକୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଠିବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ରରେ ଥିବା, ଏହି ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକମାନେ ଝୁଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଅଟବୀ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘ ପଡ଼ିବା ଭଳି ।
ସାଲତାଲଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନତାଲଵନଂ ଘନମ୍ । ଭୁଜାଵକର୍ତନଂ ଚାସୀଦ୍ ଉତ୍ତାଲସ୍ଥାଣୁକାନନମ୍
ସାଲ ଓ ତାଳ ଗଛର ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହା ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିଣତ ହେଲା; ଏଠାରେ ହାତ କାଟାଯାଉଥିଲା, ଉଠିଥିବା ଗଛମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା।
ନନନ୍ଦୁର୍ ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନସୁନ୍ଦର୍ଯୋ ମତ୍ତଯୌଵନାଃ । ଵନୋପଵନଦେଶେଷୁ ମେରୋର୍ ଵୀରଵରାଶ୍ରିତାଃ
ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନଗୁଡ଼ିକରେ, ଯୁବତୀମାନେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ସେଠାରେ ଶୂରବୀରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ।
ତାଵତ୍ ତାରାରଵଂ ରେଜେ ସୈନ୍ଯକାନନମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ଯାଵନ୍ ନ ପରପକ୍ଷେଣ କ୍ରାନ୍ତଂ କଲ୍ପାନଲୌଜସା
ସେ ଉଚ୍ଚ ସେନାର ଜଙ୍ଗଲ ଯୁଦ୍ଧର ହାଲଚାଲର ଶବ୍ଦରେ ଚମକୁଥିଲା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାକୁ ଜଗତସମ୍ମାର ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଜୟ କରିନଥିଲେ।
ଛିନ୍ନାନ୍ ପିଶାଚସଂଯୁକ୍ତା ହୂନାପହୃତହେତଯଃ । ପାତଯିତ୍ଵା ଯଯୁଃ କର୍ଣାନ୍ ଦଶାର୍ଣାସ୍ ତର୍ଣକା ଇଵ
କିଛି ଲୋକ, ହୁନମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଭୂତମାନେ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପତିତ କରି, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ଦେଶକୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଣିକୁ ଯାଉଥିବା ପରି ପଳାଇଗଲେ।
ଜହୁର୍ ଭଗ୍ନସ୍ଵରାଃ କାନ୍ତିଂ ତାଜିକାଜିଜନୌଜସା । କାଶଯଃ କମଲାନୀଵ ଶୁଷ୍କସ୍ରୋତସ୍ସ୍ଵିନୋଜସା
ତାଜିକ ଦଳର ଶକ୍ତିରେ, କାଶୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଯାଇଥିଲା । ସୁକା ଝରଣାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି, ସେମାନେ ମର୍ମରି ଗଲେ ।
ଭୁଖାରା ମେଖଲୈଃ କୀର୍ଣାଶ୍ ଶରଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିମୁଦ୍ଗରୈଃ । ଵିଦ୍ରୁତା ନରକେ କ୍ଷିପ୍ତାଃ କାର୍କୋଟସ୍ଥଲନାମନି
ତୀର, ବଣ, ତୀର-ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଗଦାର ଘେରାରେ ପଡି, ସେମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡି ନରକର କାର୍କୋଟ ନାମକ ଥଳରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅଯାଇଥିଲେ ।
କୌରୁକ୍ଷେତ୍ରାସ୍ଥସ୍ ତଵସୈଶ୍ ଛଦ୍ମଯୋଧିଭିର୍ ଆଵୃତାଃ । ଗୁଣା ଇଵ ଖଲାକ୍ରାନ୍ତା ଗତା ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଅଶକ୍ତତାମ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବେ ଅପରିଚୟ ରେ ଘେରି ଦେଇଥିଲେ । ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଭଲ ଗୁଣକୁ ଦମି ଦେଇଥିବା ପରି, ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ଦ୍ରିମଯୋ ଵଟଧାନାନାଂ କ୍ଷଣେନାଦାଯ ମସ୍ତକମ୍ । ଭଲ୍ଲୈଃ ପଲାଯ୍ଯାଶୁ ଗତା ଵିଲୂନକମଲା ଇଵ
ଦ୍ରାବିଡମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଟ ଗଛ ତଳର ଲୋକମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ତୀରରେ କାଟି ନେଇ, ତୁରନ୍ତ ପଳାଇ ଗଲେ । ତୁଳି ନିଆଯାଇଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ମିଥସ୍ ସାରସ୍ଵତାଦିତ୍ଯା ଆଦିନାନ୍ତଂ କୃତାଜଯଃ । ପଣ୍ଡିତା ଇଵ ଵାଦେଷୁ ନୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ନ ପରାଜିତାଃ
