ଉତ୍ସଙ୍ଗେ ଵତ୍ସ ତିଷ୍ଠେତି ଵଦତ୍ଯ୍ ଅଥ ମହୀପତୌ । ଭୂମୌ ପରିଜନାସ୍ତୀର୍ଣେ ସୋ ଽଂଶୁକେ ଽଥ ନ୍ଯଵିକ୍ଷତ
ତାପରେ ରାଜା କହିଲେ, 'ବୁଆ, ମୋ ଝପରେ ବସ', କିନ୍ତୁ ସେ ଦାସମାନେ ପତିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଭୂମିରେ ବସିଲେ।
ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତଵିଵେକସ୍ ତ୍ଵଂ କଲ୍ଯାଣାନାଂ ଚ ଭାଜନମ୍ । ଜନଵଜ୍ ଜୀର୍ଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଖେଦାଯାତ୍ମା ନ ଦୀଯତେ
ପୁଅ, ତୁମେ ବିବେକ ଲାଭ କରିଛ, ଶୁଭ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ହେଉଛ; ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ପକ୍କା ମନ ରଖି, ଦୁଃଖକୁ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଉନାହଁ।
ଵୃଦ୍ଧଵିପ୍ରଗୁରୁପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵାଦୃଶେନାନୁତିଷ୍ଠତା । ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯଂ ନ ମୋହମ୍ ଅନୁଧାଵତା
ବୃଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ଶୁଭ ଦଶା ମିଳେ; ମୂଢତା ପଛେ ଦୌଡ଼ିଲେ ନୁହେଁ।
ତାଵଦ୍ ଏଵାପଦୋ ଦୂରେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପରିପେଲଵାଃ । ଯାଵଦ୍ ଏଵ ନ ମୋହସ୍ଯ ପ୍ରସରଃ ପୁତ୍ର ଦୀଯତେ
ପୁଅ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ମୂଢତାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବିପଦମାନେ ଦୂରେ ରହିଥାନ୍ତି।
ରାଜପୁତ୍ର ମହାବାହୋ ଶୂରସ୍ ତ୍ଵଂ ଵିଜିତାସ୍ ତ୍ଵଯା । ଦୁରୁଚ୍ଛେଦା ଦୁରାରମ୍ଭା ଅପ୍ଯ୍ ଅମୀ ଵିଷଯାରଯଃ
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ, ତୁମେ ସାହସୀ ଓ ବୀର। ତୁମେ ଏହି ଅତି କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିଛ।
କିମ୍ ଅତଜ୍ଜ୍ଞ ଇଵାଜ୍ଞାନାଂ ଯୋଗ୍ଯେ ଵା ମୋହସାଗରେ । ଵିନିମଜ୍ଜସି କଲ୍ଲୋଲଗହନେ ଜାଡ୍ଯଶାଲିନି
ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେ ହୋଇ, ଏହି ଭ୍ରମ ର ସାଗରରେ, ଘନ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅଳସତାରେ କାହିଁକି ଡୁବୁଛ?
ଚଲନ୍ନୀଲୋତ୍ପଲଵ୍ଯୂହସମଲୋଚନ ଲୋଲତାମ୍ । ବ୍ରୂହି ଚେତଃକୃତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ହେତୁନା କେନ ମୁହ୍ଯସି
ଚଳିତ ନୀଳ କମଳ ମାଳା ପରି ତୁମର ନୟନ, ମୋତେ କହ, ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କାରଣକୁ ଛାଡି, କେଉଁ ହେତୁରେ ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
କିଂନିଷ୍ଠାଃ କିଯତା କେନ କିଯନ୍ତଃ କାରଣେନ ତେ । ଆଧଯୋ ନୁ ଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି ମନୋ ଗେହମ୍ ଇଵାଖଵଃ
ତୁମର ଦୁଃଖ କେଉଁ ଭିତିରେ ଆଧାରିତ, କେତେ ଅଛି, କିଏ ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରେ ସେମାନେ ତୁମର ମନକୁ ଚୋରମାନେ ଘର ଲୁଟିବା ପରି ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି?
