ଇହ ଦେହଂ ଇମଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାନୁପାତିନା । ଚେତସା ତତ୍ ପରଂ ଯାମି ଲୋକଂ ତ୍ଵଂ କଥଯେତି ତୁ
ଏଠାରେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି—ତୁମେ ମୋତେ ସେଇ ବିଷୟରେ କହ।
ସଙ୍କଲ୍ପଵ୍ଯୋମଵୃକ୍ଷସ୍ ତେ ଯଥା ସନ୍ନ୍ ଅପି ଖାତ୍ମକଃ । ନ କୁଡ୍ଯାତ୍ମା ନ କୁଡ୍ଯେନ ରୋଧ୍ଯତେ ନାପି କୁଡ୍ଯହା
ଯେପରି ତୁମର ଇଚ୍ଛାରେ ଆକାଶରେ ଗଠିତ ଗଛ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର, ଦେଵାଳ ସ୍ୱଭାବର ନୁହେଁ, ଦେଵାଳ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯାଏ ନାହିଁ, ନାହିଁ ଦେଵାଳକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ।
ଶୁଦ୍ଧୈକସତ୍ତ୍ଵନିର୍ମାଣଚିତ୍ତରୂପସ୍ଯ ତତ୍ କିଲ । ପ୍ରତିଭାନମ୍ ଅତସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ପରମାଦ୍ ଭିଦ୍ଯତେ ମନାକ୍
ଏହିପରି, ଶୁଦ୍ଧ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ମନର ଦେହର ସ୍ୱଭାବ ଏମିତି; ଏହାର ପ୍ରକାଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚରୁ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଭିନ୍ନ।
ସୋ ଽଯମ୍ ଏତାଦୃଶୋ ଦେହୋ ନୈନଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଅନେନୈଵ ତମ୍ ଆପ୍ନୋମି ଦେଶଂ ଗନ୍ଧମ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଏହି ଦେହ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର; ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ବାୟୁ ସହିତ ଯାଏ।
ଯଥା ଜଲଂ ଜଲୈର୍ ଵାଗ୍ନିର୍ ଅଗ୍ନିନା ଵାଯୁନାନିଲଃ । ମିଲତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋଦେହୋ ଦେହୈର୍ ଅନ୍ଯୈର୍ ମନୋମଯୈଃ
ଯେପରି ଜଳ ଜଳ ସହିତ, ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ସହିତ, ଓ ପବନ ପବନ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦେହ ଅନ୍ୟ ମନମୟ ଦେହମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ।
ନ ହି ପାର୍ଥିଵତାଂ ସଂଵିଦ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅପାର୍ଥିଵସଂଵିଦା । ଏକତ୍ଵଂ କଲ୍ପନାଶୈଲଶୈଲଯୋଃ କ୍ଵାହତିର୍ ମିଥଃ
ପୃଥିବୀସ୍ଥ ଜ୍ଞାନ କେବେ ଅପୃଥିବୀ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତାରେ ଲୀନ ହୁଏନାହିଁ; କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା ହୋଇପାରିବ?
ଆତିଵାହିକ ଏଵାଯଂ ତ୍ଵାଦୃଶଶ୍ ଚିତ୍ତଦେହକଃ । ଆଧିଭୌତିକବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଗୃହୀତଶ୍ ଚିରଭାଵନାତ୍
ତୁମର ଏହି ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦେହଟି ଏକ ପରିବାହନ ମାନେ ଯାତ୍ରାର ଉପକରଣ ମାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧାରଣା ହେବାରୁ ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧି ଭୂତିକ ଦେହ ବୋଲି ଧରିନେଇଛି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଯଥା ଦୀର୍ଘକାଲଧ୍ଯାନେ ଯଥା ଭ୍ରମୈଃ । ଯଥା ଵ୍ଯସନିସଙ୍କଲ୍ପେ ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵପତ୍ତନେ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନରେ, ଯେପରି ଭ୍ରମରେ, ଯେପରି ଏକ ଆସକ୍ତ ମନିଷ୍ଯର ଦୃଢ଼ ଧାରଣାରେ, ଓ ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବନଗରରେ—
ଵାସନାତାନଵଂ ନୂନଂ ଯଦା ତେ ସ୍ଥିତିମ୍ ଏଷ୍ଯତି । ତଦାଧିଭୌତିକୀଭାଵଂ ପୁନର୍ ଏତି ନ ଦେହକଃ
