ଯଥୈଷା ଚେତ୍ଯନିର୍ହୀନା ପରମଵ୍ଯୋମରୂପିଣୀ । ସଚେତ୍ଯାପି ତଥୈଵୈଷା ପରମଵ୍ଯୋମରୂପିଣୀ
ଯେପରି ଏହି ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଭଳି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଯସ୍ମାଚ୍ ଚେତ୍ଯମ୍ ଅତୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଵୀଚିତ୍ଵାଦ୍ ଇଵ ଵାରିତା । ଵୀଚିତ୍ଵଂ ଚ ନ ଚୈଵାସ୍ତି ଶଶଶୃଙ୍ଗଵଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉପଜେ, ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏହାରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ। ଏବଂ ତରଙ୍ଗର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତଥାପି ନାହିଁ, ଶଶକର ଶିଙ୍ଗ ଭଳି କେବଳ ଭ୍ରମ।
ସୈଵ ଚେତ୍ଯମ୍ ଇଵାପନ୍ନା ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଅଚ୍ଯୁତାପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯୋ ଽର୍ଥଃ କୁତୋ ଽତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଏହା ନିଜେ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ କେବେ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ଅସଲି ନାହିଁ, ତେବେ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ନିମେଷେଣୈଵ ଜୀଵସ୍ଯ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ତ୍ରିଜଗତ୍ସର୍ଗଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀଃ ପ୍ରତିଭାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି
ଏକ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ, ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ, ତିନି ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟ ମହିମା କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଯଥାଦେଶଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାରମ୍ଭଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯଥୋତ୍ପାଦଂ ଯଥାମାତୃ ଯଥାପିତୃ ଯଥୌରସମ୍
ଯେପରି ଦେଶ, ଯେପରି ସମୟ, ଯେପରି ଆରମ୍ଭ, ଯେପରି କ୍ରମ, ଯେପରି ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯେପରି ମାଆ, ଯେପରି ବାପା, ଯେପରି ଉତ୍ସରେ ଆସିଛି,
ଯଥାଵଯୋ ଯଥାସଂଵିଦ୍ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥେହିତମ୍ । ଯଥାବନ୍ଧୁ ଯଥାଭୃତ୍ଯଂ ଯଥେହାସ୍ତମଯୋଦଯମ୍
ଯେପରି ବୟସ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ଯେପରି ସ୍ଥାନ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ଯେପରି ଆତ୍ମୀୟ, ଯେପରି ଦାସ, ଯେପରି ଚେଷ୍ଟାର ଅସ୍ତମୟ ଓ ଉଦୟ,
ଅଜାତମ୍ ଏଵ ଜାତୋ ଽହମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି ଚିଦ୍ଵପୁଃ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଚେତନା ଦେହ ଏହିପରି ଦେଖେ: 'ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯଦିଓ ମୋର କେବେ ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ', ସହିତ ଦେଶ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ମୃତେର୍ ଅନ୍ତେ ଵପୁଃ ପଶ୍ଯତି ଯୌଵନମ୍ । ଏଷା ମାତା ପିତା ତ୍ଵ୍ ଏଷ ବାଲୋ ଽଭୂଵମ୍ ଅହଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି
ମୃତ୍ୟୁ ସମାପ୍ତିରେ ଏକକ୍ଷଣରେ ଦେହ ଯୌବନକୁ ଦେଖେ; 'ଏହି ମୋର ମାଆ, ଏହି ମୋର ବାପା, ମୁଁ ପୁର୍ବେ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏହି ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବେ।
ନାନୁଭୂତୋ ଽନୁଭୂତୋ ଵା ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ମୃତିମଯଃ କ୍ରମଃ । ପଶ୍ଚାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସୌ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ପସ୍ଯେଵ ଫଲୋଦଯଃ
ଅନୁଭବ କରିଥିବା କିମ୍ବା ନ କରିଥିବା, ସ୍ମୃତିରେ ଯେଉଁ ଅନୁକ୍ରମ ତିଆରି ହୁଏ, ପରେ ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ, ଯେପରି ଫୁଲରୁ ଫଳ ହେବା ପରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନିମେଷେଣୈଵ ସକଲୋ ଗତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ତଥାପ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍
ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇଥିଲା।
କାନ୍ତାଵିରହିଣାମ୍ ଏକଂ ଵାସରଂ ଵତ୍ସରାଯତେ । ମୃତୋ ଜାତୋ ଽହମ୍ ଅନ୍ଯୋ ମେ ପିତେତି ସ୍ଵପ୍ନଧାମ୍ନି ଚ
ପ୍ରିୟଜନ ବିୟୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗେ; 'ମୁଁ ମରିଗଲି, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଆଉ ଜଣେ ମୋ ପିତା'—ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଅଭୁକ୍ତସ୍ଯୈଵ ଭୋଗ୍ଯସ୍ଯ ଭୁକ୍ତଧୀର୍ ଉପଜାଯତେ । ଭୁକ୍ତେ ଚାଭୁକ୍ତଧୀର୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲଂ କିତଵାଦିଷୁ
