ଇଦଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ ସଦନଂ ତଦ୍ଗେହାକାଶକୋଶଗମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ସର୍ଵଂ ଵା ତଚ୍ ଚ ଵ୍ଯୋମୈଵ କେଵଲମ୍
ଏହି ତୁମର ଘର ଓ ଘର ଭିତରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ—ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ସବୁ କିଛି ଏକମାତ୍ର ଖାଲି ଆକାଶ ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍ଗମସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଵାନୁଭୂତିପରମ୍ପରାଃ । ପ୍ରମାଣାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ମୁଖ୍ଯାନି ସମ୍ବୋଧାଯ ପ୍ରଦୀପଵତ୍
ସ୍ୱପ୍ନ, ମିଶଣ, ଇଚ୍ଛା ଓ ନିଜର ଅନୁଭବ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ, ଯେପରିକି ଆଲୋକ ଦେଇବା ପାଇଁ ଦୀପ ଭଳି।
ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହେ ଽନ୍ତର୍ ଦ୍ଵିଜଜୀଵସ୍ ତଦନ୍ତରେ । ସସମୁଦ୍ରଵନା ପୃଥ୍ଵୀ ସ୍ଥିତାବ୍ଜ ଇଵ ଷଟ୍ପଦୀ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଦ୍ୱିଜୀବ ରହିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ର ଓ ବନ ସହିତ ପୃଥିବୀ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ମକୁଡ଼ି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରହେ।
ତସ୍ଯାଃ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ ପେଲଵେ କୋଟରୋଦରେ । ଇଦଂ ପତ୍ତନମ୍ ଆଭାତି କେଶୋଣ୍ଡୁକ ଇଵାମ୍ବରେ
ସେହି ପୃଥିବୀର ଏକ ଛୋଟ ଗୁହା ଭିତରେ, ଏହି ସହର ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କେଶର ଟିପ୍ ପରି।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ତନ୍ଵି ତଵେଦଂ ସଦନଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ କିମ୍ ଅଣୁମାତ୍ରେ ଽନ୍ତର୍ ଗଜଵୃନ୍ଦମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସହରରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମର ଘର ଅଛି; ଏପରି ଛୋଟ ଜାଗାରେ କିପରି ଏତେ ହାତୀମାନେ ରହିପାରିବେ?
ପରମାଣୌ ପରମାଣୌ ସନ୍ତି ଵତ୍ସେ ଚିଦାତ୍ମନି । ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗନ୍ତୀତି କେନୈତନ୍ ନାମ ସଙ୍ଖ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରିୟା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ଚେତନା ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି—ଏହାକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ?
ଅଷ୍ଟମଂ ଦିଵସଂ ଵିପ୍ରସ୍ ସ ମୃତଃ ପରମେଶ୍ଵରି । ଗତୋ ଵର୍ଷଗଣୋ ଽସ୍ମାକମ୍ ଅତଃ କଥମ୍ ଇଦଂ ଭଵେତ୍
ଅଷ୍ଟମ ଦିନରେ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଆମ ପାଇଁ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ କଟିଗଲା—ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?
ଦେଶଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ଯଥା ନାସ୍ତି କାଲଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ଶୃଣୁ
ଯେପରି ଦିଗର ଦୌର୍ଘ୍ୟ ନାହିଁ, ସେପରି ସମୟର ଦୌର୍ଘ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ମୁଁ ବୁଝାଉଛି, ଶୁଣ।
ଯଥୈତତ୍ ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ସର୍ଗାଵଭାସନମ୍ । ତଥୈତତ୍ ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରଂ କ୍ଷଣକଲ୍ପାଵଭାସନଂ
ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଚେତନାର ଭାସ୍ମାତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ କାଳ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନାର ଭାସ୍ମାତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ଷଣକଲ୍ପଜଗତ୍ସର୍ଗତ୍ଵତ୍ତାମତ୍ତାତ୍ମଜନ୍ମନାମ୍ । ଯଥାଵତ୍ ପ୍ରତିଭାସସ୍ଯ ଵତ୍ସେ କ୍ରମମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ସମୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦୀର୍ଘ କାଳ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ସବୁ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭାସ୍ମାତ୍ରର ନିଜସ୍ୱ କ୍ରମ କେମିତି ଅଛି, ସେଥିରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ।
ଅନୁଭୂଯ କ୍ଷଣଂ ଜୀଵୋ ମିଥ୍ଯାମରଣମୂର୍ଛନାମ୍ । ତଦୈଵୋନ୍ମେଷମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମରୂପ୍ଯ୍ ଅପି
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି ପ୍ରାଣୀ ମିଥ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନଃ ଜୀବନର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଏକ ଉନ୍ମେଷ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଆକାଶର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଆଧେଯୋ ଽହମ୍ ଇହାଧାରେ ସ୍ଥିତୋ ଽହମ୍ ଇତି ଚେତତି । ହସ୍ତପାଦାଦିମାନ୍ ଦେହୋ ମମାଯମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି
ଏହା ଭାବେ— 'ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଆଧାରରେ ବସିଛି, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରେ, ଏବଂ 'ଏହି ହାତ ପାଦ ଥିବା ଦେହ ମୋର' ବୋଲି ଦେଖେ।
ଯଦୈଵ ଚେତତି ଵପୁସ୍ ତଦୈଵେଦଂ ସ ଚେତତି । ଏତସ୍ଯାହଂ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଵର୍ଷାଣୀମାନି ସନ୍ତି ମେ
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଶରୀରକୁ ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭାବଟି ମଧ୍ୟ ହୁଏ—'ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଏତେ ବର୍ଷ ହେଲା ମୋର ଜୀବନରେ।'
ଇମେ ମେ ବାନ୍ଧଵା ରମ୍ଯା ମମେଦଂ ରମ୍ଯମ୍ ଆସ୍ପଦମ୍ । ଜାତୋ ଽହମ୍ ଅଭଵଂ ବାଲୋ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତୋ ଽହମ୍ ଈଦୃଶଃ
'ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମୀୟ, ଏହା ମୋର ସୁନ୍ଦର ଘର। ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଛୁଆ ହେଲି, ଏବେ ଏଭଳି ବଡ଼ ହୋଇଛି।'
ବାନ୍ଧଵାଶ୍ ଚାସ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଵିହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଚିଦାକାଶଘନୈକ୍ଯତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅପି ଭଵନ୍ତି ତେ
ତାଙ୍କର ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚଳାଫେରା କରନ୍ତି; ଚେତନାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ମନରେ ଅଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ନାମୋଦିତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚିତେସ୍ ସଂସାରଷଣ୍ଡକେ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯୋମୈଵ ନିର୍ମଲମ୍
ଏଭଳି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମ ନେବା ପୂର୍ବରୁ, ସଂସାରର ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ—କେବଳ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ରହିଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଯଦ୍ଵଚ୍ ଚିତ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦୃଶ୍ଯେ ଚିଦ୍ ଏଵ ସା । ସର୍ଵଦୈକତଯା ତସ୍ମାତ୍ ସା ସ୍ଵପ୍ନେ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁହେଁ ଭଳି, ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଏକାଟିଏ ଅଛି। ତେଣୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥୋଦେତି ପରଲୋକଦୃଶା ଚିତିଃ । ପରଲୋକେ ଯଥୋଦେତି ତଥୈଵେହାପ୍ଯ୍ ଉଦେତି ସା
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନପରଲୋକେହଲୋକାନାମ୍ ଅସତାଂ ସତାଂ । ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ଵୀଚୀନାମ୍ ଇଵ ଵାରିଣି