ଯେତେବେଳେ ତୁମର ମନର ଗୁପ୍ତ ଆସକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଅଳ୍ପ ହେବ ଏବଂ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଦେହର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ପୁଣି ଫେରି ଆସିବ ନାହିଁ।
ଆତିଵାହିକଦେହତ୍ଵପ୍ରତ୍ଯଯେ ଘନତାଂ ଗତେ । ତମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଦେହୋ ଦଶାମୋହେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଏହି ଦେହ ମଜବୁତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଆସ୍ଥା ଭ୍ରମରେ ହରାଯାଏ, ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ନାମ ତତ୍ରୈଷ ନାଶାନାଶକ୍ରମୋ ଭଵେତ୍ । ଵସ୍ତୁତୋ ନାସ୍ତି ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଵ ନାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତତ୍ର କୀଦୃଶଃ
ଯାହା କେବଳ ନାମମାତ୍ରରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ନାଶ ଓ ଅବିନାଶ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, ତାହାର କେମିତି ନାଶ ହେବ? ଏଠି କୌଣସି ନାଶ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭ୍ରମେ ନଷ୍ଟେ ସତ୍ଯବୋଧଵଶାତ୍ ସୁତେ । ସର୍ପୋ ନ ନଷ୍ଟସ୍ ତନ୍ ନଷ୍ଟୋ ଵେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ କେଵ ସଙ୍କଥା
ଯେତେବେଳେ ଡୋରିକୁ ସାପ୍ ବୋଲି ଭ୍ରମ ଭଲି ଯାଏ ଏବଂ ସତ୍ୟ ବୁଝିବାରୁ ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସାପ୍ ନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ନ ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏ—ଏପରି ଆଲୋଚନାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଯଥା ସତ୍ଯପରିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ନାଧିଭୌତିକଃ । ତଥାତିଵାହିକଜ୍ଞାନାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ନାଧିଭୌତିକଃ
ଯେପରି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
କଲ୍ପନା ଵିନିଵର୍ତେତ କଲ୍ପିତା ଯଦି କେନଚିତ୍ । ସା ଶିଲା ସମପାସ୍ତୈଵ ଯା ନେହାସ୍ତି କଦାଚନ
ଯଦି କେହି ମନରେ ଉପଜିଥିବା କଳ୍ପନାକୁ ଦୂର କରିଦିଏ, ତେବେ ସେଇ କଳ୍ପନା ଅପସାରିତ ହୁଏ; ଏହା ଏମିତି ଯେ, ପଥରକୁ ଫେଙ୍କିଦେଲେ, ସେଠାରେ ଆଉ ରହିନଥାଏ।
ପରସ୍ପରଂ ପରାପୂର୍ଣମ୍ ଇଦଂ ଦେହାଦିକଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଇତି ସତ୍ଯଂ ଵଯଂ ଭଦ୍ରେ ପଶ୍ଯାମୋ ନାସି ପଶ୍ଯସି
ଏହି ଦେହ ଓ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡିକ ପରସ୍ପରକୁ ପୂରଣ କରି ଅଛି; ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟେ, ଯାହା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦେଖିପାରୁନାହଁ।
ଆଦିସର୍ଗେ ଭଵେଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ କଲ୍ପନାକଲିତଂ ଯଦା । ତଦା ତତଃପ୍ରଭୃତ୍ଯ୍ ଏକଂ ସ୍ଵତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଵେକ୍ଷ୍ଯତେ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେତେବେଳେ ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ନିଜତ୍ୱକୁ ଏକ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସଂଶାନ୍ତେ ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯଵିଭାଗିନି । ଵିଦ୍ଯମାନେ ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ କଲ୍ପନାଵସରଃ କୁତଃ
ଏକମାତ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ସତ୍ୟ ରହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିଗ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଳ୍ପନା ପାଇଁ କେଉଁଠି ସୁଯୋଗ ରହିପାରିବ?