ମନ୍ଯେ ନାନୁଚିତାନାଂ ତ୍ଵମ୍ ଆଧୀନାଂ ପଦମ୍ ଉତ୍ତମଃ । ଆପତ୍ସୁ ଚାପ୍ତୋ ଯୋ ଧୀରୋ ନିର୍ଜିତାସ୍ ତେନ ଚାଧଯଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ। କାରଣ, ଯେଉଁ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଆପଦରେ ମିଳେ, ସେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖମାନେ ଜୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଥାଭିମତମ୍ ଆଶୁ ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଚାନଘମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପୁନର୍ ଯେନ ତଵ ଭେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ନାଧଯଃ
ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଶୀଘ୍ର କହ, ହେ ପାପରହିତ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହା ପାଇବ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ପୁନି ଭଙ୍ଗ ହେବ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମସ୍ଯ ସ ମୁନେ ରଘୁଵଂଶକେତୁର୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵାକ୍ଯମ୍ ଉଚିତାର୍ଥଵିଲାସଗର୍ଭମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ଖେଦମ୍ ଅଭିଗର୍ଜତି ଵାରିଵାହେ ବର୍ହୀ ଯଥାଭ୍ଯନୁମିତାଭିମତାର୍ଥସିଦ୍ଧିଃ
ଏଭଳି ଉଚିତ ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯେପରି ମୟୂର ବର୍ଷା ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଆନନ୍ଦରେ ଡାକେ, ଏମିତି ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାର ନିଶ୍ଚିତି ପାଇ ଖୁସି ହେଲେ।
ଇତି ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରେଣ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଚାରୁ ଧୀରପୂର୍ଣାର୍ଥମନ୍ଥରମ୍
ଏଭଳି ମହାମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯିବା ପରେ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳିବା ପରେ, ରାଘବ ଧୀର ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ପୃଷ୍ଟୋ ଯଥାଵଦ୍ ଅଧୁନା କିଲ । କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଽପି କୋ ଲଙ୍ଘଯତି ସଦ୍ଵଚଃ
ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ ଯେପରି ପଚାରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏବେ ଯେତେକି ସମ୍ଭବ କହିବି; ଯଦିଓ ମୁଁ ଅଜ୍ଞ, କିନ୍ତୁ କିଏ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର କଥାକୁ ଅନଦେଖା କରିପାରିବ?
ଅହଂ ତାଵଦ୍ ଅଯଂ ଜାତୋ ନିଜେ ଽସ୍ମିନ୍ ପିତୃସଦ୍ମନି । କ୍ରମେଣ ଵୃଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତଵିଦ୍ଯଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଏଠି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଦେଖାଦେଖି ବଢିଛି ଓ ଶିକ୍ଷା ଅଧିଗମନ କରି ଏବେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି।
ତତସ୍ ସଦାଚାରପରୋ ଭୂତ୍ଵାହଂ ମୁନିନାଯକ । ଵିହୃତସ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଉର୍ଵୀମ୍ ଅମ୍ବୁଧିମେଖଲାମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଲାଗି ରହି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିଛି।
ଏତାଵତାଥ କାଲେନ ସଂସାରାସ୍ଥାମ୍ ଇମାଂ ମମ । ସ୍ଵଵିଵେକୋ ଜହାରାନ୍ତର୍ ଓଘସ୍ ତଟଲତାମ୍ ଇଵ
ଏପରି ଏକ ସମୟ ପରେ, ମୋର ନିଜ ବିବେକ ମୋ ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ଏମିତି ଭାବେ ଭାସିନେଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାଣିର ଝରଣା ନଦୀର ପାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ଵିଵେକେନ ପରୀତାତ୍ମା ତେନାହଂ ତଦନୁ ସ୍ଵଯମ୍ । ଭୋଗନୀରସଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଵିଚାରିତଵାନ୍ ଇଦମ୍
ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋର ମନ, ଏହି ଭୋଗରେ ରୁଚି ହରାଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲି।
କିଂ ନାମେଦଂ ଵତ ସୁଖଂ ଯୋ ଽଯଂ ସଂସାରସଂସୃତିଃ । ଜାଯତେ ମୃତଯେ ଲୋକୋ ମ୍ରିଯତେ ଜନନାଯ ଚ
ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ କହିବାକୁ ଥିବା ସେଇ ସୁଖ କ’ଣ? ଲୋକେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵସ୍ଥିତାସ୍ ସର୍ଵ ଏଵେମେ ସଚରାଚରଚେଷ୍ଟିତାଃ । ଆପଦାଂ ପତଯଃ ପାପା ଭାଵା ଵିଭଵଭୂମଯଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି; ଦୁଃଖର ଅଧିପତି, ଅପବିତ୍ର ଚିନ୍ତା ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଉତ୍ସ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଅଯଶ୍ଶଲାକାସଦୃଶାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ଅସଙ୍ଗିନଃ । ଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତେ କେଵଲଂ ଭାଵା ମନଃକଲ୍ପନଯା ସ୍ଵଯା
ଅପମାନର କାଠିପାଇଁ ଯେମିତି ଏକାଏକି ଅଛି, ଏହି ଭାବଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି; କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି।
ମନସ୍ସମାଯତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଦୃଶ୍ଯତେ । ମନଶ୍ ଚାସଦ୍ ଇହାଭାତି କେନ ସ୍ମଃ ପରିମୋହିତାଃ
ଏହି ସଂସାର ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଭୋଗବସ୍ତୁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମନ ନିଜେ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ—ତେବେ ଆମେ କେଉଁଠି ଏତେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ?
