ସପଞ୍ଜରଃ ପଞ୍ଜରିଣା ଗଜୌଘେନ ଗଜୋଚ୍ଚଯଃ । ସଵନସ୍ ସଵନେନାଦ୍ରିର୍ ଅଦ୍ରିଣେଵାମିଲଦ୍ ବଲାତ୍
ପଞ୍ଜର ସହିତ ପଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ହାତୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ଜୋରରେ ହଲାଇଦିଆଗଲା, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ସହ ଭିଡ଼ି ଜୋରରେ ଗଡ଼ିଯାଏ।
ଅଶ୍ଵୌଘୋ ଽମିଲଦ୍ ଅଶ୍ଵାନାଂ ଵୃନ୍ଦେନାରାଵିରଂହସା । ତରଙ୍ଗୋଘେନ ଘୋରେଣ ତରଙ୍ଗୋଘ ଇଵାର୍ଣଵେ
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଦଳ ଅନ୍ୟ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଦଳ ସହ ଜୋରଦାର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଭିଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ତେଜ ତରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ସହ ଭିଡ଼ିଯାଏ।
ନରାନୀକୋ ନରାନୀକଂ ସମାଯୁଧମ୍ ଅଯୋଧଯତ୍ । ଵେଣ୍ଵୌଘମ୍ ଇଵ ଵେଣ୍ଵୌଘୋ ମରୁଲ୍ଲୋଲୋ ମରୁଚ୍ଚଲମ୍
ଲୋକମାନଙ୍କ ଦଳ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦଳ ସହ ସମାନ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ଗଛର ଝାଡ଼ ଅନ୍ୟ ଝାଡ଼ ସହ ଟକ୍କର ଖାଏ, କିମ୍ବା ଏକ ତୀବ୍ର ପବନ ଅନ୍ୟ ପବନକୁ ହଲାଇଦିଏ।
ରଥୌଘଶ୍ ଚ ରଥୌଘେନ ନିଷ୍ପିପେଷାଖିଲଂ ଵପୁଃ । ନଗରଂ ନଗରେଣେଵ ଦୈଵେନୋଡ୍ଡୀନମ୍ ଅମ୍ବରମ୍
ରଥମାନଙ୍କ ଦଳ ଅନ୍ୟ ରଥମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା, ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା, ଯେପରି ଏକ ସହର ଅନ୍ୟ ସହର ସହ ଭିଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଉଲଟିଯାଏ।
ସରଚ୍ଛରଭରାସାରରଚିତାପୂର୍ଵଵାରିଦମ୍ । ଯୁଯୁଧେ ସ୍ଥଗିତାକାଶା ଧନୁର୍ଧରପତାକିନୀ
ଧନୁର୍ଧାରୀ ସେନା ତାଙ୍କର ପତାକା ସହିତ ଏମିତି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଯେ ଆକାଶ ନିରନ୍ତର ବାଣ ବର୍ଷାରେ ଏକ ନୂତନ, ଅପୂର୍ବ ମେଘରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵିଷମାଯୁଧଯୁଦ୍ଧେଷୁ ଯୋଦ୍ଧାରଃ ପେଲଵାଶଯାଃ । ଯଦା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ପଲାଯନ୍ତେ ରଣକଲ୍ପାନଲେ ତଦା
ଅସମାନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧର ଆଗ୍ନି ତୀବ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ ଚତୁରାଇରେ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି।
ମିଲିତାଶ୍ ଚକ୍ରିଣଶ୍ ଚକ୍ରୈର୍ ଧନୁର୍ଧାରୈର୍ ଧନୁର୍ଧରାଃ । ଖଡ୍ଗିଭିଃ ଖଡ୍ଗଯୋଦ୍ଧାରୋ ଭୁସୁଣ୍ଡୀଭିର୍ ଭୁସୁଣ୍ଡିନଃ
ଚକ୍ରଧାରୀମାନେ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସହିତ, ଧନୁର୍ଧାରୀମାନେ ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କ ସହିତ, ତଳୱାରଧାରୀମାନେ ତଳୱାରଧାରୀଙ୍କ ସହିତ, ଭୁସୁଣ୍ଡିଧାରୀମାନେ ଭୁସୁଣ୍ଡିଧାରୀଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ମୁସୁଲୈର୍ ମୁସୁଲୋଦ୍ଧାରାଃ କୁନ୍ତିନଃ କୁନ୍ତଧାରିଭିଃ । ଋଷ୍ଟ୍ଯାଯୁଧା ଋଷ୍ଟିଧରୈଃ ପ୍ରାସିଭିଃ ପ୍ରାସପାଣଯଃ