କଟକତ୍ଵଂ ଯଥା ହେମ୍ନି ତରଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଯଥାମ୍ଭସି । ସତ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନଗରାଦିଷୁ
ଯେପରି ଗହଣାର ଗୁଣ ସୁନାରେ, ତରଙ୍ଗର ଗୁଣ ପାଣିରେ, କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପିତ ସହର ଭିତରେ ସତ୍ୟତା ରହିଥାଏ—
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାନୁଭଵେ ତଥା ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିତ୍ପଦେ । କଲ୍ପନଂ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତାତ୍ମ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଅନାମଯାତ୍
ସେପରି, ସତ୍ୟର ଅନୁଭବ ଓ ଚେତନାର ପଦେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହା ସ୍ୱରୂପରୁ ଦୁଃଖରହିତ ଓ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଯଥା ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରେ ପାଂସୁଃ ପରେ ନାସ୍ତି ତଥା କଲା । ଅକଲାକଲନଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଏକମ୍ ଅଜଂ ତତଃ
ଯେପରି ଆକାଶରେ କେବେ ଧୂଳି ନାହିଁ, ସେପରି ପରମ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଏହି ଅଖଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ମୁକ୍ତ।
ଯଦ୍ ଵେଦଂ ଭାସତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ ତସ୍ଯୈଵ ନିରାମଯମ୍ । କଚନଂ କାଞ୍ଚନାଖ୍ଯାନକାନ୍ତସ୍ଯାତିମଣେର୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଟି ସେହି ପବିତ୍ର ସତ୍ୟର; ଯେପରି ଗହଣାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସୁନା କହି ଗହଣାକାର ଗଳ୍ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
ଏତାଵନ୍ତଂ ଚିରଂ କାଲମ୍ ଏଵଂ ଦେଵି ଵଯଂ ଵଦ । ଭ୍ରାମିତାଃ କେ ଚ ନାମେମେ ଦ୍ଵୈତାଦ୍ଵୈତଵିକଲ୍ପନୈଃ
ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ହେ ଦେବୀ, ଆମେ ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଛୁ; କିଏ ଏମାନେ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବନାରେ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବେ ଭ୍ରମିତ?
ଅଵିଚାରେଣ ତରଲେ ଭ୍ରାନ୍ତାସି ଚିରମ୍ ଆକୁଲା । ଅଵିଚାରସ୍ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥସ୍ ସ ଵିଚାରାଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି
ଚିନ୍ତା ବିଚାର କରିନଥିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହିଛ। ଏହି ଭ୍ରମ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଚାର କଲେ ସେ ଅପସାରିତ ହୁଏ।
ଅଵିଚାରୋ ଵିଚାରେଣ ନିମେଷାଦ୍ ଏଵ ନଶ୍ଯତି । ଏଷୋ ଽସନ୍ନ୍ ଏଵ ତେନାନ୍ତର୍ ଅଵିଦ୍ଯୈଷା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ବିଚାର ନ କରିବା ଭାବନା ବିଚାର କଲେ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ, ତେଣୁ ମନରେ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ ନୈଵାଵିଚାରୋ ଽସ୍ତି ନାଵିଦ୍ଯା ନୈଵ ବନ୍ଧନମ୍ । ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ନିରାବାଧଂ ଶୁଦ୍ଧବୋଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସେହିପରି, ଏଠାରେ କୌଣସି ଅନ୍ୱେଷଣର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।
ଏତାଵନ୍ତଂ ଯଦା କାଲଂ ତ୍ଵଯୈତନ୍ ନ ଵିଚାରିତମ୍ । ତଦା ନ ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତୈଵାର୍ଣଵ ଆକୁଲା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଏହିକଥା ଭାବିନଥିଲ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗୃତ ହେବାକୁ ପାରିନଥିଲ, ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲ।
ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ବୁଦ୍ଧାସି ଵିମୁକ୍ତାସି ଵିଵେକିନୀ । ଵାସନାତାନଵେ ବୀଜଂ ପତିତଂ ତଵ ଚେତସି
ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ଜାଗୃତ, ମୁକ୍ତ ଓ ବିବେକଶୀଳ ହେଲ। ତୁମ ମନରୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ଆସକ୍ତିର ମୂଳ ଅପସାରିତ ହୋଇଗଲା।
ଆଦାଵ୍ ଏଵ ହି ନୋତ୍ପନ୍ନଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂସାରନାଟକମ୍ । ଯଦା ତଦା କଥଂ କେନ ଵାସ୍ଯତେ ଵାସନାପି କା
ଆରମ୍ଭରୁ କେବେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ସଂସାର ନାଟକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା। ତେଣୁ କେତେବେଳେ, କିପରି, କିଏ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଆସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରାଯିବ?
ଅତ୍ଯନ୍ତାଭାଵସମ୍ପତ୍ତୌ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଦୃଶାମ୍ ଅତଃ । ଏକଧ୍ଯାନେ ପରଂ ରୂଢେ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିନି
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଦେଖିବାର ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମନ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରହି, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵାସନାକ୍ଷଯବୀଜେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଙ୍କୁରିତେ ହୃଦି । କ୍ରମାନ୍ ନୋଦଯମ୍ ଏଷ୍ଯନ୍ତି ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିକା ଦୃଶଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନର ଆସକ୍ତି ଓ ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଦି ହୃଦୟରେ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ କିଛି ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ତେବେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହେବ।