ଇତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମସ୍ଯ ସ ମୁନେ ରଘୁଵଂଶକେତୁର୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵାକ୍ଯମ୍ ଉଚିତାର୍ଥଵିଲାସଗର୍ଭମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ଖେଦମ୍ ଅଭିଗର୍ଜତି ଵାରିଵାହେ ବର୍ହୀ ଯଥାଭ୍ଯନୁମିତାଭିମତାର୍ଥସିଦ୍ଧିଃ
ଏଭଳି ଉଚିତ ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯେପରି ମୟୂର ବର୍ଷା ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଡାକେ, ଏମିତି ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାର ନିଶ୍ଚିତି ପାଇ ଖୁସି ହେଲେ।
ଇତି ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରେଣ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଚାରୁ ଧୀରପୂର୍ଣାର୍ଥମନ୍ଥରମ୍
ଏଭଳି ମହାମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯିବା ପରେ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳିବା ପରେ, ରାଘବ ଧୀର ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ପୃଷ୍ଟୋ ଯଥାଵଦ୍ ଅଧୁନା କିଲ । କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଽପି କୋ ଲଙ୍ଘଯତି ସଦ୍ଵଚଃ
ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ ଯେପରି ପଚାରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏବେ ଯେତେକି ସମ୍ଭବ କହିବି; ଯଦିଓ ମୁଁ ଅଜ୍ଞ, କିନ୍ତୁ କିଏ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର କଥାକୁ ଅନଦେଖା କରିପାରିବ?
ଅହଂ ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ଜାତୋ ନିଜେ ଽସ୍ମିନ୍ ପିତୃସଦ୍ମନି । କ୍ରମେଣ ଵୃଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଦ୍ଯଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଏଠି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଦେଖାଦେଖି ବଢିଛି ଓ ଶିକ୍ଷା ଅଧିଗମନ କରି ଏବେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି।
ତତସ୍ ସଦାଚାରପରୋ ଭୂତ୍ଵାହଂ ମୁନିନାଯକ । ଵିହୃତସ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଉର୍ଵୀମ୍ ଅମ୍ବୁଧିମେଖଲାମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଲାଗି ରହି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିଛି।
ଏତାଵତାଥ କାଲେନ ସଂସାରାସ୍ଥାମ୍ ଇମାଂ ମମ । ସ୍ଵଵିଵେକୋ ଜହାରାନ୍ତର୍ ଓଘସ୍ ତଟଲତାମ୍ ଇଵ
ଏପରି ଏକ ସମୟ ପରେ, ମୋର ନିଜ ବିବେକ ମୋ ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ଏମିତି ଭାବେ ଭାସିନେଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାଣିର ଝରଣା ନଦୀର ପାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ଵିଵେକେନ ପରୀତାତ୍ମା ତେନାହଂ ତଦନୁ ସ୍ଵଯମ୍ । ଭୋଗନୀରସଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଵିଚାରିତଵାନ୍ ଇଦମ୍
ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋର ମନ, ଏହି ଭୋଗରେ ରୁଚି ହରାଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲି।
କିଂ ନାମେଦଂ ଵତ ସୁଖଂ ଯୋ ଽଯଂ ସଂସାରସଂସୃତିଃ । ଜାଯତେ ମୃତଯେ ଲୋକୋ ମ୍ରିଯତେ ଜନନାଯ ଚ
ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ କହିବାକୁ ଥିବା ସେଇ ସୁଖ କ’ଣ? ଲୋକେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵସ୍ଥିତାସ୍ ସର୍ଵ ଏଵେମେ ସଚରାଚରଚେଷ୍ଟିତାଃ । ଆପଦାଂ ପତଯଃ ପାପା ଭାଵା ଵିଭଵଭୂମଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି; ଦୁଃଖର ଅଧିପତି, ଅପବିତ୍ର ଚିନ୍ତା ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଉତ୍ସ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଅଯଶ୍ଶଲାକାସଦୃଶାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ଅସଙ୍ଗିନଃ । ଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତେ କେଵଲଂ ଭାଵା ମନଃକଲ୍ପନଯା ସ୍ଵଯା
ଅପମାନର କାଠିପାଇଁ ଯେମିତି ଏକାଏକି ଅଛି, ଏହି ଭାବଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି; କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି।
ମନସ୍ସମାଯତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୃଶ୍ଯତେ । ମନଶ୍ ଚାସଦ୍ ଇହାଭାତି କେନ ସ୍ମଃ ପରିମୋହିତାଃ
ଏହି ସଂସାର ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଭୋଗବସ୍ତୁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମନ ନିଜେ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ—ତେବେ ଆମେ କେଉଁଠି ଏତେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ?