ସ୍ୱପ୍ନ, ପରଲୋକ, ଏହି ଲୋକ—ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଭାବିବାଯାଉ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅନ୍ତର ନାହିଁ; ଯେପରି ଲହରୀ ଓ ପାଣି ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଅତୋ ଽଜାତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅଜାତତ୍ଵାଦ୍ ଅନାଶି ଚ । ଖରୂପତ୍ଵାଚ୍ ଚ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଚ୍ ଚ ଭାତି ଚିଦ୍ ଏଵ ସା
ଏହି ଜଗତ ଅଜନ୍ମା, କାରଣ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହା ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଟି କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର।
ଯଥୈଷା ଚେତ୍ଯନିର୍ହୀନା ପରମଵ୍ଯୋମରୂପିଣୀ । ସଚେତ୍ଯାପି ତଥୈଵୈଷା ପରମଵ୍ଯୋମରୂପିଣୀ
ଯେପରି ଏହି ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଭଳି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଯସ୍ମାଚ୍ ଚେତ୍ଯମ୍ ଅତୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଵୀଚିତ୍ଵାଦ୍ ଇଵ ଵାରିତା । ଵୀଚିତ୍ଵଂ ଚ ନ ଚୈଵାସ୍ତି ଶଶଶୃଙ୍ଗଵଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉପଜେ, ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏହାରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ। ଏବଂ ତରଙ୍ଗର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତଥାପି ନାହିଁ, ଶଶକର ଶିଙ୍ଗ ଭଳି କେବଳ ଭ୍ରମ।
ସୈଵ ଚେତ୍ଯମ୍ ଇଵାପନ୍ନା ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଅଚ୍ଯୁତାପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯୋ ଽର୍ଥଃ କୁତୋ ଽତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଧୀଃ
ଏହା ନିଜେ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ କେବେ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ଅସଲି ନାହିଁ, ତେବେ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ନିମେଷେଣୈଵ ଜୀଵସ୍ଯ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ତ୍ରିଜଗତ୍ସର୍ଗଦୃଶ୍ଯଶ୍ରୀଃ ପ୍ରତିଭାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି
ଏକ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ, ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ଭ୍ରମ ପରେ, ତିନି ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟ ମହିମା କେବଳ ଭ୍ରମ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଯଥାଦେଶଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାରମ୍ଭଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯଥୋତ୍ପାଦଂ ଯଥାମାତୃ ଯଥାପିତୃ ଯଥୌରସମ୍
ଯେପରି ଦେଶ, ଯେପରି ସମୟ, ଯେପରି ଆରମ୍ଭ, ଯେପରି କ୍ରମ, ଯେପରି ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯେପରି ମାଆ, ଯେପରି ବାପା, ଯେପରି ଉତ୍ସରେ ଆସିଛି,
ଯଥାଵଯୋ ଯଥାସଂଵିଦ୍ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥେହିତମ୍ । ଯଥାବନ୍ଧୁ ଯଥାଭୃତ୍ଯଂ ଯଥେହାସ୍ତମଯୋଦଯମ୍
ଯେପରି ବୟସ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ, ଯେପରି ସ୍ଥାନ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ଯେପରି ଆତ୍ମୀୟ, ଯେପରି ଦାସ, ଯେପରି ଚେଷ୍ଟାର ଅସ୍ତମୟ ଓ ଉଦୟ,
ଅଜାତମ୍ ଏଵ ଜାତୋ ଽହମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି ଚିଦ୍ଵପୁଃ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଚେତନା ଦେହ ଏହିପରି ଦେଖେ: 'ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯଦିଓ ମୋର କେବେ ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ', ସହିତ ଦେଶ, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ମୃତେର୍ ଅନ୍ତେ ଵପୁଃ ପଶ୍ଯତି ଯୌଵନମ୍ । ଏଷା ମାତା ପିତା ତ୍ଵ୍ ଏଷ ବାଲୋ ଽଭୂଵମ୍ ଅହଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି
ମୃତ୍ୟୁ ସମାପ୍ତିରେ ଏକକ୍ଷଣରେ ଦେହ ଯୌବନକୁ ଦେଖେ; 'ଏହି ମୋର ମାଆ, ଏହି ମୋର ବାପା, ମୁଁ ପୁର୍ବେ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏହି ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବେ।
ନାନୁଭୂତୋ ଽନୁଭୂତୋ ଵା ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ମୃତିମଯଃ କ୍ରମଃ । ପଶ୍ଚାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସୌ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ପସ୍ଯେଵ ଫଲୋଦଯଃ
ଅନୁଭବ କରିଥିବା କିମ୍ବା ନ କରିଥିବା, ସ୍ମୃତିରେ ଯେଉଁ ଅନୁକ୍ରମ ତିଆରି ହୁଏ, ପରେ ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ, ଯେପରି ଫୁଲରୁ ଫଳ ହେବା ପରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନିମେଷେଣୈଵ ସକଲୋ ଗତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ତଥାପ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍
ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇଥିଲା।