ଆସନ୍ନମୃତ୍ଯୁତରୁଣାନ୍ତରଵକ୍ତ୍ରକାନ୍ତିସଂଶୀର୍ଣଜୀର୍ଣତରୁପର୍ଣଵନୋପମାନମ୍ । ଵୃଷ୍ଟିଵ୍ଯପାଯପରିଧୂସରଦେଶରୂକ୍ଷଂ ଜାତଂ ଗୃହେଶ୍ଵରଵିଯୋଗହତଂ ଗୃହଂ ତତ୍
ଘରମାଳିକଙ୍କ ବିୟୋଗରେ, ସେଠାରେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ହୋଇଯାଇଥିଲା—ମୃତ୍ୟୁ ସନ୍ନିହିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁହଁର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଝରିଯିଥିବା ପତ୍ର ଭରିଥିବା ପୁରୁଣା ଜଙ୍ଗଲ, ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ପରେ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବା ଏକ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ପରି।
ଅଥ ସା ନିର୍ମଲଜ୍ଞାନଚିରାଭ୍ଯାସେନ ସୁନ୍ଦରୀ । ସମ୍ପନ୍ନା ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପା ସତ୍ଯକାମା ଚ ଦେଵଵତ୍
ତାପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ସତ୍ୟ ସଂକଳ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଦେବୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ମାମ୍ ଏତେ ଦେଵୀଂ ଚେମାଂ ସ୍ଵବାନ୍ଧଵାଃ । ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ତାଵତ୍ ସାମାନ୍ଯଲଲନାରୂପଧାରିଣୀମ୍
ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୋ ପରିବାରର ଏହି ଲୋକମାନେ ଏବେ ମୋତେ ସାଧାରଣ ଜଣେ ଜିଅ ଭାବେ ଦେଖୁନ୍ତୁ।'
ତତୋ ଗୃହଜନସ୍ ତତ୍ର ସ ଦଦର୍ଶାଙ୍ଗନାଦ୍ଵଯମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଗୌର୍ଯୋର୍ ଯୁଗମ୍ ଇଵ ସମୁଦ୍ଭାସିତମନ୍ଦିରମ୍
ତାପରେ ଘରର ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ସେଇ ଦୁଇଟି ଜିଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗୌରୀ ପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ଘରରେ ଏକାସାଥି ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲେ।
ଆପାଦଂ ଵିଵିଧାମ୍ଲାନମାଲାଵଲନସୁନ୍ଦରମ୍ । ଵସନ୍ତଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯୋର୍ ଯୁଗଲମ୍ ଇଵାମୋଦିତକାନନମ୍
ମୁଣ୍ଡୁ ଠାରୁ ପାଉଁଯାଏଁ, ସେଇ ଦୁଇଜଣେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତରଳ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଦେବୀମାନେ ପରି ଖୁସିରେ ରହୁଥିଲେ।
ସର୍ଵୌଷଧିଵନଗ୍ରାମଂ ପୂରଯତ୍ ତଂ ରସାଯନୈଃ । ଶୀତଲାହ୍ଲାଦସୁଖଦଂ ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ଵଯମ୍ ଇଵୋଦିତମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଗଛର ଗାଁକୁ ମଧୁର ଔଷଧରସରେ ପୂରିଦେଲେ, ଯାହା ଶୀତଳତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ଦେଉଥିଲା, ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବା ପରି।
ଲମ୍ବାଲକଲତାଲୋଲଲୋଚନାଲିଵିଲୋକିତୈଃ । କିରତ୍ କୁଵଲଯୋନ୍ମିଶ୍ରମାଲତୀକୁସୁମୋତ୍କରାନ୍
ଲମ୍ବା ଚୁଲି ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ନୟନର ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସେମାନେ ନୀଳ କମଳ ମିଶିତ ମଲତୀ ଫୁଲର ଗୁଛା ଛିଟାଇଲେ।