ଅସତୈଵ ଵଯଂ କଷ୍ଟଂ ଵିକ୍ରୀତା ମୂଢବୁଦ୍ଧଯଃ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ଭସା ଦୂରେ ଵନେ ମୁଗ୍ଧମୃଗା ଇଵ
ହାୟ, ଆମେ ନିଜେ ଅସତ୍ୟରେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇ, ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୁଃଖିତ; ଦୂର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଭ୍ରମିତ ହରିଣ ପରି।
ନ କେନଚିଚ୍ ଚ ଵିକ୍ରୀତା ଵିକ୍ରୀତା ଇଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ । ଵତ ମୂଢା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଜାନାନା ଅପି ଶମ୍ବରମ୍
ଆମେ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରୟ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ବିକ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛୁ।
କିମ୍ ଏତେଷୁ ପ୍ରପଞ୍ଚେଷୁ ଭୋଗା ନାମ ସୁଦୁର୍ଭଗାଃ । ମୁଧୈଵ ହି ଵଯଂ ମୋହାତ୍ ସଂସ୍ଥିତା ବଦ୍ଧଭାଵନାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଭୋଗବିଲାସ କଣ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ? ଅସାର ଭାବେ, ମୂଢ଼ତାରେ, ଆମେ ନିଜ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛୁ।
ଅଜ୍ଞାତେ ବହୁକାଲେନ ଵ୍ଯର୍ଥ ଏଵ ଵଯଂ ଘନେ । ମୋହେ ନିପତିତା ମୁଗ୍ଧାଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ମୁଗ୍ଧମୃଗା ଇଵ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ଆମେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଛୁ। ଗଭୀର ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ି, ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛୁ।
କିଂ ମେ ରାଜ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈଃ କୋ ଽହଂ କିମ୍ ଇଦମ୍ ଆଗତମ୍ । ଯନ୍ ମିଥ୍ଯୈଵାସ୍ତୁ ତନ୍ ମିଥ୍ଯା କସ୍ଯ ନାମ କିମ୍ ଆଗତମ୍
ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର? ଭୋଗବିଲାସର କଣ ଲାଭ? ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସବୁ କଣ? ଯାହା ମିଥ୍ୟା, ସେ ମିଥ୍ୟା ହିଁ ରହୁ। କାହା ପାଇଁ କଣସି ସତ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇଛି କି?
ଏଵଂ ଵିମୃଶତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ତତୋ ମମ । ଭାଵେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଆଯାତା ପଥିକସ୍ଯ ମରୁଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଆସକ୍ତି ହରାଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମରୁଭୂମି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ହରାଏ।
ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି କିମ୍ ଇଦଂ ପରିନଶ୍ଯତି । କିମ୍ ଇଦଂ ଜାଯତେ ଭୂଯଃ କିମ୍ ଇଦଂ ପରିଵର୍ଧତେ
ଏହିପରି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ—କଣ ନଶ୍ଵର, କଣ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ କଣ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ?
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ଜନନଂ ସମ୍ପଦସ୍ ତଥା । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୈର୍ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି—ଏହି ସବୁ ଆଉ ଆଉ ଥରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ପୁନିପୁନି ଦେଖା ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଭାଵୈସ୍ ତୈର୍ ଏଵ ତୈର୍ ଏଵ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଵଯମ୍ ଇମେ କିଲ । ପଶ୍ଯ ଜର୍ଜରତାଂ ନୀତା ଵାତୈର୍ ଇଵ ଗିରିଦ୍ରୁମାଃ
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାମାନେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିଥିଳ କରିଦେଉଛନ୍ତି—ଦେଖ, ପବନରେ ପିଟିଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ର ଗଛମାନେ ପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଶିରିଯାଉଛୁ।
ଅଚେତନା ଇଵ ଜନାଃ ପଵନୈଃ ପ୍ରାଣନାମଭିଃ । ଧ୍ଵନନ୍ତସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଯଥା କୀଚକଵେଣଵଃ
ଲୋକମାନେ ମନେ ହେଉଛନ୍ତି ଯେପରି ଅଚେତନ, ପବନ ନାମରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ବାୟୁରେ ବାଜୁଥିବା ଖାଲି କାଠି ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି।
ଶାମ୍ଯତୀଦଂ କଥଂ ଦୁଃଖମ୍ ଇତି ତପ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଚିନ୍ତଯା । ଜରଦ୍ଦ୍ରୁମ ଇଵୋଗ୍ରେଣ କୋଟରସ୍ଥେନ ଵହ୍ନିନା
ଏହି ଦୁଃଖ କେମିତି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ—ମନେ ହେଉଛି ଯେପରି ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ଗଛ ଭିତରେ ଥିବା ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛି।
ସଂସାରଦୁଃଖପାଷାଣନୀରନ୍ଧ୍ରହୃଦଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ନିଜଲୋକଭଯାଦ୍ ଏଵ ଗଲଦ୍ବାଷ୍ପୈର୍ ନ ରୋଦିମି
ସଂସାରର ଦୁଃଖରେ ମୋର ହୃଦୟ ପାଷାଣ ପରି ଅନ୍ଧାର, ତଥାପି ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଭୟରେ ମୋର ଅଶ୍ରୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ମୁଁ କଦାପି କାନ୍ଦେନି।
ଶୂନ୍ଯମନ୍ମୁଖଵୃତ୍ତୀସ୍ ତୁ ଶୁଷ୍କରୋଦନନୀରସାଃ । ଵିଵେକ ଏଵ ହୃତ୍ସଂସ୍ଥୋ ମମୈକାନ୍ତେଷୁ ପଶ୍ଯତି
ମୋର ମୁହଁ ଶୂନ୍ୟ, କାମକାଣ୍ଡ ଅର୍ଥହୀନ, ଅଶ୍ରୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଭାବହୀନ; କେବଳ ବିବେକ ହୃଦୟରେ ଥାଇ ସ୍ୱୟଂ ଏକାନ୍ତରେ ମୋତେ ଦେଖୁଛି।
ଭୃଶଂ ମୁହ୍ଯାମି ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଭାଵାଭାଵମଯୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ଦାରିଦ୍ର୍ଯେଣେଵ ସୁଭଗୋ ଦୂରେ ସଂସାରଚିନ୍ତଯା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମିଶ୍ରିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଏ, ବହୁତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ଦୂରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ମୋହଯନ୍ତି ମନୋଵୃତ୍ତିଂ ଖଣ୍ଡଯନ୍ତି ଗୁଣାନ୍ ଅଲମ୍ । ଦୁଃଖଜାଲଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିପ୍ରଲମ୍ଭପରାଶ୍ ଶ୍ରିଯଃ
ଯେ ସମ୍ପଦ ବିୟୋଗରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଗୁଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଓ ଦୁଃଖର ଜାଲ ଆଣିଦିଏ।
ଚିନ୍ତାନିଚଯଵକ୍ରାଣି ନାନନ୍ଦାଯ ଧନାନି ମେ । ସମ୍ପ୍ରସୂତକଲତ୍ରାଣି ଗୃହାଣ୍ଯ୍ ଉଗ୍ରାପଦାଂ ଯଥା
ଧନ ଯେଉଁଥିରେ ଚିନ୍ତାର ଭାର ଲାଗିଛି, ସେମାନେ ମୋତେ କେବେ ଖୁସି ଦେଇପାରେନି; ଯେଉଁ ଘର ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମିଳିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଫାଦ ଭଳି ଲାଗେ।
ଵିଵିଧଦୋଷଦଶାପରିଚିନ୍ତନୈସ୍ ସତତଭଙ୍ଗୁରକାରଣକଲ୍ପିତୈଃ । ମମ ନ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଏତି ମନୋ ମୁନେ ନିଗଡିତସ୍ଯ ଯଥା ଵନହସ୍ତିନଃ
ହେ ମୁନି, ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଓ ଅସ୍ଥିର କାରଣ ଉପରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ମୋ ମନ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ହାତୀ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବନ୍ଧା ରହେ।
ଖଲାଃ କାଲେ କାଲେ ନିଶି ନିଶିତମୋହୈକମିହିକାଗତାଲୋକେ ଲୋକେ ଵିଷଯହଠଚୌରାସ୍ ସୁଚତୁରାଃ । ପ୍ରଵୃତ୍ତାଃ ପ୍ରୋଦ୍ଯୁକ୍ତା ଦିଶି ଦିଶି ଵିଵେକୈକହରଣେ ରଣେ ଶକ୍ତାସ୍ ତେଷାଂ ଵଦତ ଵିବୁଧାଃ କେ ଽଦ୍ଯ ସୁଭଟାଃ
ପ୍ରତି ସମୟରେ, ପ୍ରତି ଦିଗରେ, ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଚତୁର ଚୋର ଭଳି ଜଗତରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଚୋରି କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଜି କିଏ ସତ୍ୟ ସୈନିକ, ହେ ପଣ୍ଡିତମାନେ, କହନ୍ତୁ।
ଇଯମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵିନୋଦାଯ ସଂସାରେ ପରିକଲ୍ପିତା । ଶ୍ରୀର୍ ମୁନେ ପରିମୋହାଯ ସାପି ନୂନମ୍ ଅନର୍ଥଦା
ହେ ମୁନି, ଏହି ସମ୍ପଦ ଏହି ସଂସାରରେ କେବଳ ବିନୋଦ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଅନର୍ଥ ଦେଇଥାଏ।