ଯାହା ଉପଭୋଗ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗର ଭାବ ଆସେ; ଯେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଉପଭୋଗ ହୋଇନାହିଁ ବୋଲି ଭାବ ଆସେ—ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜୁଆଡି ଓ ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆକୀର୍ଣତାମ୍ ଏତି ତୁଲ୍ଯଂ ଵ୍ଯସନମ୍ ଉତ୍ସଵୈଃ । ଵିପ୍ରଲମ୍ଭୋ ଽପି ଲାଭଶ୍ ଚ ମଦସ୍ଵପ୍ନାଦିସଂଵିଦି
ଶୂନ୍ୟତା ଭରିଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ସମାନ ଲାଗେ; ବିୟୋଗ ଓ ଲାଭ ମଦ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକେ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ ଯଥା ମରିଚବୀଜକଣେ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ତମ୍ଭେ ଽଥଵା ରଚିତପୁତ୍ରକଜାଲମ୍ ଅନ୍ତଃ । ଦୃଶ୍ଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଅଜେ ଽସ୍ତି ଶାନ୍ତଂ କସ୍ଯାସ୍ତି ବନ୍ଧନଵିମୋକ୍ଷଦୃଶଃ କୁତଃ କାଃ
ଯେପରି ରାଇ ଦାଣାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଥାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଖେଳନା ପିଲାଙ୍କ ଜାଲ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଜଣେ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିଏ ପାଇଁ, ମୁକ୍ତି କଉଁଠୁ, ଏବଂ ସେମାନେ କ'ଣ?
ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ଜୀଵସ୍ଯୋନ୍ମୀଲନାଦ୍ ଅକ୍ଷ୍ଣୋ ରୂପାଣୀଵାଖିଲାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ମୃତ୍ୟୁର ମାୟା ପରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଖି ଖୋଲିଲେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ।
ଦିକ୍କାଲକଲନାକାଶଧର୍ମକର୍ମମଯାନି ଚ । ପରିସ୍ଫାରାଣ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ଥୈର୍ଯଵନ୍ତି ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦିଗ, ସମୟ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଗଠିତ; ଏହାର ଅନେକ ରୂପ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକି ରହେ।
ନାନୁଭୂତଂ ନ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ତନ୍ ମଯା କୃତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ତତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ମୃତିତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା
ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦେଖିନାହିଁ, ତଥାପି 'ମୁଁ ଏହା କରିଛି' ବୋଲି ଭାବୁଛି, ସେଠି ଏହା ଏକ କ୍ଷଣରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜହ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି।
ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଏଵମ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସୁରା । ଅପକୁଡ୍ଯା ଜଗନ୍ନାମ୍ନୀ ନଗରୀକଲ୍ପନାତ୍ମିକା
ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି, ଏବଂ 'ସଂସାର' ନାମକ ନଗରଟିଏ କେବଳ ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳ୍ପନା, ଯାହାର କୌଣସି ଦେଵାଲି ନାହିଁ।
ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇଯଂ ସର୍ଗସ୍ମୃତିର୍ ଏଵେତି ଜୃମ୍ଭତି । ଦୂରକଲ୍ପକ୍ଷଣାଭ୍ଯାସଵିପର୍ଯାସୈକକାରିଣୀ
‘ମୁଁ’, ଏହି ସଂସାର ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି — ଏସବୁ ଦୂର ଉପମାନ ଏବଂ ତାହାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନାନୁଭୂତାନୁଭୂତା ଚ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଇତ୍ଥଂ ଦ୍ଵିରୂପିଣୀ । ପୂର୍ଵଂ କାରଣରିକ୍ତେଵ ଚିଦ୍ରୂପୈଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହା ଅନୁଭବ ହୋଇନାହିଁ; ଆଦିରେ ଏହା କାରଣ ଭାବେ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି କେବଳ ଚେତନା।
ନାନୁଭୂତେ ଽନୁଭୂତତ୍ଵଂ ସଂଵିଦୋ ଽନ୍ତର୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅପି । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମାଦ୍ ଅନନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ପିତରୀଵ ପିତୃସ୍ମୃତିଃ
ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବ ହୋଇନାହିଁ, ସେଠି ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭୂତିର ଭାବ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ ନଥିଲେ, ସେଠି ପିତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାପ୍ନ କିମ୍ବା ଭ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ଆସେନାହିଁ।