ଦ୍ରୁତହେମରସାପୂର୍ଣସରିତ୍ସରଣହାରିଣା । ଦେହପ୍ରଭାପ୍ରଭାଵେନ କନକୀକୃତକାନନମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଗଳିଥିବା ସୁନା ଭରା ନଦୀ ପରି ବହି, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ସୁନାର ଅଟୁଟ ଆଲୋକରେ ମୁଡ଼ିଦେଲେ।
ସହଜାଯା ଵପୁର୍ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଲୀଲାଦୋଲାଵିଲାସିନା । ତରତେଵ ତରଙ୍ଗାଢ୍ଯନିଜଲାଵଣ୍ଯଵାରିଧେଃ
ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୌରବ ଓ ଖେଳାଳି ଶୌଭାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ରୂପ ନିଜ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ପାର ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଵିଲୋଲବାହୁଲତିକାଯୁଗେନାରୁଣପାଣିନା । ପ୍ରକିରଦ୍ ଵା ନଵଂ ହୈମକଲ୍ପଵୃକ୍ଷଲତାଵନମ୍
ଲଚ୍ଚିଳା ବାହୁ ଓ ରକ୍ତିମ ହାତର ଚଳନାରେ, ସେ ନୂତନ ସୁନାର କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଲତା ଅରଣ୍ୟ ଛିଟାଇଦେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ପାଦୈର୍ ଅମୃଦିତାମ୍ଲାନପୁଷ୍ପପଲ୍ଲଵକୋମଲୈଃ । ଫୁଲ୍ଲାବ୍ଜଦଲମାଲାଭୈର୍ ଅସ୍ପୃଶଦ୍ଭୂତଲଂ ପୁନଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ ତରଳ ଫୁଲ ଓ ତରୁଣ ପତ୍ର ପରି କୋମଳ ଥିଲା, ମାଟିକୁ ଛୁଇଁନଥିଲା, ଏବଂ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ପୁଣିଥରେ ଏଭଳି ପାଦରେ ଚାଲିଲେ ।
ତାଲୀତମାଲଷଣ୍ଡାନାଂ ଶୁଷ୍କାନାଂ ଶଶିରୋଚିଷାମ୍ । ଆଲୋକନାମୃତାସେକୈର୍ ଜନଯଦ୍ ବାଲପଲ୍ଲଵାନ୍
ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିର ଅମୃତ ଛୋଁଇରେ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ତରୁଣ ପତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆଭା ଅପସାରିଯାଇଥିଲା ।
ନମୋ ଽସ୍ତୁ ଵନଦେଵୀଭ୍ଯାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କୁସୁମାଞ୍ଜଲିମ୍ । ତତ୍ଯାଜ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଶର୍ମାଥ ସାର୍ଧଂ ଗୃହଜନେନ ସଃ
ସେ 'ବନଦେବୀମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି କହି, ଫୁଲର ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠଶର୍ମା ତାଙ୍କର ଘରବାସୀମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ ।
ପପାତ ପାଦଯୋର୍ ଦେଵ୍ଯୋସ୍ ତଯୋସ୍ ସକୁସୁମାଞ୍ଜଲିଃ । ପ୍ରାଲେଯଶୀକରାସାରଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯା ଇଵ ପଦ୍ମଯୋଃ
ସେ ଫୁଲର ଅଞ୍ଜଳି ଦୁଇ ବନଦେବୀଙ୍କର ପାଦତଳରେ ରଖିଲେ, ଯେପରି ହିମର ଶିତଳ ତୁଷାର ଝରଣା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଉପରେ ପଡ଼େ ।
ଜଯତଂ ଵନଦେଵ୍ଯୌ ନୋ ଦୁଃଖନାଶାର୍ଥମ୍ ଆଗତେ । ପ୍ରାଯଃ ପରପରିତ୍ରାଣମ୍ ଏଵ କର୍ମ ନିଜଂ ସତାମ୍
ବନଦେବୀମାନେ ଆମ ପୀଡ଼ା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୟପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ନିଷ୍ଠାବାନ ଲୋକମାନେ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଦେଵ୍ଯାଵ୍ ଅଭଵତାଂ ସ୍ନିଗ୍ଧାଵ୍ ଇହ ବ୍ରାହ୍ମଣଦମ୍ପତୀ । ସର୍ଵାତିଥୀ କୁଲକରୌ ସ୍ତମ୍ଭଭୂତୌ ଦ୍ଵିଜସ୍ଥିତେଃ
ଏଠାରେ ବନଦେବୀମାନେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିଲେ, ନିଜ କୁଳର ଆଧାର ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟର ଭିତ୍ତି ଥିଲେ।
