ଅନୁଭୂଯ କ୍ଷଣଂ ଜୀଵୋ ମିଥ୍ଯାମରଣମୂର୍ଛନାମ୍ । ତଦୈଵୋନ୍ମେଷମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମରୂପ୍ଯ୍ ଅପି
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି ପ୍ରାଣୀ ମିଥ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନଃ ଜୀବନର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଏକ ଉନ୍ମେଷ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଆକାଶର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଆଧେଯୋ ଽହମ୍ ଇହାଧାରେ ସ୍ଥିତୋ ଽହମ୍ ଇତି ଚେତତି । ହସ୍ତପାଦାଦିମାନ୍ ଦେହୋ ମମାଯମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି
ଏହା ଭାବେ— 'ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଆଧାରରେ ବସିଛି, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରେ, ଏବଂ 'ଏହି ହାତ ପାଦ ଥିବା ଦେହ ମୋର' ବୋଲି ଦେଖେ।
ଯଦୈଵ ଚେତତି ଵପୁସ୍ ତଦୈଵେଦଂ ସ ଚେତତି । ଏତସ୍ଯାହଂ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଵର୍ଷାଣୀମାନି ସନ୍ତି ମେ
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଶରୀରକୁ ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭାବଟି ମଧ୍ୟ ହୁଏ—'ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଏତେ ବର୍ଷ ହେଲା ମୋର ଜୀବନରେ।'
ଇମେ ମେ ବାନ୍ଧଵା ରମ୍ଯା ମମେଦଂ ରମ୍ଯମ୍ ଆସ୍ପଦମ୍ । ଜାତୋ ଽହମ୍ ଅଭଵଂ ବାଲୋ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତୋ ଽହମ୍ ଈଦୃଶଃ
'ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମୀୟ, ଏହା ମୋର ସୁନ୍ଦର ଘର। ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଛୁଆ ହେଲି, ଏବେ ଏଭଳି ବଡ଼ ହୋଇଛି।'
ବାନ୍ଧଵାଶ୍ ଚାସ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଵିହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଚିଦାକାଶଘନୈକ୍ଯତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅପି ଭଵନ୍ତି ତେ
ତାଙ୍କର ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚଳାଫେରା କରନ୍ତି; ଚେତନାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ମନରେ ଅଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ନାମୋଦିତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚିତେସ୍ ସଂସାରଷଣ୍ଡକେ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯୋମୈଵ ନିର୍ମଲମ୍
ଏଭଳି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମ ନେବା ପୂର୍ବରୁ, ସଂସାରର ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ—କେବଳ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ରହିଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଯଦ୍ଵଚ୍ ଚିତ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦୃଶ୍ଯେ ଚିଦ୍ ଏଵ ସା । ସର୍ଵଦୈକତଯା ତସ୍ମାତ୍ ସା ସ୍ଵପ୍ନେ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁହେଁ ଭଳି, ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଏକାଟିଏ ଅଛି। ତେଣୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥୋଦେତି ପରଲୋକଦୃଶା ଚିତିଃ । ପରଲୋକେ ଯଥୋଦେତି ତଥୈଵେହାପ୍ଯ୍ ଉଦେତି ସା
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନପରଲୋକେହଲୋକାନାମ୍ ଅସତାଂ ସତାଂ । ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ଵୀଚୀନାମ୍ ଇଵ ଵାରିଣି
ସ୍ୱପ୍ନ, ପରଲୋକ, ଏହି ଲୋକ—ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଭାବିବାଯାଉ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅନ୍ତର ନାହିଁ; ଯେପରି ଲହରୀ ଓ ପାଣି ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଅତୋ ଽଜାତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅଜାତତ୍ଵାଦ୍ ଅନାଶି ଚ । ଖରୂପତ୍ଵାଚ୍ ଚ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଚ୍ ଚ ଭାତି ଚିଦ୍ ଏଵ ସା
ଏହି ଜଗତ ଅଜନ୍ମା, କାରଣ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହା ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଟି କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର।
ଯଥୈଷା ଚେତ୍ଯନିର୍ହୀନା ପରମଵ୍ଯୋମରୂପିଣୀ । ସଚେତ୍ଯାପି ତଥୈଵୈଷା ପରମଵ୍ଯୋମରୂପିଣୀ
