ସ୍ଵପ୍ନେ ନଗରମ୍ ଉର୍ଵୀ ଵା ଶୂନ୍ଯଂ ଖାତଂ ଚ ବୁଧ୍ଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନାଙ୍ଗନା ଚ କୁରୁତେ ଶୂନ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅର୍ଥକ୍ରିଯା ନୃଣାମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ନଗର କିମ୍ବା ଜମି ଖାଲି କିମ୍ବା ଗହଳା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନର ଜଣେ ଜଣାଣୀ ମଧ୍ୟ, ଯଦିଓ ଅସତ୍ୟ, ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ କରିଥାଏ।
ଖଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିତଯା ବୁଦ୍ଧଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ମୂର୍ଛଯା ପରଲୋକୋ ଽପି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଆକାଶ ଯେତେବେଳେ ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ହୋଇଯାଏ; ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁପର ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ବାଲୋ ଵ୍ଯୋମୈଵ ଵେତାଲଂ ମ୍ରିଯମାନୋ ଽମ୍ବରଂ ଵନମ୍ । କେଶୋଣ୍ଡୁକଂ ଖମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ ତୁ ଖମ୍ ଅନ୍ଯୋ ଵେତ୍ତି ମୌକ୍ତିକମ୍
ଏକ ଶିଶୁ ଆକାଶକୁ ଭୂତ ବୋଲି ଦେଖେ, ମରୁଥିବା ଲୋକ ଆକାଶକୁ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଭାବେ, ଆଉ ଜଣେ କେହି କେଶକୁ ଗୋଲା ବୋଲି ଦେଖେ, ଆଉ ଜଣେ ଆକାଶକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଦେଖେ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ଦେଖିଥାଏ।
ତ୍ରସ୍ତକ୍ଷୀଵାର୍ଧନିଦ୍ରାଶ୍ ଚ ନୌଯାନାଶ୍ ଚ ସଦୈଵ ଖେ । ଵେତାଲଵଚ୍ ଚ ଵୃକ୍ଷାଦି ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅପି
ଭୟଭୀତ ଲୋକ, ଅଧଘୁମ ଲୋକ ଓ ନୌକାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ଆକାଶରେ ଭୂତ ଭଳି ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଥାଭାଵିତମ୍ ଏତେଷାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅଦୋ ଵପୁଃ । ଅଭ୍ଯାସଜନିତଂ ଭାଵି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏକଂ ପରମାର୍ଥତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଆକାର ଲୋକଙ୍କର ଆଦତ ଓ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନି ଭାବିଲେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକଟିଓ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଲୀଲଯା ତୁ ଯଥାଵସ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ନାସ୍ତି ତତ୍ । ଆକାଶମ୍ ଏଵ ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ଭାଵିତ୍ଵାଦିତଯୋଦିତମ୍
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ନାହିଁ; କେବଳ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆକାଶକୁ ମାନ୍ୟ କରାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈକଚିଦାକାଶମାତ୍ରବୋଧଵତୋ ମୁନେଃ । ପୁତ୍ରମିତ୍ରକଲତ୍ରାଣି କଥଂ କାନି କଦା କୁତଃ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ଅବିରତ ଚେତନା ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠି ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କେମିତି, କେଉଁଠି, କେବେ କିମ୍ବା କାହିଁକି ଥିବେ?
ହସ୍ତଶ୍ ଶିରସି ଯଦ୍ ଦତ୍ତୋ ଲୀଲଯା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଶର୍ମଣଃ । ତତ୍ ପ୍ରଵାହସ୍ଥିତାରମ୍ଭସମ୍ବୋଧାଯାଶ୍ ଚିତେଃ ଫଲମ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠଶର୍ମଣ ଖେଳ ଭଳି ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଥିଲେ, ଏହା ମନର ଧାରା ଆରମ୍ଭ ଓ ଚାଲିଥିବା ଜ୍ଞାନର ଫଳ।
ବୋଧୋ ହି ଚେତତି ଯଥୈଵ ତଥା ଵିଭାତି ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ ତୁ ଖାଦ୍ ଅତିତରାଂ ଚ ତଥା ଵିଶୁଦ୍ଧଃ । ସର୍ଵତ୍ର ରାଘଵ ସ ଏଵ ପଦାର୍ଥଜାଲଂ ସ୍ଵପ୍ନେଷୁ କଲ୍ପିତପୁରେଷ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂତମ୍ ଏଵ
ଚେତନା ଯେପରି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ନିର୍ମଳ। ହେ ରାଘବ, ସ୍ଵପ୍ନରେ କଳ୍ପିତ ସହରରେ ଯେପରି ଜିନିଷ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଭଳି ସମସ୍ତଠାରେ ଏହି ପଦାର୍ଥମାନେ ଅନୁଭୂତ ହୁଅନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ ଗିରିତଟେ ଗ୍ରାମେ ତସ୍ମିନ୍ ମଣ୍ଡପକୋଦରେ । ଅନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଆଶ୍ଵ୍ ଆଯଯତୁସ୍ ତତ୍ରସ୍ଥେ ଏଵ ତେ ସ୍ତ୍ରିଯୌ
