ତତ୍ର ତେ ପେତତୁର୍ ଦେଵ୍ଯୌ ଗ୍ରାମେ ଽନ୍ତଶ୍ଶୀତଲାତ୍ମନି । ଭୋଗମୋକ୍ଷଶ୍ରିଯୌ ଶାନ୍ତେ ପୁଂସୀଵ ଵିଦିତାତ୍ମନି
ସେଠାରେ, ସେ ଗ୍ରାମରେ, ଦୁଇ ଦେବୀ ଶୀତଳ ମନ ଥିବା ଦେହକୁ ଅବତରିଲେ, ଯେପରିକି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ରୂପୀ ଦୁଇ ଶ୍ରୀ ଶାନ୍ତ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
କାଲେନୈତାଵତା ଲୀଲା ତେନାଭ୍ଯାସେନ ସାଭଵତ୍ । ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନୈକଦେହତ୍ଵାତ୍ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶିନୀ
ସମୟ କ୍ରମେ, ସେଇ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଲୀଳା ପ୍ରକୃତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବା ଶକ୍ତି ପାଇଲେ।
ଅଥ ସସ୍ମାର ସର୍ଵାସ୍ ତାଃ ପ୍ରାକ୍ତନୀସ୍ ସଂସୃତେର୍ ଗତୀଃ । ସ୍ଵାସ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵରସେନୈଵ ପ୍ରାଗ୍ଜନ୍ମମରଣାଦିକାଃ
ତାପରେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ସଂସାର ଗତିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ଦେଵି ଦେଶମ୍ ଇମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇହ ତତ୍ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ସର୍ଵଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ଵେଷ୍ଟିତାନ୍ତରମ୍
ହେ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି, ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ ପକାଉଛି।
ଇହାଭୂଵମ୍ ଅହଂ ଜୀର୍ଣା ସିରାଲାଙ୍ଗୀ କୃଶାସିତା । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଶୁଷ୍କଦର୍ଭାଗ୍ରଭେଦରୂକ୍ଷକରୋଦରା
ଏଠାରେ ମୁଁ ଜରା ହୋଇଥିଲି, ଶରୀର ଚିରିଯାଇଥିଲା, ଦୁର୍ବଳ ଓ କଳା ଥିଲି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହଣୀ ଥିଲି, ଯାହାର ହାତ ଓ ପେଟ ଶୁଖି ଦର୍ଭା ଘାସ ଭାଙ୍ଗିବାରେ କଠିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଭର୍ତୁଃ କୁଲକରୀ ଭାର୍ଯା ଦୋହମନ୍ଥାନଶୋଭିନୀ । ମାତା ସକଲପୁତ୍ରାଣାମ୍ ଅତିଥୀନାଂ ପ୍ରିଯଙ୍କରୀ
ମୁଁ ଗୃହର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଜଣେ ଗୃହଣୀ ଥିଲି, ଘିଅ ବାଟିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲି, ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କର ମାଆ ଓ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲି।
ଦେଵଦ୍ଵିଜସତାଂ ଭକ୍ତା ସିକ୍ତାଙ୍ଗୀ ଘୃତଗୋରସୈଃ । ଗର୍ଗରୀଚରୁକୁମ୍ଭାଦିଭାଣ୍ଡୋପସ୍କରଶୋଧିନୀ
ମୁଁ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲି, ଶରୀର ଘିଅ ଓ ଦୁଧରେ ମାସିଥିଲା, ଗର୍ଗରୀ, ଚାରୁ, କୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାତ୍ର ପରିଷ୍କାର କରୁଥିଲି।
ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ନଲଵାକ୍ତୈକକାଚକମ୍ବୁପ୍ରକୋଷ୍ଠକା । ଜାମାତୃଦୁହିତୃଭ୍ରାତୃପିତୃମାତୃପ୍ରପୂଜିନୀ
ମୁଁ ସଦା ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଣ, ଏକ ଜଣେ ଜମା, କମ୍ଭୁ ଓ ଭଣ୍ଡାର ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି, ଜାମାତା, ଝିଅ, ଭାଇ, ବାପା ଓ ମାଆଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲି।
ଆଦେହଂ ସଦ୍ମଵୃତ୍ତ୍ଯୈଵ ପ୍ରକ୍ଷୀଣଦିନଯାମିନୀ । ଵାଚଂ ଚିରଂ ଚିରମ୍ ଇତି ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନିଶମ୍ ଆକୁଲା
ଘରର କାମକାଜ ଓ ଦିନରାତି ଚାଲିଯିବାରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି । ସେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ସେଇ କଥାକୁ ପୁନିପୁନି, ଅନବରତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛନ୍ତି ।
କାହଂ କ ଇଵ ସଂସାର ଇତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସଙ୍କଥା । ଜାଯା ଶ୍ରୋତ୍ରିଯମୂଢସ୍ଯ ତାଦୃଶସ୍ଯୈଵ ଦୁର୍ଧିଯଃ
ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କଣ?—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଏକ ମୂଢ଼ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ଘରସ୍ଥଙ୍କର ଜୀବନସାଥୀଙ୍କ ମନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଆସେନାହିଁ ।
ଏକନିଷ୍ଠା ସମିଚ୍ଛାକଗୋମଯେନ୍ଧନସଞ୍ଚଯେ । ମ୍ଲାନକମ୍ବଲସଂଵୀତସିରାଲକ୍ଷା ସଗାତ୍ରିକା
ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଗୋବର ଓ କାଠ ଜମା କରିବା । ସେ ମଲିନ କମ୍ବଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଭାର ବୋହିବାରୁ ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ଚିହ୍ନ ପଡ଼ିଯାଇଛି ।
ତର୍ଣକୀକର୍ଣଜାହସ୍ଥକ୍ରିମିନିଷ୍କାସତତ୍ପରା । ଗୃହଶାକଵନାସେକସତ୍ଵରା ଗୃହକର୍ମଣାଂ
କାନ, କେଶ ଓ ହାତରୁ କୀଟ ଉଖିଡ଼ିବାରେ ସେ ସବୁବେଳେ ବ୍ୟସ୍ତ । ଘର ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଶାକ ଆଣିବାକୁ ତାକୁରି ଦେଖାଯାଏ, ଘରକାମରେ ସେ ସଦା ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି ।
ନୀଲତୀରତରଙ୍ଗାକ୍ତତୃଣତର୍ପିତତର୍ଣକା । ପ୍ରତିକ୍ଷଣଂ ଗୃହଦ୍ଵାରକୃତଚନ୍ଦନଵର୍ଣକା
ସେ ନୀଳ ନଦୀର ତରଙ୍ଗରେ ଭିଜା ଘାସ ଦେଇ ଗାଈମାନେକୁ ଖୁଆଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ଷଣରେ ଘରର ଦ୍ୱାରକୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରନ୍ତି।
ନୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଗୃହଭୃତ୍ଯାନାଂ ସାଦିନାଂ କୃତଵାଚ୍ଯତା । ମର୍ଯାଦାନିଯମାଦ୍ ଅବ୍ଧିଵେଲେଵାନିଶମ୍ ଅଚ୍ଯୁତା
ସେ ସଦା ଘରର ଚାକର ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ନିୟମ ଓ ସୀମାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସମୁଦ୍ରକୁ ରୋକିଥିବା କୂଳ ଭଳି ଅଚଳ ଅଟୁଟ।