ମୁସଳ ଧାରୀମାନେ ମୁସଳ ଧାରୀଙ୍କ ସହିତ, କୁଣ୍ତୀଧାରୀମାନେ କୁଣ୍ତୀଧାରୀଙ୍କ ସହିତ, ଋଷ୍ଟି ଧାରୀମାନେ ଋଷ୍ଟି ଧାରୀଙ୍କ ସହିତ, ପ୍ରାସ ଧାରୀମାନେ ପ୍ରାସ ଧାରୀଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ସମୁଦ୍ଗରା ମୁଦ୍ଗରିଭିସ୍ ସଗଦୈର୍ ଵିଲସଦ୍ଗଦାଃ । ପ୍ରାସମାର୍ଗଵିଦଃ ପ୍ରାସୈଃ ପରଶୂତ୍କାଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
କେହି ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଓ ଗଦା ନେଇ ରହିଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଚମକୁଥିବା ଗଦା ଓ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ। କେହି ବେଶି ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ବଣ୍ଡ ଚାଳନାରେ, ସେମାନେ ବଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ। ଆଉ କେହି କୁଟାରୀ ଚାଳନାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ କୁଟାରୀ ଧରିଥିଲେ।
ଲଗୁଡୌଘୈର୍ ଲଗୁଡିନ ଉପଲୈର୍ ଉପଲାଯୁଧାଃ । ପାଶିଭିଃ ପାଶପରମାଶ୍ ଶଙ୍କୁଭିଶ୍ ଶଙ୍କୁଧାରିଣଃ
କେହି ବହୁ ଲାଠି ନେଇ ଲାଠି ଧାରୀ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ପଥରକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧରିଥିଲେ। କେହି ଅଗ୍ରଗାମୀ ଥିଲେ ଫାନ୍ଦ ଧରିବାରେ, ଆଉ କେହି କଠିନ କିଲ୍ଲି ଧରିଥିଲେ।
କ୍ଷୁରିକାଭିସ୍ ସକ୍ଷୁରିକା ଭିଣ୍ଡିପାଲୈଶ୍ ଚ ତଦ୍ଭୃତଃ । ଵଜ୍ରମୁଷ୍ଟିଧରାସ୍ ତତ୍ସ୍ଥୈର୍ ଅଙ୍କୁଶୈର୍ ଅଙ୍କୁଶୋଦ୍ଧୃତାଃ
କେହି ଛୁରି ଧରିଥିଲେ ଏବଂ ଛୁରି ଚାଳନାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଗୁଳି ଧରିଥିଲେ। କେହି ବଜ୍ର ମୁଷ୍ଟି ଧରିଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଅଙ୍କୁଶ ଉଠାଇ ରହିଥିଲେ।
ହଲୈର୍ ହଲନିକାଷଜ୍ଞାସ୍ ତ୍ରିଶୂଲୈଶ୍ ଚ ତ୍ରିଶୂଲିନଃ । ଶୃଙ୍ଖଲାଜାଲିନୋ ଜାଲୈଶ୍ ଶାର୍ଙ୍ଖଲୈର୍ ଅଲିକୋମଲୈଃ
କେହି ହାଳ ଧରିଥିଲେ ଏବଂ ଚାଷ କରିବାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ, କେହି ତିନିମୁହିଁ ବାଣ ଧରିଥିଲେ। କେହି ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଜାଲ ଧରି ରହିଥିଲେ, ଆଉ କେହି ମୃଦୁ ଲତାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଶାକ୍ତୀକୈଶ୍ ଶକ୍ତିଯୋଦ୍ଧାରଶ୍ ଶୂଲୈଶ୍ ଶୂଲଵିଶାରଦାଃ । କ୍ଷୁଭିତାଃ କଲ୍ପଵିକ୍ଷୁବ୍ଧସାଗରୋର୍ମିଘଟା ଇଵ
କେହି ବେଳେ ସୂଳ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସୂଳ ଚାଳନାରେ ପ୍ରବୀଣ; ଅନ୍ୟମାନେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତି ଚାଳନାରେ ଦକ୍ଷ। ସେମାନେ ଏମିତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉତ୍ତଳ।
କ୍ଷୁବ୍ଧଶ୍ ଚକ୍ରଜଲାଵର୍ତୈଶ୍ ଶରଶୀକରମାରୁତୈଃ । ପ୍ରଭ୍ରମଦ୍ଧେତିମକରୋ ଵ୍ଯୋମୈକାର୍ଣଵ ଆବଭୌ
ଚକ୍ର ଫିରାଉଥିବା ଭୂମିରେ ଏବଂ ବାଣର ଝଡ଼ ହେଉଥିବା ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଆକାଶ ଏକ ଅପାର ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଅସ୍ତ୍ର ମାନେ ମାଛର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଉତ୍ଫାଲାଯୁଧକଲ୍ଲୋଲସ୍ ସେନାକୁଲଜଲେଚରଃ । ରୋଧୋରନ୍ଧ୍ରସମୁଦ୍ରୋ ଽସୌ ବଭୂଵାମରଦୁସ୍ତରଃ
ଅସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ତଳ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ସେନାର ଭିଡ଼ ଭରିଥିବା ଜଳରେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଏକ ଦୁର୍ଗମ ନଦୀ-ସମୁଦ୍ର ଭଳି ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଦିଗଷ୍ଟକଜନାନୀକଂ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯତଯା ତଯା । ଅର୍ଧେନାର୍ଧେନ କୁଷିତଂ ଭୂପାଲାଭ୍ଯାଂ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ରାଜାମାନଙ୍କର ଦଳ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଦୁଇଟି ପଖା ଭଳି ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଢ଼ି ଥିଲା; ଦୁଇ ରାଜା ଅର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭୂମି ଦଢ଼ି ଥିଲେ, ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ।
ପଶ୍ଯ ଦେଶାଦିସଙ୍ଖ୍ଯେନ ପ୍ରାଗ୍ଦିଗ୍ଭାଗଗତାନ୍ ଇମାନ୍ । ଲୀଲାନାଥସ୍ଯ ପଦ୍ମସ୍ଯ ପକ୍ଷେ ଜନପଦାଞ୍ ଶୃଣୁ
ଦେଶ ଓ ଦିଗର ଅନୁସାରରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ରହୁଛନ୍ତି, ଦେଖ। ଲୀଳାନାଥଙ୍କର ପଦ୍ମର ପାଖରେ ଥିବା ଜନପଦଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ କାଶିମଗଧାଃ କୋସଲା ମିଥିଲୋତ୍କଲାଃ । ମେକଲାଃ କଵଟାଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରାସ୍ ତଥୌଣ୍ଡ୍ରାସ୍ ସମଗୌଡକାଃ
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କାଶୀ, ମଗଧ, କୋଶଳ, ମିଥିଳା, ଉତ୍କଳ, ମେକଳ, କବଟ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ଏହି ସହିତ ଔଣ୍ଡ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗୌଡକ ଅଛନ୍ତି।
ଦ୍ରିମଯୋ ମଦ୍ରସୁହ୍ମାଶ୍ ଚ ତାମ୍ରଲିପ୍ତାସ୍ ତଥୈଵ ଚ । ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଷା ଵାଜିମୁଖା ଅମ୍ବଷ୍ଠାଃ ପୁରୁଷାଦକାଃ
ଡ୍ରିମୟ, ମଦ୍ର, ସୁହ୍ମ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତ, ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ବାଜିମୁଖ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ଏବଂ ପୁରୁଷାଦ ମାନେ ଅଛନ୍ତି।
କର୍ଣାକ୍ଷଷ୍ଠା ଅଵିଶ୍ରୋତ୍ରା ଆମମୀନାଶନାସ୍ ତଥା । ଵ୍ଯାଘ୍ରଵକ୍ତ୍ରାଃ କିରାତାଶ୍ ଚ ଶଵରା ଏକପାଦକାଃ
କର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷ, ଅବିଶ୍ରୋତ୍ର, କାଚା ମାଛ ଖାଇଥିବା ଲୋକ, ବାଘମୁଖ, କିରାତ, ଶବର ଓ ଏକପାଦ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ମାଲ୍ଯଵାନ୍ ନାମ ଶୈଲୋ ଽତ୍ର ଶିବିଵାଞ୍ ଜ୍ଞାନ ଏଵ ଚ । ଵୃଷଭଧ୍ଵଜପଦ୍ମାଦ୍ଯାସ୍ ତଥୋଦଯକରୋ ଗିରିଃ
ଏଠାରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଏହିଠାରେ ଶିବିବାନ୍ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଏହା ସହିତ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼, ଏବଂ ଉଦୟ ନାମକ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଅଥ ପ୍ରାଗ୍ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ତୁ ଇମେ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ରିଵାସିନଃ । ଚେଦଯୋ ଵତ୍ସଦାଶାର୍ଣା ଅଙ୍ଗଵଙ୍ଗୋପଵଙ୍ଗକାଃ