ଯେପରି ଏହି ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଭଳି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଯସ୍ମାଚ୍ ଚେତ୍ଯମ୍ ଅତୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଵୀଚିତ୍ଵାଦ୍ ଇଵ ଵାରିତା । ଵୀଚିତ୍ଵଂ ଚ ନ ଚୈଵାସ୍ତି ଶଶଶୃଙ୍ଗଵଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉପଜେ, ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏହାରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ। ଏବଂ ତରଙ୍ଗର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତଥାପି ନାହିଁ, ଶଶକର ଶିଙ୍ଗ ଭଳି କେବଳ ଭ୍ରମ।
ସୈଵ ଚେତ୍ଯମ୍ ଇଵାପନ୍ନା ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଅଚ୍ଯୁତାପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯୋ ଽର୍ଥଃ କୁତୋ ଽତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଏହା ନିଜେ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ କେବେ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ଅସଲି ନାହିଁ, ତେବେ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ନିମେଷେଣୈଵ ଜୀଵସ୍ଯ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ତ୍ରିଜଗତ୍ସର୍ଗଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀଃ ପ୍ରତିଭାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି
ଏକ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ, ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ, ତିନି ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟ ମହିମା କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଯଥାଦେଶଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାରମ୍ଭଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯଥୋତ୍ପାଦଂ ଯଥାମାତୃ ଯଥାପିତୃ ଯଥୌରସମ୍
ଯେପରି ଦେଶ, ଯେପରି ସମୟ, ଯେପରି ଆରମ୍ଭ, ଯେପରି କ୍ରମ, ଯେପରି ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯେପରି ମାଆ, ଯେପରି ବାପା, ଯେପରି ଉତ୍ସରେ ଆସିଛି,
ଯଥାଵଯୋ ଯଥାସଂଵିଦ୍ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥେହିତମ୍ । ଯଥାବନ୍ଧୁ ଯଥାଭୃତ୍ଯଂ ଯଥେହାସ୍ତମଯୋଦଯମ୍
ଯେପରି ବୟସ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ଯେପରି ସ୍ଥାନ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ଯେପରି ଆତ୍ମୀୟ, ଯେପରି ଦାସ, ଯେପରି ଚେଷ୍ଟାର ଅସ୍ତମୟ ଓ ଉଦୟ,
ଅଜାତମ୍ ଏଵ ଜାତୋ ଽହମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି ଚିଦ୍ଵପୁଃ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଚେତନା ଦେହ ଏହିପରି ଦେଖେ: 'ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯଦିଓ ମୋର କେବେ ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ', ସହିତ ଦେଶ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ମୃତେର୍ ଅନ୍ତେ ଵପୁଃ ପଶ୍ଯତି ଯୌଵନମ୍ । ଏଷା ମାତା ପିତା ତ୍ଵ୍ ଏଷ ବାଲୋ ଽଭୂଵମ୍ ଅହଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି
ମୃତ୍ୟୁ ସମାପ୍ତିରେ ଏକକ୍ଷଣରେ ଦେହ ଯୌବନକୁ ଦେଖେ; 'ଏହି ମୋର ମାଆ, ଏହି ମୋର ବାପା, ମୁଁ ପୁର୍ବେ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏହି ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବେ।
ନାନୁଭୂତୋ ଽନୁଭୂତୋ ଵା ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ମୃତିମଯଃ କ୍ରମଃ । ପଶ୍ଚାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସୌ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ପସ୍ଯେଵ ଫଲୋଦଯଃ
ଅନୁଭବ କରିଥିବା କିମ୍ବା ନ କରିଥିବା, ସ୍ମୃତିରେ ଯେଉଁ ଅନୁକ୍ରମ ତିଆରି ହୁଏ, ପରେ ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ, ଯେପରି ଫୁଲରୁ ଫଳ ହେବା ପରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନିମେଷେଣୈଵ ସକଲୋ ଗତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ତଥାପ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍
ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇଥିଲା।
କାନ୍ତାଵିରହିଣାମ୍ ଏକଂ ଵାସରଂ ଵତ୍ସରାଯତେ । ମୃତୋ ଜାତୋ ଽହମ୍ ଅନ୍ଯୋ ମେ ପିତେତି ସ୍ଵପ୍ନଧାମ୍ନି ଚ