ଜୀର୍ଣପର୍ଣସଵର୍ଣୈକକର୍ଣଦୋଲାଧିରୂଢଯା । କଷ୍ଟତାପଜରାଭୀତଜୀଵଭୃତ୍ଯେଵ ଚିହ୍ନିତା
ତାଙ୍କ ଏକ କାନରେ ପୁରୁଣା ପତ୍ରର ରଙ୍ଗର ଦୋଲା ଝୁଲିଛି, ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ ବୟସରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଚାକରଣୀ ଭଳି, ତାଙ୍କ ଜୀବନର କଷ୍ଟ ଓ ଭୟର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସଞ୍ଚରନ୍ତୀ ସା ଶିଖରିଗ୍ରାମକୋଟରେ । ସଞ୍ଚରନ୍ତ୍ଯାସ୍ ସରସ୍ଵତ୍ଯା ଦର୍ଶଯାମ୍ ଆସ ସା ସ୍ଵଯମ୍
ଏଭଳି କହି ସେ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ଗହ୍ବରରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ସାରସ୍ବତୀ ନିଜେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଇଯଂ ମେ ପାଟଲାଷଣ୍ଡମଣ୍ଡିତା ପୁଷ୍ପଵାଟିକା । ଇଯଂ ମେ ପୁଷ୍ପିତୋଦ୍ଯାନମଣ୍ଡପାକାରଵାଟିକା
ଏହି ମୋର ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନଟି, ଲାଲ ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏହି ମୋର ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ମଣ୍ଡପ, ଉଦ୍ୟାନ ଘେରା ଭଳି ଆକୃତି ନେଇଛି।
ଇଯଂ ପୁଷ୍କରିଣୀତୀରଦ୍ରୁମଗ୍ରଥିତତର୍ଣକା । ଇଯଂ ସା କର୍ଣିକାନାମ୍ନୀ ତର୍ଣିକା ଭୁକ୍ତପର୍ଣିକା
ଏହି ମୋର ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀ ତଟ, ଗଛ ଓ ହରିତ ଘାସରେ ଜଡିତ; ଏହି ହେଉଛି କର୍ଣ୍ଣିକା ନାମକ ତର୍ଣ୍ଣିକା, ଯାହାର ପତ୍ରମାନେ ଖାଇ ଦିଆଯାଇଛି।
ଇଯଂ ସା ମେଦସା କ୍ଷୀଣା ଵରାକୀ ଜଲହାରିକା । ଅଦ୍ଯାଷ୍ଟମଂ ଦିନଂ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣାକ୍ଷୀ ପରିରୋଦିତି
ଏହି ଦୁଃଖିନୀ, ଶରୀରର ଚର୍ବି କମିଯାଇଛି, ପାଣି ନାହିଁ; ଆଜି ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ଦିନ, ସେ ଲୁହେଁ ଭରା ଆଖିରେ କନ୍ଦୁଛି।
ଇହ ଦେଵି ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଇହୋଷିତମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତମ୍ । ଇହ ସୁପ୍ତମ୍ ଇହାତୀତମ୍ ଇଦଂ ଦତ୍ତମ୍ ଇହାହୃତମ୍
ଏଠି, ଦେବୀ, ମୁଁ କହିଛି, ରହିଛି, ବାସ କରିଛି; ଏଠି ଶୋଇଛି, ସମୟ କାଟିଛି, ଦେଇଛି ଓ ନେଇଛି।
ଏଷ ମେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଶର୍ମାଖ୍ଯଃ ପୁତ୍ରୋ ରୋଦିତି ମନ୍ଦିରେ । ଏଷା ମେ ଜଙ୍ଗଲେ ଧେନୁର୍ ଦୋଘ୍ଦ୍ରୀ ଚରତି ଶାଦ୍ଵଲମ୍
ଏହି ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ ଶର୍ମା ଘରେ ବସି କାନ୍ଦୁଛି; ଏହି ମୋର ଗାଈ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘାସ ଚରିବା ସହିତ ଦୁଧ ଦେଉଛି।
ଗୃହେ ଽଵସନ୍ନଂ ଦାହାଯ ରୂକ୍ଷଂ କ୍ଷାରଵିଧୂସରମ୍ । ସ୍ଵଂ ଦେହମ୍ ଇହ ପଞ୍ଚାଖ୍ଯଂ ପଶ୍ଯେମଂ ପ୍ରଘନଂ ମମ
ଘରେ ରହିଥିବା, ଜଳିବା ପାଇଁ ତିଆରି, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ କ୍ଷାର ଧୁଳିରେ ଢାକା, ଏହି ମୋର ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଦେହଟିକୁ ଦେଖ, ଏହା ଗୁଡିକ ଭଳି ଭାରୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼।