ଅସତୈଵ ଵଯଂ କଷ୍ଟଂ ଵିକ୍ରୀତା ମୂଢବୁଦ୍ଧଯଃ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ଭସା ଦୂରେ ଵନେ ମୁଗ୍ଧମୃଗା ଇଵ
ହାୟ, ଆମେ ନିଜେ ଅସତ୍ୟରେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇ, ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୁଃଖିତ; ଦୂର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଭ୍ରମିତ ହରିଣ ପରି।
ନ କେନଚିଚ୍ ଚ ଵିକ୍ରୀତା ଵିକ୍ରୀତା ଇଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ । ଵତ ମୂଢା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଜାନାନା ଅପି ଶମ୍ବରମ୍
ଆମେ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରୟ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ବିକ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛୁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛୁ।
କିମ୍ ଏତେଷୁ ପ୍ରପଞ୍ଚେଷୁ ଭୋଗା ନାମ ସୁଦୁର୍ଭଗାଃ । ମୁଧୈଵ ହି ଵଯଂ ମୋହାତ୍ ସଂସ୍ଥିତା ବଦ୍ଧଭାଵନାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଭୋଗବିଲାସ କଣ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ? ଅସାର ଭାବେ, ମୂଢ଼ତାରେ, ଆମେ ନିଜ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛୁ।
ଅଜ୍ଞାତେ ବହୁକାଲେନ ଵ୍ଯର୍ଥ ଏଵ ଵଯଂ ଘନେ । ମୋହେ ନିପତିତା ମୁଗ୍ଧାଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ମୁଗ୍ଧମୃଗା ଇଵ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ଆମେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଛୁ। ଗଭୀର ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ି, ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛୁ।
କିଂ ମେ ରାଜ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈଃ କୋ ଽହଂ କିମ୍ ଇଦମ୍ ଆଗତମ୍ । ଯନ୍ ମିଥ୍ଯୈଵାସ୍ତୁ ତନ୍ ମିଥ୍ଯା କସ୍ଯ ନାମ କିମ୍ ଆଗତମ୍
ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର? ଭୋଗବିଲାସର କଣ ଲାଭ? ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସବୁ କଣ? ଯାହା ମିଥ୍ୟା, ସେ ମିଥ୍ୟା ହିଁ ରହୁ। କାହା ପାଇଁ କଣସି ସତ୍ୟ ଲାଭ ହୋଇଛି କି?
ଏଵଂ ଵିମୃଶତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ତତୋ ମମ । ଭାଵେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଆଯାତା ପଥିକସ୍ଯ ମରୁଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଆସକ୍ତି ହରାଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମରୁଭୂମି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ହରାଏ।
ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି କିମ୍ ଇଦଂ ପରିନଶ୍ଯତି । କିମ୍ ଇଦଂ ଜାଯତେ ଭୂଯଃ କିମ୍ ଇଦଂ ପରିଵର୍ଧତେ
ଏହିପରି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ—କଣ ନଶ୍ଵର, କଣ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ କଣ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ?
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ଜନନଂ ସମ୍ପଦସ୍ ତଥା । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵୈର୍ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି—ଏହି ସବୁ ଆଉ ଆଉ ଥରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ପୁନିପୁନି ଦେଖା ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଭାଵୈସ୍ ତୈର୍ ଏଵ ତୈର୍ ଏଵ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଵଯମ୍ ଇମେ କିଲ । ପଶ୍ଯ ଜର୍ଜରତାଂ ନୀତା ଵାତୈର୍ ଇଵ ଗିରିଦ୍ରୁମାଃ
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାମାନେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିଥିଳ କରିଦେଉଛନ୍ତି—ଦେଖ, ପବନରେ ପିଟିଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ର ଗଛମାନେ ପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ଶିରିଯାଉଛୁ।