ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ନାମ ତତ୍ରୈଷ ନାଶାନାଶକ୍ରମୋ ଭଵେତ୍ । ଵସ୍ତୁତୋ ନାସ୍ତି ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଵ ନାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତତ୍ର କୀଦୃଶଃ
ଯାହା କେବଳ ନାମମାତ୍ରରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ନାଶ ଓ ଅବିନାଶ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, ତାହାର କେମିତି ନାଶ ହେବ? ଏଠି କୌଣସି ନାଶ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭ୍ରମେ ନଷ୍ଟେ ସତ୍ଯବୋଧଵଶାତ୍ ସୁତେ । ସର୍ପୋ ନ ନଷ୍ଟସ୍ ତନ୍ ନଷ୍ଟୋ ଵେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ କେଵ ସଙ୍କଥା
ଯେତେବେଳେ ଡୋରିକୁ ସାପ୍ ବୋଲି ଭ୍ରମ ଭଲି ଯାଏ ଏବଂ ସତ୍ୟ ବୁଝିବାରୁ ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସାପ୍ ନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏ—ଏପରି ଆଲୋଚନାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଯଥା ସତ୍ଯପରିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ନାଧିଭୌତିକଃ । ତଥାତିଵାହିକଜ୍ଞାନାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ନାଧିଭୌତିକଃ
ଯେପରି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
କଲ୍ପନା ଵିନିଵର୍ତେତ କଲ୍ପିତା ଯଦି କେନଚିତ୍ । ସା ଶିଲା ସମପାସ୍ତୈଵ ଯା ନେହାସ୍ତି କଦାଚନ
ଯଦି କେହି ମନରେ ଉପଜିଥିବା କଳ୍ପନାକୁ ଦୂର କରିଦିଏ, ତେବେ ସେଇ କଳ୍ପନା ଅପସାରିତ ହୁଏ; ଏହା ଏମିତି ଯେ, ପଥରକୁ ଫେଙ୍କିଦେଲେ, ସେଠାରେ ଆଉ ରହିନଥାଏ।
ପରସ୍ପରଂ ପରାପୂର୍ଣମ୍ ଇଦଂ ଦେହାଦିକଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଇତି ସତ୍ଯଂ ଵଯଂ ଭଦ୍ରେ ପଶ୍ଯାମୋ ନାସି ପଶ୍ଯସି
ଏହି ଦେହ ଓ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡିକ ପରସ୍ପରକୁ ପୂରଣ କରି ଅଛି; ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟେ, ଯାହା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦେଖିପାରୁନାହଁ।
ଆଦିସର୍ଗେ ଭଵେଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ କଲ୍ପନାକଲିତଂ ଯଦା । ତଦା ତତଃପ୍ରଭୃତ୍ଯ୍ ଏକଂ ସ୍ଵତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଵେକ୍ଷ୍ଯତେ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେତେବେଳେ ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ନିଜତ୍ୱକୁ ଏକ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସଂଶାନ୍ତେ ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯଵିଭାଗିନି । ଵିଦ୍ଯମାନେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ କଲ୍ପନାଵସରଃ କୁତଃ
ଏକମାତ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ସତ୍ୟ ରହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିଗ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଳ୍ପନା ପାଇଁ କେଉଁଠି ସୁଯୋଗ ରହିପାରିବ?