ସାରସ୍ୱତୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜିତିଥିଲେ, ସେମାନେ ଜଣେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପରି ବିବାଦରେ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କେବେ ହାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କଵାଟାଃ ଖର୍ଵିତକ୍ଷୁଦ୍ରାଵାଟଧାନୈଃ ପରାଵୃତାଃ । ତେଜଃ ପରମମ୍ ଆଜଗ୍ମୁଶ୍ ଶାନ୍ତାଗ୍ନଯ ଇଵେନ୍ଧନୈଃ
ଦ୍ୱାରଗୁଡିକ ଭାଙ୍ଗା ଟୁକୁଡା ଓ ଛୋଟ ମାଟି ଚଉଁକାରେ ଆଡ଼କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଉତ୍ତମ ତେଜ ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳିବା ପାଇଁ କଣ୍ଡ ନଥିଲା।
କିଯଦାଖ୍ଯାଯତ ଏତଜ୍ ଜିହ୍ଵାନିଚଯୈଃ କିଲାଲମ୍ ଆକୁଲିତମ୍ । ଵାସୁକିର୍ ଅପି ଵର୍ଣଯିତୁଂ ନ ସମର୍ଥୋ ରଣଵରଂ ନାମ
ଏହାର କେତେ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ଜିହ୍ୱା ଗୁଡିକ ଗାଢ଼ ଲାଲାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛି? ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ମହିମା କୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ ବାସୁକି ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଏଵମ୍ ଅତ୍ଯାକୁଲେ ଯୁଦ୍ଧେ ସାସ୍ଫୋଟଭଟସଙ୍କଟେ । ଆଦିନାନ୍ତମ୍ ଅସଂରୁଦ୍ଧେ ରଟତ୍କଠିନକଙ୍କଟେ
ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୟଙ୍କର ସେନା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଭରିଥିଲା, ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଅଟକା ନଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ କଠିନ ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା।
ଵହନ୍ତୀଷୂତ୍ପତନ୍ତୀଷୁ ପତନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଅଶ୍ମଵୃଷ୍ଟିଷୁ । ନଦୀଷୁ କ୍ଷେପଣୋତ୍ଥାସୁ ଚଟତ୍କେତ୍ଵବ୍ଜପଙ୍କ୍ତିଷୁ
ପାଥର ବର୍ଷାରେ ଉଠୁଥିବା, ପଡୁଥିବା ଓ ବହିଯାଉଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ; ଅସ୍ତ୍ର ଫେଙ୍ଗି ଉତ୍ପାତିତ ନଦୀରେ ଓ ଗଳାମାଳ ହେଇ ଚିତ୍କାରରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଅଳି ମାଳା ମଧ୍ୟରେ।
ମିଥଃ ଫଲାଗ୍ରଟଙ୍କୋତ୍ଥଵହ୍ନିଶୀକରିଣୀସୁ ଖେ । ଆଯାନ୍ତୀଷୁ ପତନ୍ତୀଷୁ ଦୂରଂ ଶରନଦୀଷୁ ଚ
ଫଳ, ତୀର, ଓ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ନେଇ ଆକାଶରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ; ଦୂରରେ ଆସୁଥିବା ଓ ପଡୁଥିବା ତୀର ନଦୀରେ।
ଵହଲ୍ଲୂନଶିରଃପଦ୍ମଚକ୍ରାଵର୍ତୈସ୍ ତରଙ୍ଗିତୈଃ । ଖାର୍ଣଵେ ପୂରିତେ ହେତିଵୃନ୍ଦମନ୍ଦାକିନୀଗଣୈଃ
କଟା ମୁଣ୍ଡ, ପାଦ ଓ ପଦ୍ମ ଚକ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ; ସମୁଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଝରଣା ଓ ମନ୍ଦାକିନୀ ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲା।
ସମୀରଣରଣଦ୍ଵାରିଶସ୍ତ୍ରଚୂର୍ଣଘନୈର୍ ଘନୈଃ । ସଦାହାଙ୍ଗେଷୁ ସିଦ୍ଧେଷୁ କପିକଚ୍ଛଵ୍ଯଥାପ୍ରଦୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡାଯାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଘନ ମେଘ; ସଦା ସିଦ୍ଧମାନ ଦେହରେ ବ୍ୟଥା ଦେଉଥିବା, ବାନର ଓ କଚ୍ଛପଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା।
ଅଷ୍ଟଭାଗଦଶାଶେଷଂ ପ୍ରତାପମଧୁରାକୃତିଃ । ଶସ୍ତ୍ରଘାତୌଜସା ଵୀର ଇଵାହସ୍ ତନୁତାଂ ଯଯୌ
ବୀର ନିଜ ଶୌର୍ୟର ମାଧୁର୍ୟ ଭରା ଆକୃତି ନେଇ, ପୂର୍ବର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ରହିଗଲା । ଶସ୍ତ୍ର ଘାତରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧା ପରି, ସେ ଦୀନ ହେଇଗଲା ।
ଶ୍ରାନ୍ତାଶ୍ଵେନ ପ୍ରଭଗ୍ନାଗ୍ରହେତିସଙ୍ଘାତଦୀପ୍ତଯଃ । ଦିନେଶେନ ସମଂ ସେନା ଯଯୁର୍ ମନ୍ଦପ୍ରତାପତାମ୍
ଘୋଡାମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଆଗର ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଭଙ୍ଗ, ଏବଂ ପ୍ରଭା ମ୍ଲାନ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେନାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ନିଜ ତେଜରେ ଅତି ମନ୍ଦ ହେଇପଡିଲେ ।