ତୁମ୍ବୀଲତାଭିର୍ ଉଗ୍ରାଭିସ୍ ତୃଷ୍ଣାଭିର୍ ଇଵ ଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ମହାନସସ୍ଥାନମ୍ ଇଦଂ ମମ ଦେହମ୍ ଇଵାପରମ୍
ଏହି ରସୋଇଘର, ତିବ୍ର ତୁମ୍ବୀଲତାରେ ଘେରା, ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଭଳି, ମୋର; ଏହି ରସୋଇଘରର ସ୍ଥାନଟି ମୋର ଆଉ ଏକ ଦେହ ଭଳି।
ଏତେ ରୋଦନତାମ୍ରାକ୍ଷା ବନ୍ଧଵୋ ଭୁଵି ବନ୍ଧନମ୍ । ଅଙ୍ଗଦାର୍ପିତରୁଦ୍ରାକ୍ଷା ଆହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନଲେନ୍ଧନମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଲାଲ ଆଖି ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହି ଜଗତରେ ବନ୍ଧନ; ଯେଉଁମାନେ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜଳାଣା ଆଣୁଛନ୍ତି।
ଅନାରତଂ ଶିଲାକଚ୍ଛଗୁଚ୍ଛାଚ୍ଛୋଟନକାରିଭିଃ । ତରଙ୍ଗୈସ୍ ତୁଙ୍ଗିତାକାରସ୍ପୃଷ୍ଟତୀରଲତାଦଲୈଃ
ପଥର ଓ ଶଙ୍ଖର ଗୁଛିଏ ଲାଗି ନିରନ୍ତର ଆଘାତ ପାଉଥିବା, ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ତଟରେ ଥିବା ଲତାର ପତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା,
ଶୀକରାକୀର୍ଣପର୍ଯନ୍ତଶାଦ୍ଵଲସ୍ଥଲଵେଲ୍ଲିତୈଃ । ଶିଲାଫଲହକାସ୍ଫାଲଫେନିଲୋତ୍ଫାଲଶୀକରୈଃ
ତାହାର କୂଳ ଛିଟିଏ ପାଣିର ଛିଟା, ଡୋଳୁଥିବା ଘାସର ତଳ, ଓ ପଥର, ଫଳ ଓ ଶଙ୍ଖ ଟକ୍କରରୁ ଉଠୁଥିବା ଫେନା ଓ ଛିଟାରେ ଢାକିଯାଇଛି।
ତୁଷାରୀକୃତମଧ୍ଯାହ୍ନଦିଵାକରକରୋତ୍କରୈଃ । ଫୁଲ୍ଲପୁଷ୍ପୋତ୍କରାସାରପ୍ରଦାନୋତ୍କତଟଦ୍ରୁମୈଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ବରଫ ପରି ତାହାକୁ ଚମକାଉଛି, ତଟରେ ଥିବା ଗଛମାନେ ଫୁଲର ଗୁଛି ଦେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ଵିଦ୍ରୁମୈର୍ ଇଵ ସଙ୍କ୍ରାନ୍ତଫୁଲ୍ଲକିଂଶୁକକାନ୍ତିଭିଃ । ଵ୍ଯାପ୍ତଯା ପୁଷ୍ପରାଶୀନାଂ ସମୁଲ୍ଲାସନକାରିଭିଃ
ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛର ରଙ୍ଗ କୋରାଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ତାହା ଫୁଲର ଢେରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାହା ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଟିଉଠୁଛି।
ଉହ୍ଯମାନଫଲାପୂରସୁଵ୍ଯଗ୍ରଗ୍ରାମବାଲଯା । ମହାକଲକଲାଵର୍ତସକ୍ତଯା ଗ୍ରାମ୍ଯକୁଲ୍ଯଯା
ଗାଁର ଛୁଆମାନେ ଫଳ ଟୋକିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ, ଗାଁର ନଦୀର ଉତ୍ତାଳ ଧାରାରେ ଏମିତି ମନ ଲଗାଇ ଭସିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଳର ଗର୍ଜନ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଛି।
ଵେଷ୍ଟିତସ୍ ତରଲାସ୍ଫାଲଜଲଧୌତତଲୋପମଃ । ଘନପତ୍ତ୍ରତରୁଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚ୍ଛାଯାସତତଶୀତଲଃ
ଏହି ନଦୀର ତୀର ତୀବ୍ର ଧାରା ଓ ଜଳରେ ଧୋଇଯାଇଛି, ଘନ ଗଛର ଛାୟା ତଳେ ସଦା ଠଣ୍ଡା ଓ ସୁଖଦ।