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥାମ୍ଭସି । ସତ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନଗରାଦିଷୁ
ଯେପରି ଗହଣାର ଗୁଣ ସୁନାରେ, ତରଙ୍ଗର ଗୁଣ ପାଣିରେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପିତ ସହର ଭିତରେ ସତ୍ୟତା ରହିଥାଏ—
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାନୁଭଵେ ତଥା ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିତ୍ପଦେ । କଲ୍ପନଂ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତାତ୍ମ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଅନାମଯାତ୍
ସେପରି, ସତ୍ୟର ଅନୁଭବ ଓ ଚେତନାର ପଦେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହା ସ୍ୱରୂପରୁ ଦୁଃଖରହିତ ଓ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଯଥା ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରେ ପାଂସୁଃ ପରେ ନାସ୍ତି ତଥା କଲା । ଅକଲାକଲନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଏକମ୍ ଅଜଂ ତତଃ
ଯେପରି ଆକାଶରେ କେବେ ଧୂଳି ନାହିଁ, ସେପରି ପରମ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଏହି ଅଖଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ମୁକ୍ତ।
ଯଦ୍ ଵେଦଂ ଭାସତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ ତସ୍ଯୈଵ ନିରାମଯମ୍ । କଚନଂ କାଞ୍ଚନାଖ୍ଯାନକାନ୍ତସ୍ଯାତିମଣେର୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଟି ସେହି ପବିତ୍ର ସତ୍ୟର; ଯେପରି ଗହଣାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସୁନା କହି ଗହଣାକାର ଗଳ୍ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଏତାଵନ୍ତଂ ଚିରଂ କାଲମ୍ ଏଵଂ ଦେଵି ଵଯଂ ଵଦ । ଭ୍ରାମିତାଃ କେ ଚ ନାମେମେ ଦ୍ଵୈତାଦ୍ଵୈତଵିକଲ୍ପନୈଃ
ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ହେ ଦେବୀ, ଆମେ ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଛୁ; କିଏ ଏମାନେ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବନାରେ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବେ ଭ୍ରମିତ?
ଅଵିଚାରେଣ ତରଲେ ଭ୍ରାନ୍ତାସି ଚିରମ୍ ଆକୁଲା । ଅଵିଚାରସ୍ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥସ୍ ସ ଵିଚାରାଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି
ଚିନ୍ତା ବିଚାର କରିନଥିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହିଛ। ଏହି ଭ୍ରମ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଚାର କଲେ ସେ ଅପସାରିତ ହୁଏ।
ଅଵିଚାରୋ ଵିଚାରେଣ ନିମେଷାଦ୍ ଏଵ ନଶ୍ଯତି । ଏଷୋ ଽସନ୍ନ୍ ଏଵ ତେନାନ୍ତର୍ ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ବିଚାର ନ କରିବା ଭାବନା ବିଚାର କଲେ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ, ତେଣୁ ମନରେ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ ନୈଵାଵିଚାରୋ ଽସ୍ତି ନାଵିଦ୍ଯା ନୈଵ ବନ୍ଧନମ୍ । ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ନିରାବାଧଂ ଶୁଦ୍ଧବୋଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସେହିପରି, ଏଠାରେ କୌଣସି ଅନ୍ୱେଷଣର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।
ଏତାଵନ୍ତଂ ଯଦା କାଲଂ ତ୍ଵଯୈତନ୍ ନ ଵିଚାରିତମ୍ । ତଦା ନ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତୈଵାର୍ଣଵ ଆକୁଲା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଏହିକଥା ଭାବିନଥିଲ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗୃତ ହେବାକୁ ପାରିନଥିଲ, ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲ।
ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ବୁଦ୍ଧାସି ଵିମୁକ୍ତାସି ଵିଵେକିନୀ । ଵାସନାତାନଵେ ବୀଜଂ ପତିତଂ ତଵ ଚେତସି
ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ଜାଗୃତ, ମୁକ୍ତ ଓ ବିବେକଶୀଳ ହେଲ। ତୁମ ମନରୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ଆସକ୍ତିର ମୂଳ ଅପସାରିତ ହୋଇଗଲା।
ଆଦାଵ୍ ଏଵ ହି ନୋତ୍ପନ୍ନଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂସାରନାଟକମ୍ । ଯଦା ତଦା କଥଂ କେନ ଵାସ୍ଯତେ ଵାସନାପି କା
ଆରମ୍ଭରୁ କେବେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ସଂସାର ନାଟକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା। ତେଣୁ କେତେବେଳେ, କିପରି, କିଏ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଆସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରାଯିବ?