କଦାଚିତ୍ ସ୍ମୃତିତାମ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରମ୍ ଏଵ ସତ୍ । ଭାତି ପ୍ରଥମସର୍ଗେଶରୂପେଣ ତଦନୁ କ୍ରମାତ୍
କେବେ କେବେ ସ୍ମୃତିକୁ ପଛକୁ ରଖି, କେବଳ ଏକ ଭାସ୍ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ରୂପେ ଦିଗଦେଖାଏ, ତାପରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଦୃଶ୍ଯଂ ତ୍ରିଭୁଵନାଦୀଦମ୍ ଅନୁଭୂତସ୍ମୃତୌ ସ୍ଥିତମ୍ । କେଷାଞ୍ଚିତ୍ ତନ୍ଵି କେଷାଞ୍ଚିନ୍ ନାନୁଭୂତସ୍ମୃତୌ ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ତିନି ଲୋକ ଆଦି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ କିଛି ଲୋକଙ୍କର ଅନୁଭୂତ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ଯଦିଓ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଏହା ଅନୁଭୂତିର ସ୍ମୃତି ଭାବେ ରହେନାହିଁ।
ପ୍ରତିଭାସତ ଏଵେଦଂ କେଷାଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରଣଂ ଵିନା । ଚିଦଣୂନାଂ ପ୍ରଜେଶତ୍ଵଂ କାକତାଲୀଯଵଦ୍ ଯତଃ
କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଏକ ଭାସ୍ମାତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ, ସ୍ମୃତି ଛଡ଼ା; କାରଣ ଚେତନାର ଅଣୁମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରି ଏହି ଶକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି କାଉଁ ଓ ତାଳ ଫଳ ଅଚାନକ ମିଳିଯାଏ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ । ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତେ ତତ୍ର ନ ସ୍ତଃ କେଚନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭୁଲିଯାଯିଛି, ସେହିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ । ସେଠାରେ କାହା ପାଇଁ କୌଣସି ଚାହିଦା ବା ଅଚାହିଦା ବସ୍ତୁ ରହିନଥାଏ ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାଭାଵସମ୍ପତ୍ତିଂ ଵିନାହନ୍ତ୍ଵଜଗତ୍ସ୍ଥିତେଃ । ଅନୁତ୍ପାଦମଯୀମ୍ ଏଵ ନୋଦେତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିମୁକ୍ତତା
‘ମୁଁ’ ଓ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥିବାବେଳେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତିର ସିଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି, ଅନୁତ୍ପାଦ ସ୍ୱରୂପ ମୁକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ ।
ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭ୍ରମସ୍ ସର୍ପଶବ୍ଦାର୍ଥାସମ୍ଭଵଂ ଵିନା । ଅନୁତ୍ପାଦମଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଶାନ୍ତୋ ଽପି ନ ହି ଶାମ୍ଯତି
ରସ୍ସୀରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ସାପ’ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ସହିତ ଯୋଗ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭ୍ରମ ସଦା ଶାନ୍ତ ଓ ଅନୁତ୍ପାଦ ସ୍ୱରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ ।
ଅର୍ଧଶାନ୍ତୋ ନ ଶାନ୍ତୋ ଽସୌ ସମେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତଯା ପୁନଃ । ଉଦେତ୍ଯ୍ ଏକପିଶାଚାନ୍ତେ ପିଶାଚୋ ଽନ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଧୀମତଃ
ଅର୍ଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏକଟି ଶାନ୍ତିର ଶେଷରେ ଆଉ ଏକ ଭୂତ ଆସିଯାଏ, ଏହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଘଟେ ।
ସଂସାରଶ୍ ଚାଯମ୍ ଆଭୋଗୀ ପରମ୍ ଏଵେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । କାରଣାଭାଵତୋ ଭାତି ଯଦ୍ ଇହାଭାଵମ୍ ଏତି ତତ୍
ଏହି ସଂସାରଟି ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ମନେ ହୁଏ ଏହା ଏକଦମ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଶେଷ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏହାର କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ କାରଣ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେଠି ସେଉଠି ହରାଯିଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀରୂପେ ସର୍ଗେ ଯା କାରଣଂ ସ୍ମୃତିଃ । କଥମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତା ସା ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ମରଣୀଯମ୍ ଇଦଂ ଵିନା
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରୂପର ସୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ମୃତିକୁ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଯଦି କିଛି ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ ନଥାଏ, ତେବେ ସେ ସ୍ମୃତି କେମିତି ଆସିପାରିବ?