ଇଯମ୍ ଆପଦ୍ ଇଯଂ ସମ୍ପଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଯଂ କଲ୍ପନାମଯଃ । ମନସ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତୋ ମୋହ ଇତି ଶୋକାତ୍ ପ୍ରଗାଯତି
'ଏହା ଦୁଃଖ, ଏହା ସୁଖ'—ଏହିପରି ଭାବନାମାନେ କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏପରି ମୋହ ମନରେ ଉପଜିଲେ, ତାହା ଦୁଃଖରେ ଗୀତ ଗାଏ।
ହା ହତୋ ଽହମ୍ ଅନାଥୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆକ୍ରନ୍ଦପରୋ ଽପି ସନ୍ । ନ ଜନୋ ଯାତି ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଚିତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵକ୍ତ୍ଯ୍ ଅସୌ
'ହା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି, ମୋର କେହି ନାହିଁ' ବୋଲି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଲୋକ ବିରାକ୍ତି ଆସେନାହିଁ—ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ରଘୁକାନନସାଲେନ ରାମେଣ ରିପୁଘାତିନା । ଭୃଶମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଥିତେନୈଵ ଵଯଂ ଖେଦମ୍ ଉପାଗତାଃ
ରଘୁବଂଶର ସିଂହ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାରକ ରାମ ଏଭଳି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ରହିବାରୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛୁ।
ନ ଵିଦ୍ମଃ କିଂ ମହାବାହୋ ତସ୍ଯ ତାଦୃଶଚେତସଃ । କୁର୍ମଃ କମଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷ ଗତିର୍ ଅତ୍ର ହି ନୋ ଭଵାନ୍
ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏଭଳି ମନସ୍କ ଲୋକ ପାଇଁ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଜାଣିନାହିଁ। ହେ କମଳନୟନ, ଏଠାରେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଆପଣ ହିଁ।
ରାଜାନମ୍ ଅଥ ଵା ଵିପ୍ରମ୍ ଉପଦେଷ୍ଟାରମ୍ ଅଗ୍ରଗମ୍ । ହସନ୍ ପଶୁମ୍ ଇଵାଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ ସୋ ଽଵଧୀରଯତି ପ୍ରଭୋ
ସେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ ଯେଉଁହେଉନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଲସ ଜନ୍ତୁ ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖି, ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଽଯମ୍ ଇହ ସ୍ଫାରଂ ଜଗନ୍ନାମ ଯଦ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ନୈତଦ୍ ଵସ୍ତୁ ନ ଚୈଵାହମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତ ଯାହାକୁ ପ୍ରପଞ୍ଚ ବୋଲାଯାଏ, ଏଠାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି।
ନାରୌ ନାତ୍ମନି ନୋ ମିତ୍ରେ ନ ରାଜ୍ଯେ ନ ଚ ମାତରି । ନ ସମ୍ପଦାପଦୋର୍ ନାନ୍ତସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ଥା ନ ଵିଭୋର୍ ବହିଃ
ସେ ନ ଦେହ, ନ ଆତ୍ମା, ନ ବନ୍ଧୁ, ନ ରାଜ୍ୟ, ନ ମାଆ, ନ ଧନ, ନ ଦୁଃଖରେ, ନ ବାହାର କିଛି କିମ୍ବା ଭିତର କିଛିରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ନିରସ୍ତାସ୍ଥୋ ନିରାଶୋ ଽସୌ ନିରୀହୋ ଽସୌ ନିରାସ୍ପଦଃ । ମୋହେନ ଚ ଵିମୁକ୍ତୋ ଽସୌ ତେନ ତପ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍
ସେ ଆସକ୍ତିହୀନ, ଆଶାହୀନ, ଇଚ୍ଛାହୀନ, କୌଣସି ଆଧାର ବିନା, ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହିକାରଣରୁ ଆମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ।
କିଂ ଧନେନ କିମ୍ ଅମ୍ବାଭିଃ କିଂ ରାଜ୍ଯେନ କିମ୍ ଈହଯା । ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରାଣତ୍ଯାଗମନାସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଧନ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ, ମାଆଁମାନେ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ, ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ, ଆଶା ଦ୍ୱାରା କଣ ଲାଭ? ଏପରି ଭାବରେ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଜୀବନ ଛାଡିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଆଯୁଷି ରାଜ୍ଯେ ଚ ମିତ୍ରେ ପିତରି ମାତରି । ପରମ୍ ଉଦ୍ଵେଗମ୍ ଆଯାତଶ୍ ଚାତକୋ ଽଵଗ୍ରହେ ଯଥା
ସେ ଭୋଗ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ବାପା, ମାଆଁ—ଏସବୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ତାପରେ ଅସହାୟ ହୁଏ।
ତସ୍ଯ ତାଦୃକ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ସମଗ୍ରଵିଭଵାନ୍ଵିତମ୍ । ସଂସାରଜାଲମ୍ ଆଭୋଗି ପ୍ରଭୋ ପ୍ରତିଵିଷାଯତେ
ଏପରି ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଲୋକ ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସଂସାରର ଜାଲ ତାଙ୍କୁ ବିଷ ଭଳି ଲାଗେ।
ତାଦୃଶସ୍ ସ୍ଯାନ୍ ମହାସତ୍ତ୍ଵଃ କ ଇଵାସ୍ମିନ୍ ମହୀତଲେ । ପ୍ରକୃତେ ଵ୍ଯଵହାରେ ତଂ ଯୋ ନିଵେଶଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
ଏହି ବଡ଼ ଭୂମିରେ ଏପରି ମହାନ୍ ମନୋବଳ ଥିବା କିଏ ଅଛି, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ରଖିପାରିବ?