ଅତ୍ଯନ୍ତାଭାଵସମ୍ପତ୍ତୌ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଦୃଶାମ୍ ଅତଃ । ଏକଧ୍ଯାନେ ପରଂ ରୂଢେ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିନି
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଦେଖିବାର ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମନ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରହି, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵାସନାକ୍ଷଯବୀଜେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଙ୍କୁରିତେ ହୃଦି । କ୍ରମାନ୍ ନୋଦଯମ୍ ଏଷ୍ଯନ୍ତି ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିକା ଦୃଶଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନର ଆସକ୍ତି ଓ ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଦି ହୃଦୟରେ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ କିଛି ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ତେବେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହେବ।
ସଂସାରସମ୍ଭଵଶ୍ ଚାଯଂ ନିର୍ମୂଲତ୍ଵମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି । ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧାନଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ୍ ଅଲମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ଏହିପରି ଭାବନା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର ମୂଳ ଉଖଣ୍ଡାଯିବ ଏବଂ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥାନ ହେବ।
ଵିଗତକଲନକାଲିମାକଲଙ୍କା ଗଗନକଲାନ୍ତରନିର୍ମଲା ବଲେନ । ସକଲକରଣକାର୍ଯକାରଣାନ୍ତଃ କତିପଯକାର୍ଯଵଶାଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯସୀତି
ବିଚାରର ଦାଗରୁ ମୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର କାରଣର କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେହ ଚାଲିଥିବ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନପରିଜ୍ଞାନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଦେହୋ ନ ଵାସ୍ତଵଃ । ଅନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଯଂ ତଦ୍ଵଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ଦେହୋ ନ ଵାସ୍ତଵଃ
ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନର ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶରୀରଟିଏ ଏକ ଆସଲ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜଣାପଡେ, ସେପରି ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଶରୀରଟିଏ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନପରିଜ୍ଞାନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଦେହୋ ଽପି ଶାମ୍ଯତି । ଵାସନାତାନଵାତ୍ ତଦ୍ଵଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ଦେହୋ ଽପି ଶାମ୍ଯତି
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ପରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଶରୀରଟିଏ ଅନୁଭୂତିର ଆଭାସ ଶେଷ ହେଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଶରୀରଟିଏ ମଧ୍ୟ ଅଭିନିବେଶ କମିଗଲେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପଦେହାନ୍ତେ ଦେହୋ ଽଯଂ ଚେତ୍ଯତେ ଯଥା । ତଥା ଜାଗ୍ରଦ୍ଭାଵନାନ୍ତର୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଏଵାତିଵାହିକଃ
ସ୍ୱପ୍ନର କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶରୀର ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ଶରୀରକୁ ଏମିତି ଭାବିଯାଏ; ଏହିପରି, ଜାଗ୍ରତ ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହେଲେ ଆଉ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଉଦୟ ହୁଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ନିର୍ଵାସନାବୀଜେ ଯଥୋଦେତି ସୁଷୁପ୍ତତା । ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅଵାସନାବୀଜେ ତଥୋଦେତି ଵିମୁକ୍ତତା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତରେ କୌଣସି ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ; ଏହିପରି, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ନଥିଲେ ମୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଯେଯଂ ତୁ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାନାଂ ଵାସନା ସା ନ ଵାସନା । ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାଭିଧାନଂ ତତ୍ ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ଏକ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସତ୍ତା ସମସ୍ତଙ୍କର ସାଧାରଣ ଆଧାର ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯା ସୁପ୍ତଵାସନା ନିଦ୍ରା ସା ସୁଷୁପ୍ତମ୍ ଇତି ସ୍ମୃତା । ଯତ୍ ସୁପ୍ତଵାସନଂ ଜାଗ୍ରତ୍ ସ ଘନୋ ମୋହ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଘୁମରେ ରହିଯାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ଗାଢ଼ ମୋହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରକ୍ଷୀଣଵାସନା ନିଦ୍ରା ତୁର୍ଯଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ । ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଭଵତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଵିଦିତେ ପରମେ ପଦେ
ଯେଉଁ ନିଦ୍ରାରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ପରମ ପଦକୁ ଜଣାଯାଏ।
ପ୍ରକ୍ଷୀଣଵାସନା ଯେହ ଜୀଵତାଂ ଜୀଵିତସ୍ଥିତିଃ । ଅମୁକ୍ତୈର୍ ଅପରିଜ୍ଞାତା ସା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ଜୀବନରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି ସେମାନେ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।