ସେଇ ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ଉପରେ, ସେଇ ଗ୍ରାମରେ, ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ, ସେଠି ଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣୀ ମହିଳା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।
ଅସ୍ମାକଂ ଵନଦେଵୀଭ୍ଯାଂ ପ୍ରସାଦଃ କୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ । ଶାନ୍ତଦୁଃଖେ ଗୃହଜନେ ପୁଣ୍ଯପାରପରେ ସ୍ଥିତେ
ମନେ ହେଉଛି ଆମର ଜଙ୍ଗଲ ଦେବୀମାନେ ଦୟା କରିଛନ୍ତି; ଘରର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ମଣ୍ଡପାକାଶସଂଲୀନା ଲୀଲାମ୍ ଆହ ସରସ୍ଵତୀ । ଵ୍ଯୋମରୂପା ଵ୍ଯୋମରୂପାଂ ସ୍ମଯାତ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅଵସ୍ଥିତାମ୍
ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସରସ୍ବତୀ ମଜାରେ କହିଲେ; ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆକୃତି ଥିବା ଜଣେ ହସି ନିରବ ରହିଲେ।
ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଵପ୍ନଯୋର୍ ମୋଘକ୍ରିଯାଯାଃ କଥନଂ ମିଥଃ । ଯଥେହାର୍ଥକ୍ରିଯାଂ ଧତ୍ତେ ତଯୋସ୍ ସା ସଙ୍କଥା ତଥା
ସେମାନଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା କଳ୍ପନା ଓ ସ୍ୱପ୍ନର କାମ ଅର୍ଥହୀନ ଥିବା ବିଷୟରେ ଥିଲା; ଯେପରି ଏହି ଜଗତରେ କାମ କରାଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିନାଡୀପ୍ରାଣାଦେର୍ ଋତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତା ତଯୋଃ । ସା ସଙ୍କଥନସଂଵିତ୍ତିସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପଯୋର୍ ଇଵ
ପୃଥିବୀ, ନାଡ଼ୀ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ଆଲୋଚନା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ସେଇ କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାରେ ଯେପରି, ସେପରି ଥିଲା।
ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାତମ୍ ଅଶେଷେଣ ଦୃଷ୍ଟା ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯସଂଵିଦଃ । ଈଦୃଶୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ତା କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଵଦ ପୃଚ୍ଛସି
ଯେଉଁ ସବୁକିଛି ଜାଣିବାକୁ ଥିଲା, ସେସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଯାଇଛି; ଯେଉଁ ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା, ଦେଖିବାର ଜ୍ଞାନ ଦେଖିଛି। ଏହି ଭଳି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ସତ୍ୟତା—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ପଚାରୁଛ?
ମୃତସ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ ଜୀଵୋ ଽସୌ ଯତ୍ର ରାଜ୍ଯଂ କରୋତି ମେ । ତତ୍ରାହଂ କିଂ ନ ତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟାସ୍ମୀହ ସୁତେନ କିମ୍
ମୋର ମୃତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଯେଉଁଠି ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି—ସେଠାରେ ସେମାନେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଏଠାରେ ମୋ ପୁଅ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁଛି?
ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନା ଵତ୍ସେ ତଦା ତେ ଦ୍ଵୈତନିଶ୍ଚଯଃ । ନୂନମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତୋ ନାଭୂଦ୍ ଋତୁସନ୍ଧାଵ୍ ଋତୁର୍ ଯଥା
ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ା, ପ୍ରିୟା, ସେ ସମୟରେ ତୁମର ଦ୍ୱିତୀୟତା ଉପରେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇନଥିଲା, ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏକ ଋତୁ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦ୍ଵୈତଂ ଯୋ ନ ଯାତୋ ଽସୌ କଥମ୍ ଅଦ୍ଵୈତକର୍ମଭିଃ । ଯୁଜ୍ଯତେ ତାପସଂସ୍ଥସ୍ଯ ଚ୍ଛାଯାଙ୍ଗାନୁଭଵଃ କୁତଃ
ଯିଏ ଅଦ୍ୱୈତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ କିପରି ଅଦ୍ୱୈତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିପାରିବ? ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଛାୟା କିମ୍ବା ଦେହର ଅନୁଭୂତି କିପରି ହେବ?
ଲୀଲାସ୍ମୀତି ଵିନାଭ୍ଯାସଂ ତତ୍ର ନାସ୍ତଙ୍ଗତୋ ଽଭଵତ୍ । ଯଦା ଭାଵସ୍ ତଦା ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପତ୍ଵମ୍ ଅଭୂନ୍ ନ ତେ
ଲୀଳେ, ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ା ସେଠାରେ କୌଣସି ଲୟ ହେଇନଥିଲା; ଯେତେବେଳେ ସେ ଅବସ୍ଥା ଆସିଲା, ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପର ଶକ୍ତି ତୁମ ପାଖରେ ରହିଲା ନାହିଁ।
ଅଦ୍ଯାପି ସତ୍ଯାନୁଭଵାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାସ୍ ତେନ ମାଂ ଯଯୁଃ । ସମ୍ପଶ୍ଯତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିମତଂ ଫଲିତଂ ତଵ ସୁନ୍ଦରି
ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସଙ୍କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ତୁମର 'ମୁଁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିବି' ବୋଲି ଯେଇଥିବା ଇଚ୍ଛା, ସୁନ୍ଦରୀ, ସେହିଟି ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।
ଇଦାନୀଂ ତସ୍ଯ ଭର୍ତୁସ୍ ତ୍ଵଂ ସମୀପଂ ଯଦି ଗଚ୍ଛସି । ତତ୍ ତେନ ଵ୍ଯଵହାରସ୍ ତେ ପୂର୍ଵଵତ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏବେ ତୁମେ ତୁମର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ, ତେବେ ପୂର୍ବବତ୍ ତୁମର ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିବ।
ଇହୈଵ ମନ୍ଦିରାକାଶେ ପତିର୍ ଵିପ୍ରୋ ମମାଭଵତ୍ । ଇହୈଵ ସ ମୃତୋ ଭୂତ୍ଵା ସମ୍ପନ୍ନୋ ଵସୁଧାଧିପଃ
ଏଠାରେ, ଏହି ମହଳର ଆକାଶରେ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଇଥିଲେ; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଇଥିଲେ।
ଇହୈଵ ତସ୍ଯ ସଂସାରେ ତସ୍ମିନ୍ ଭୂମଣ୍ଡଲାନ୍ତରେ । ରାଜଧାନୀପୁରେ ତସ୍ମିନ୍ ପୁରନ୍ଧ୍ର୍ଯ୍ ଅସ୍ମି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏଠାରେ ଏହି ସଂସାରରେ, ସେ ଭୂମିର ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ, ରାଜଧାନୀ ସହରରେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ରାଣୀ ଭାବେ ବସିଛି।
ଇହୈଵାନ୍ତଃପୁରେ ତସ୍ମିନ୍ ସ ମୃତୋ ମମ ଭୂମିପଃ । ଇହୈଵାନ୍ତଃପୁରାକାଶେ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପୁନର୍ ନୃପଃ
ଏଠିରେ ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ମୋର ପତି ରାଜା ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଏଠିରେ ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରର ଆକାଶରେ, ସେଠି ପୁଣିଥରେ ରାଜା ହେଲେ।
ସମ୍ପନ୍ନୋ ଵସୁଧାପୀଠେ ନାନାଜନପଦେଶ୍ଵରଃ । ସର୍ଵୋ ଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵ ଇହୈଵାଯମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ସେ ଭୂମିର ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ନାୟକ ହେଲେ; ଏ ସବୁ କଥା ଏଠିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଘଟିଯାଇଛି।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଗୃହାକାଶେ ସର୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଭୂତଯଃ । ସ୍ଥିତାସ୍ ସମୁଦ୍ଗକୋଶସ୍ଯ ଯଥାନ୍ତସ୍ ସର୍ଷପୋତ୍କରାଃ
ଏହି ଘରର ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଜଗତମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ବାକସର ଭିତରେ ଅନେକ ସରସପ ଦାଣା ରହିଥାଏ।
ତଦ୍ ଅଦୂରମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ତଦ୍ ଭର୍ତୁର୍ ମମ ମଣ୍ଡଲମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥିତମ୍ ଇହ ଯଥା ପଶ୍ଯାମି ତତ୍ କୁରୁ
ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେଠା ଦୂର ନୁହେଁ; ସେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ। କେବେ କେବେ ଏଠି ମୋ ପାଖରେ ଥିବା ପରି ଦେଖେଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି କର।
ଭୂତଲାରୁନ୍ଧତିସୁତେ ଭର୍ତାରସ୍ ତଵ ସମ୍ପ୍ରତି । ତ୍ରଯୋ ନାମାଥଵାଭୂଵନ୍ ବହଵଶ୍ ଶତସମ୍ମିତାଃ
ହେ ଭୂମିର ଅରୁଣ୍ଧତୀ କନ୍ୟା, ଏବେ ତୁମର ତିନି ଜଣ ସ୍ୱାମୀ ନାମରେ ଅଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନେକ, ଶତାଧିକ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି।
ନେଦୀଯସାଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ତୁ ଦ୍ଵିଜସ୍ ତେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଗତଃ । ରାଜା ମାଲ୍ଯାମ୍ବରଵୃତସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଽନ୍ତଃପୁରେ ଶଵଃ
ସେ ତିନି ଜଣ ମଧ୍ୟରୁ ଏଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଗୁଣରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ; ରାଜା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ମୃତଦେହ ଭାବେ ପଡ଼ିଆଛନ୍ତି।
ସଂସାରମଣ୍ଡପେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତୃତୀଯୋ ଵସୁଧାଧିପଃ । ମହାସଂସାରଜଲଧୌ ପତିତୋ ଭ୍ରମମ୍ ଆଗତଃ
ଏହି ସଂସାର ମଞ୍ଚରେ ତୃତୀୟ ଜଣ, ଏକ ଭୂମିପତି, ବଡ଼ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।