ପ୍ରିୟଜନ ବିୟୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗେ; 'ମୁଁ ମରିଗଲି, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଆଉ ଜଣେ ମୋ ପିତା'—ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଅଭୁକ୍ତସ୍ଯୈଵ ଭୋଗ୍ଯସ୍ଯ ଭୁକ୍ତଧୀର୍ ଉପଜାଯତେ । ଭୁକ୍ତେ ଚାଭୁକ୍ତଧୀର୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲଂ କିତଵାଦିଷୁ
ଯାହା ଉପଭୋଗ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗର ଭାବ ଆସେ; ଯେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଉପଭୋଗ ହୋଇନାହିଁ ବୋଲି ଭାବ ଆସେ—ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜୁଆଡି ଓ ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆକୀର୍ଣତାମ୍ ଏତି ତୁଲ୍ଯଂ ଵ୍ଯସନମ୍ ଉତ୍ସଵୈଃ । ଵିପ୍ରଲମ୍ଭୋ ଽପି ଲାଭଶ୍ ଚ ମଦସ୍ଵପ୍ନାଦିସଂଵିଦି
ଶୂନ୍ୟତା ଭରିଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ସମାନ ଲାଗେ; ବିୟୋଗ ଓ ଲାଭ ମଦ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକେ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ ଯଥା ମରିଚବୀଜକଣେ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ତମ୍ଭେ ଽଥଵା ରଚିତପୁତ୍ରକଜାଲମ୍ ଅନ୍ତଃ । ଦୃଶ୍ଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଅଜେ ଽସ୍ତି ଶାନ୍ତଂ କସ୍ଯାସ୍ତି ବନ୍ଧନଵିମୋକ୍ଷଦୃଶଃ କୁତଃ କାଃ
ଯେପରି ରାଇ ଦାଣାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଥାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଖେଳନା ପିଲାଙ୍କ ଜାଲ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଜଣେ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିଏ ପାଇଁ, ମୁକ୍ତି କଉଁଠୁ, ଏବଂ ସେମାନେ କ'ଣ?
ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ଜୀଵସ୍ଯୋନ୍ମୀଲନାଦ୍ ଅକ୍ଷ୍ଣୋ ରୂପାଣୀଵାଖିଲାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ମୃତ୍ୟୁର ମାୟା ପରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଖି ଖୋଲିଲେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ।
ଦିକ୍କାଲକଲନାକାଶଧର୍ମକର୍ମମଯାନି ଚ । ପରିସ୍ଫାରାଣ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ଥୈର୍ଯଵନ୍ତି ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦିଗ, ସମୟ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଗଠିତ; ଏହାର ଅନେକ ରୂପ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକି ରହେ।
ନାନୁଭୂତଂ ନ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ତନ୍ ମଯା କୃତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ତତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ମୃତିତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା
ଯେଉଁଠିକି ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦେଖିନାହିଁ, ତଥାପି 'ମୁଁ ଏହା କରିଛି' ବୋଲି ଭାବୁଛି, ସେଠି ଏହା ଏକ କ୍ଷଣରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜହ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି।
ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଏଵମ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସୁରା । ଅପକୁଡ୍ଯା ଜଗନ୍ନାମ୍ନୀ ନଗରୀକଲ୍ପନାତ୍ମିକା
ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି, ଏବଂ 'ସଂସାର' ନାମକ ନଗରଟିଏ କେବଳ ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳ୍ପନା, ଯାହାର କୌଣସି ଦେଵାଲି ନାହିଁ।
ଅହଂ ଜଗଦ୍ ଇଯଂ ସର୍ଗସ୍ମୃତିର୍ ଏଵେତି ଜୃମ୍ଭତି । ଦୂରକଲ୍ପକ୍ଷଣାଭ୍ଯାସଵିପର୍ଯାସୈକକାରିଣୀ
‘ମୁଁ’, ଏହି ସଂସାର ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି — ଏସବୁ ଦୂର ଉପମାନ ଏବଂ ତାହାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନାନୁଭୂତାନୁଭୂତା ଚ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଇତ୍ଥଂ ଦ୍ଵିରୂପିଣୀ । ପୂର୍ଵଂ କାରଣରିକ୍ତେଵ ଚିଦ୍ରୂପୈଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହା ଅନୁଭବ ହୋଇନାହିଁ; ଆଦିରେ ଏହା କାରଣ ଭାବେ କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି କେବଳ ଚେତନା।