ତାଵ୍ ଅଦ୍ଯ ଗୃହମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସପୁତ୍ରପଶୁବାନ୍ଧଵମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗତୌ ନଃ ପିତରୌ ତେନ ଶୂନ୍ଯଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଆଜି ଆମ ପିତାମାତା ସନ୍ତାନ, ପଶୁ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଘର ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏହିପରି ଆମ ପାଇଁ ତିନୋଟି ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
ପକ୍ଷିଣୋ ଵୃକ୍ଷମ୍ ଆରୁହ୍ଯ ଵିକ୍ଷିପନ୍ତଃ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । ଗୃହେ ଶୂନ୍ଯେ ମୃତାଵ୍ ଉତ୍କାଶ୍ ଶୋଚନ୍ତି ମଧୁରସ୍ଵନୈଃ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛରେ ବସି ସବୁବେଳେ ଇଦିଁ-ଉଦିଁ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି; ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ, ମୃତଙ୍କୁ ମନେକରି, ସେମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି।
ଗୁହା ଘୁରଘୁରାରାଵପ୍ରଲାପକଲନାକୁଲା । ସରିତ୍ସ୍ଥୂଲାଶ୍ରୁଧାରାଭିଃ ପରିରୋଦିତି ପର୍ଵତଃ
ଗୁହାରୁ ଉଠୁଥିବା ଗୁଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ତଳେ ଝରିପଡ଼ୁଥିବା ଘନ ଅଶ୍ରୁଧାରା ନଦୀ ପରି ବହୁଛି; ପାହାଡ଼ ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛି।
ନିର୍ଝରାକ୍ରନ୍ଦହାରିଣ୍ଯୋ ମୁକ୍ତାମ୍ବରପଯୋଧରାଃ । ତପ୍ତନିଶ୍ଶ୍ଵାସଵିଧ୍ଵସ୍ତାଃ ପରଂ କାର୍ଶ୍ଯମ୍ ଇତା ଦିଶଃ
ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଖୁଲିଯାଇ ଛାତି ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ତାପରେ ତାଙ୍କର ଗରମ ନିଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
କ୍ଷତଵିକ୍ଷତସର୍ଵାଙ୍ଗଃ କରୁଣାକ୍ରନ୍ଦକର୍କଶଃ । ଉପଵାସପରୋ ଗ୍ରାମୋ ଦୀନୋ ମୃତିପରସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଗ୍ରାମଟି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଆଘାତ ଓ ଆଘାତରେ ଭରିଯାଇଛି, ଦୟାଳୁ ରୋଦନରେ କଠୋର ହୋଇଯାଇଛି, ଉପବାସରେ ଲିନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଶା କରି ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି।
ଦିଵସଂ ପ୍ରତି ଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଅଵଶ୍ଯାଯାସ୍ରୁବିନ୍ଦଵଃ । ଗୁଚ୍ଛଲୋଚନକୋଶେଭ୍ଯସ୍ ତାପୋଷ୍ଣା ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
ପ୍ରତିଦିନ, ଗଛମାନଙ୍କର ଗୁଛା ଗୁଛା ଫୁଲ ଭିତରୁ ତାପରେ ତାପିଥିବା ତୁଷାର ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ତଳକୁ ଝରିପଡ଼ୁଛି।
ପ୍ରଶାନ୍ତଜନସଞ୍ଚାରା ରଥ୍ଯାଃ କ୍ଷାରଵିଧୂସରାଃ । ଵିଧଵା ଵିଗତାନନ୍ଦାସ୍ ସଂଶୂନ୍ଯହୃଦଯଂ ଗତାଃ
ଶାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଛାଡି ଯାଇଥିବା ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଲୁଣରେ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି; ସେମାନେ ବିଧବା, ଆନନ୍ଦହୀନ ଏବଂ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଜାଡ଼ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