ଏବେ, ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହିମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ବାସିନ୍ଦା: ଚେଦୟ, ବତ୍ସ, ଦାଶାର୍ଣ୍ଣ, ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ ଓ ଉପବଙ୍ଗ ଲୋକମାନେ।
କଲିଙ୍ଗପୁଣ୍ଡ୍ରଜଠରା ଵିଦର୍ଭା ମେଖଲାସ୍ ତଥା । ଶଵରା ନଗ୍ନପର୍ଣାଶ୍ ଚ କଣ୍ଠତ୍ରିପୁରପୂରକାଃ
ଏଠାରେ କଳିଙ୍ଗ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ଜଟହର, ବିଦର୍ଭ ଏବଂ ମେଖଳ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏହା ସହିତ ଶବର, ନଗ୍ନପର୍ଣ୍ଣ ଓ କଣ୍ଠତ୍ରିପୁରପୂରିକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
କଣ୍ଟକସ୍ଥଲନାମାନଃ ପୃଥୁଦ୍ଵୀପକକୋମଲାଃ । କଣ୍ଠଦ୍ରାଶ୍ ଶୋଣିକାଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ଚର୍ମଣ୍ଵତା ଅପି
ଏଠାରେ କଣ୍ଠକସ୍ଥଳ ନାମକ ଲୋକମାନେ, ପୃଥୁଦ୍ୱୀପକର ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକମାନେ, କଣ୍ଠଦ୍ରା, ଶୋଣିକ ଏବଂ ଚର୍ମଣ୍ୱତ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
କୋକକା ହେମକୁଡ୍ଯାଶ୍ ଚ ତଥା ଶ୍ମଶ୍ରୁଧରା ଇତି । ବଲିଗ୍ରୀଵମହାଗ୍ରୀଵାଃ କିଷ୍କିନ୍ଧା ନାରିକେଲିନଃ
କୋକକା, ହେମକୁଡ଼ିଆ, ଏହିପରି ଶ୍ମଶ୍ରୁଧରା; ବଳିଗ୍ରୀବ, ମହାଗ୍ରୀବ, କିଷ୍କିନ୍ଧା ଓ ନାରିକେଲିନା ଲୋକମାନେ।
ଅଥ ଲୀଲାପତେର୍ ଅସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାମ୍ ଇମେ ଽଦ୍ରଯଃ । ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ଽଥ କୁସୁମାପୀଡୋ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଦୁନ୍ଦୁରସ୍ ତଥା
ଏହି ଲୀଳାପତିଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଅଛି: ବିନ୍ଧ୍ୟ, କୁସୁମାପୀଡ଼, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ଦୁନ୍ଦୁର।
ମଲଯସ୍ ସୂର୍ଯଵାଂଶ୍ ଚୈଵ ଗଣରାଜ୍ଯନୃରାଜ୍ଯକାଃ । ଅଵନ୍ତିର୍ ଇତି ଵିଖ୍ଯାତା ତଥା ସାମ୍ବଵତୀତି ଚ
ମଲୟ, ସୂର୍ୟବଂଶ, ଗଣରାଜ୍ୟ ଓ ନୃରାଜ୍ୟକା ଲୋକମାନେ; ଏହିପରି ଅବନ୍ତି ଓ ସାମ୍ବବତୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ।
ଦଶପୁର୍ଯା ଏକକଚ୍ଛା ଋଷିକାସ୍ ତୁରୁଷ୍କାଶ୍ ଶକାଃ । ଵନଵାସୋପଗିରଯସ୍ ତେ ଭଦ୍ରଗିରଯସ୍ ତଥା
ଦଶପୁର୍ୟା, ଏକକଚ୍ଛା, ଋଷିକା, ତୁରୁଷ୍କା, ଶକା; ବନବାସ ଓ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏହିପରି ଭଦ୍ରଗିରି ଲୋକମାନେ।
ନାଗରା ଦଣ୍ଡକାଶ୍ ଚୈଵ ଗଣରାଜ୍ଯା ନୃରାଜ୍ଯକାଃ । ସହାରା ଋଷ୍ଯମୂକାଶ୍ ଚ କାର୍କୋଟା ଵନତିମ୍ବିଲାଃ
ନାଗର, ଦଣ୍ଡକ, ଗଣରାଜ୍ୟ ଓ ନୃରାଜ୍ୟ, ସହାର, ଋଷ୍ୟମୂକ, କାର୍କୋଟ ଓ ବନତିମ୍ବିଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ।
ପଦ୍ମା ନିଵାସିନଶ୍ ଚୈଵ ଚୌରକାଃ କର୍କଵୀରକାଃ । ଵୈରିକାଃ ପାଶିକାଶ୍ ଚୈଵ ଧର୍ମପତ୍ତନପାଂସିକାଃ
ପଦ୍ମ ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଚୌରକ, କାର୍କବୀର, ବୈରିକ, ପାଶିକ, ଧର୍ମପଟ୍ଟନ ଓ ପାଂସିକ ଜନମାନେ।