ଇତି ନୋ ଯେଯମ୍ ଆଯାତା ଶାଖାପ୍ରସରଶାଲିନୀ । ଆପତ୍ ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଉଦ୍ଧର୍ତୁଂ ସମୁଦେତୁ ଦଯାପରଃ
ଏହି ପ୍ରଶ୍ରୟିତ ଶାଖା ଭଳି ଦୁଃଖ ଯେପରି ଆସିଛି, ଏହାରୁ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଦୟାମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଗେଇ ଆସୁନ୍।
ମନସି ମୋହମ୍ ଅପାସ୍ଯ ମହାମନାସ୍ ସକଲମ୍ ଆର୍ତିମତଃ କିଲ ସାଧୁତାମ୍ । ସଫଲତାଂ ନଯତୀହ ତମୋହରନ୍ ଦିନକରୋ ଭୁଵି ଭାସ୍କରତାମ୍ ଇଵ
ମନରୁ ମୋହ ଦୂର କରି, ମହାନ୍ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିକୁ ଭଲପାଇଁ ନେଇଯାଏ; ଯେପରି ଦିନକର ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ଚେତ୍ ତନ୍ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଭଵନ୍ତୋ ରଘୁନନ୍ଦନମ୍ । ଇହାନଯନ୍ତୁ ତ୍ଵରିତଂ ହରିଣଂ ହରିଣା ଇଵ
ଯଦି ଏହିପରି, ତେବେ ରଘୁବଂଶର ବୁଦ୍ଧିମାନ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଆପଣମାନେ ଏଠାରେ ଦ୍ରୁତ ଆଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ହରିଣମାନେ ଅନ୍ୟ ହରିଣକୁ ନେଇ ଆସନ୍ତି।
ଏଷ ମୋହୋ ରଘୁପତେର୍ ନାପଦ୍ଭ୍ଯୋ ନ ଚ ରାଗତଃ । ଵିଵେକଵୈରାଗ୍ଯକୃତୋ ବୋଧ ଏଷ ମହୋଦଯଃ
ରଘୁବଂଶୀଙ୍କର ଏହି ମୋହ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ; ଏହା ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବଡ଼ ଜାଗୃତି।
ଇହାଯାତୁ କ୍ଷଣାଦ୍ ରାମସ୍ ତଦ୍ ଇହୈଵ ଵଯଂ କ୍ଷଣାତ୍ । ମୋହଂ ତସ୍ଯାପନେଷ୍ଯାମୋ ମରୁତୋ ଽଦ୍ରେର୍ ଘନଂ ଯଥା
ରାମ ଏଠାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆସନ୍ତୁ, ଏଠାରେ ଆମେ ଏହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କର ମୋହକୁ ପବନ ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ମେଘକୁ ହଟାଏ, ସେପରି ଦୂର କରିଦେବୁ।
ଏତସ୍ମିନ୍ ମାର୍ଜିତେ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମୋହେ ଚ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏଷ୍ଯତି ପଦେ ତସ୍ମିନ୍ ଵଯମ୍ ଇଵୋତ୍ତମେ
ଏହି ମୋହ ଯଥାଯଥ ଉପାୟରେ ଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ରଘୁବଂଶର ରାମ ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ପାଉଛୁ, ସେପରି ଶାନ୍ତି ଲଭିବେ।
ସତ୍ଯତାଂ ମୁଦିତାଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଚ ସମେତ୍ଯ ସଃ । ପୀନତାଂ ଵରଵର୍ଣତ୍ଵଂ ପୀତାମୃତ ଇଵୈଷ୍ଯତି
ସେ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବେ, ତେବେ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବର୍ଣ୍ଣର ହେବେ, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଇଥିବା ଲୋକ।
ନିଜାଂ ଚ ପ୍ରକୃତାମ୍ ଏଵ ଵ୍ଯଵହାରପରମ୍ପରାମ୍ । ପରିପୂର୍ଣମନା ମାନ୍ଯ ଆଚରିଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତାମ୍
ସେ ନିଜ ସ୍ବାଭାବିକ ଓ ଅଟୁଟ ବ୍ୟବହାର ଧାରାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ରୁପେ ସମ୍ମାନ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ।
ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ଜ୍ଞାତଲୋକପରାଵରଃ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶାହୀନସ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ
ସେ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା ହେବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଜ୍ଞାନ ରଖିବେ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିବେ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ମୁନିନାଥେନ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣମାନସଃ । ପ୍ରାହିଣୋଦ୍ ରାମମ୍ ଆନେତୁଂ ଭୂଯୋ ଦୂତପରମ୍ପରାମ୍
ଏପରି କଥା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ରାଜା ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ପୁଣି ଦୂତମାନେ ପଠାଇଲେ।
ଏତାଵତା ଚ କାଲେନ ରାମୋ ନିଜଗୃହାସନାତ୍ । ପିତୁସ୍ ସକାଶମ୍ ଆଗନ୍ତୁମ୍ ଉତ୍ଥିତୋ ଽର୍କ ଇଵାଚଲାତ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାମ ନିଜ ଘରର ଆସନରୁ ଉଠି, ବାପାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ତୟାରି ହେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉଠେ।
ଵୃତଃ କତିପଯୈର୍ ଭୃତ୍ଯୈର୍ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ଚାଜଗାମ ହ । ତତ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ପିତୁର୍ ଆସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ସୁରପତେର୍ ଇଵ
କିଛି ଦାସ ଓ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ, ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦରବାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିବା।
ଦୂରାଦ୍ ଏଵ ଦଦର୍ଶାସୌ ରାମୋ ଦଶରଥଂ ତଦା । ଵୃତଂ ରାଜସମୂହେନ ଦେଵୌଘେନେଵ ଵାସଵମ୍
ଦୂରରୁ ରାମ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥଙ୍କୁ, ରାଜାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ସେଵିତଂ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ । ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତଜ୍ଜ୍ଞେନ ମନ୍ତ୍ରିଵୃନ୍ଦେନ ପାଲିତମ୍
ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାଖରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେବା କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଚାରୁଚାମରହସ୍ତାଭିଃ କାନ୍ତାଭିସ୍ ସମୁପାସିତମ୍ । କକୁବ୍ଭିର୍ ଇଵ ମୂର୍ତାଭିସ୍ ସଂସ୍ଥିତାଭିର୍ ଯଥୋଚିତମ୍
ସୁନ୍ଦର ଚାମର ଧରିଥିବା ରମଣୀମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ଆକାଶର ଚାରିଦିଗ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦ୍ଯାସ୍ ତଥା ଦଶରଥାଦଯଃ । ଦଦୃଶୂ ରାଘଵଂ ଦୂରାଦ୍ ଉପାଯାନ୍ତଂ ଗୁହୋପମମ୍
ବଶିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଦୂରରୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଗୁହାଙ୍କ ପରି ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସତ୍ତ୍ଵାଵଷ୍ଟମ୍ଭଗର୍ଵେଣ ଶୈତ୍ଯେନେଵ ହିମାଲଯମ୍ । ଶ୍ରିତଂ ସକଲସେଵ୍ଯେନ ଗମ୍ଭୀରେଣ ସ୍ଵରେଣ ଚ
ଦୃଢ଼ତାର ଗର୍ବରେ, ହିମାଳୟର ଶୀତଳତା ପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସେବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଗଭୀର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଥିଲା।
ସୌମ୍ଯଂ ସମଶୁଭାକାରଂ ଵିନଯୋଦାରମ୍ ଊର୍ଜିତମ୍ । କାନ୍ତୋପଶାନ୍ତଵପୁଷଂ ପରସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ସାନ୍ତ୍ୱନାମୟ, ସମତୁଳିତ ରୂପରେ, ନମ୍ରତା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତମ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ଶାନ୍ତ ଦେହରେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।