କୋକିଲାଲିପ୍ରଲାପିନ୍ଯୋ ଵୃଷ୍ଟିବାଷ୍ପହତା ଲତାଃ । ଉଷ୍ଣୋଷ୍ଣଶ୍ଵସନା ଦେହଂ ଘ୍ନନ୍ତି ପଲ୍ଲଵପାଣିଭିଃ
କୋଇଲି ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀର କୁହୁକାଣିରେ ଲତାମାନେ, ବର୍ଷା ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ଶରୀରକୁ ତାଜା ପତ୍ରର ହାତରେ ମାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଆତ୍ମାନଂ ଶତଧା କର୍ତୁଂ ବୃହଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରାଚ୍ ଛିଲାତଲେ । ନିର୍ଝରା ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ତାପତପ୍ତଶରୀରକାଃ
ତାପରେ ଜଳିଥିବା ଏହି ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ, ବଡ଼ ଫାଟରୁ ପଥର ଉପରେ ପଡ଼ି, ନିଜକୁ ଶତ ଖଣ୍ଡ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ନିସ୍ସଙ୍କଥା ଗତଶ୍ରୀକା ମୂକା ଵିଲୁଲିତାଶଯାଃ । ଅନ୍ଧେନ ତମସା ପୂର୍ଣା ଗୃହା ଗହନତାଂ ଗତାଃ
କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଶ୍ରୀହୀନ ଘରଗୁଡ଼ିକ, ମୌନ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନସ୍କ, ଅନ୍ଧକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବେ ଗଭୀର ଏବଂ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।
ଉଦ୍ଯାନପୁଷ୍ପଷଣ୍ଡେଭ୍ଯୋ ରୁଦଦ୍ଭ୍ଯୋ ଭ୍ରମରାରଵୈଃ । ପୂତିଗନ୍ଧୋ ଵିନିର୍ଯାତି ସ୍ଵାମୋଦାପରନାମକଃ
ବଗିଚାର ଫୁଲ ଗୁଛିରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଏକ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ବାହାରୁଛି, ଯାହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ବୋଲି ଡାକାଯାଉଥିଲା।
ଚୂତଦ୍ରୁମଵିଲାସିନ୍ଯୋ ଵିରସାଃ ପ୍ରତିଵାସରମ୍ । ଲତାଃ କୃଶା ଵିଲୀଯନ୍ତେ ସଙ୍କୁଚଦ୍ଗୁଚ୍ଛଲୋଚନାଃ
ଆମ୍ବ ଗଛର ସହଚରୀ ଲତାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କର ରସ ହରାଇଦେଉଛନ୍ତି; ସେଇ ସୁକୁମାର ଲତାମାନେ, ମୁଞ୍ଚିଯାଉଥିବା କୁଡ଼ି ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଅଲ୍ପ ଅଲ୍ପ କରି ଶୁଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରକ୍ଷେପ୍ତୁମ୍ ଅମ୍ବୁଧୌ ଦେହଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଗନ୍ତୁମ୍ ଆକୁଲାଃ । କୁଲ୍ଯାଃ କଲକଲାଲୋଲା ଲୋଲଯନ୍ତ୍ଯସ୍ ତନୁଂ ଭୁଵି
ନଦୀମାନେ, ନିଜ ଦେହକୁ ସାଗରରେ ଭସାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଚାଲିଯିବାକୁ ଆତୁର, ଭୂମିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଚଳିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜଳ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କରି ଝରିଯାଉଛି।
ଅଶଙ୍କମଷକାପାତସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଚାପଲମ୍ । କଲଯନ୍ତ୍ଯସ୍ ସ୍ଥିତା ଵାପ୍ଯୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାନନ୍ଦମ୍ ଆତ୍ମନି
ପୋଖରୀମାନେ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଛନ୍ତି, ଏକ ଛୋଟ ମଛି ପଡିଲେ ଯେତେକି ହଲେ ଅତିରିକ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ବୋଲି ଗଣନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ମନର ଶାନ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠନ୍ତି।