ଅସମଞ୍ଜସମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଯଥା ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରି । ତଥା ଗୃହାନ୍ତଃ ପୃଥିଵୀ ଶୈଲାଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଅସମଞ୍ଜସମ୍
ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେଶ୍ୱରୀ; ଏଭଳି ଭାବରେ ଘର ଭିତରେ ପୃଥିବୀ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।
ଯଥାଵଦ୍ ଏତଦ୍ ଦେଵେଶି କଥଯାମଲଯା ଧିଯା । ପ୍ରସାଦସୁଗୃହୀତେ ହି ନୋଦ୍ଵିଜନ୍ତେ ମହୌଜସଃ
ଦେବୀ, ଦୟାକରି ଏହି କଥାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର; କାରଣ, ଦୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଭଲଭାବେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ କେବେ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାହଂ ମିଥ୍ଯା ଵଦାମୀଦଂ ଯଥାଵଚ୍ ଛୃଣୁ ସୁନ୍ଦରି । ଭେଦନଂ ନିଯତୀନାଂ ହି କ୍ରିଯତେ ନାସ୍ମଦାଦିଭିଃ
ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହେନି, ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ଭାଗ୍ୟର ବିଭାଜନ କେବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ଦ୍ୱାରା ହୁଏନି।
ଵିଭିଦ୍ଯମାନାମ୍ ଅନ୍ଯେନ ସ୍ଥାପଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଏଵ ଯାମ୍ । ମର୍ଯାଦାଂ ତାଂ ମଯା ଭିନ୍ନାଂ କୋ ଽପରଃ ପାଲଯିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାକୁ ବାଣ୍ଟିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସୀମାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି, ତେବେ ଏହାକୁ କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କେହି ରକ୍ଷା କରିପାରିବ?
ସଗ୍ରାମଂ ଦ୍ଵିଜଜୀଵାତ୍ମା ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସ୍ଵସଦ୍ମନି । ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵେଦଂ ମହୀରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମୈଵ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଆତ୍ମା ନିଜ ଘର ଓ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ସହିତ ଅଛି, ସେ ଏହି ଭୂମି ଓ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶରେ ଅଛି ବୋଲି ଦେଖେ, ସେ ଏହାକୁ ଆକାଶର ଅଂଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ।
ପ୍ରାକ୍ତନୀ ସା ସ୍ମୃତିର୍ ଲୁପ୍ତା ଯୁଵଯୋର୍ ଉଦିତାନ୍ଯଥା । ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ମୃତିର୍ ଯଦ୍ଵଦ୍ ଏତନ୍ମରଣମ୍ ଅଙ୍ଗନେ
ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସେଇ ସ୍ମୃତି ହରାଇଯାଏ, ତୁମେ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ନୂଆ ସ୍ମୃତି ଉଦିତ ହୁଏ; ଯେପରି ସ୍ବପ୍ନରେ ଜାଗ୍ରତ ସ୍ମୃତି ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଟୁଟ ରହେ, ମହିଳା।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତ୍ରିଭୁଵନଂ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଯଥା । ଯଥା କଥାର୍ଥସଙ୍ଗ୍ରାମୋ ମରୁଭୂମୌ ଯଥା ଜଲଂ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନର କଳ୍ପନାରୁ ତିନୋଟି ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଏହି ତିନୋଟି ଜଗତ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ଯେପରି କାହାଣୀର ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ କଥାରେ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପାଣି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହସ୍ଯ ସଶୈଲଵନପତ୍ତନା । ଇଯମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତା ଭୂମିସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଦର୍ଶଯୋର୍ ଇଵ
ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହାରେ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସହର ଅଛି, ଏହା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅସତ୍ଯୈଵେଯମ୍ ଆଭାତି ସତ୍ଯେଵ ଘନସର୍ଗତା । ତସ୍ଯାସତ୍ଯାଵଭାସସ୍ଯ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କୋଶକୋଟରେ
ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଘନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେବାରୁ ସତ୍ୟ ଲାଗେ; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ଚେତନାର ଆକାଶର ଖାଲି ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଅଛି।
ଅସତ୍ଯାଦ୍ ଯତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ମୃତ୍ଯା ନାମ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣ୍ଯାସ୍ ତରଙ୍ଗୋ ଽପି ନ ସତ୍ଯତଃ
ଅସତ୍ୟରୁ ଯାହା ଉପଜେ, ସେଥିରେ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନାମ ଦିଆଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାର ଝରଣାରେ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ସତ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଇଦଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ ସଦନଂ ତଦ୍ଗେହାକାଶକୋଶଗମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ସର୍ଵଂ ଵା ତଚ୍ ଚ ଵ୍ଯୋମୈଵ କେଵଲମ୍
ଏହି ତୁମର ଘର ଓ ଘର ଭିତରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ—ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ସବୁ କିଛି ଏକମାତ୍ର ଖାଲି ଆକାଶ ବୋଲି ଜାଣ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍ଗମସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଵାନୁଭୂତିପରମ୍ପରାଃ । ପ୍ରମାଣାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ମୁଖ୍ଯାନି ସମ୍ବୋଧାଯ ପ୍ରଦୀପଵତ୍
ସ୍ୱପ୍ନ, ମିଶଣ, ଇଚ୍ଛା ଓ ନିଜର ଅନୁଭବ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ, ଯେପରିକି ଆଲୋକ ଦେଇବା ପାଇଁ ଦୀପ ଭଳି।
ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହେ ଽନ୍ତର୍ ଦ୍ଵିଜଜୀଵସ୍ ତଦନ୍ତରେ । ସସମୁଦ୍ରଵନା ପୃଥ୍ଵୀ ସ୍ଥିତାବ୍ଜ ଇଵ ଷଟ୍ପଦୀ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଦ୍ୱିଜୀବ ରହିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ର ଓ ବନ ସହିତ ପୃଥିବୀ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ମକୁଡ଼ି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରହେ।
ତସ୍ଯାଃ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ ପେଲଵେ କୋଟରୋଦରେ । ଇଦଂ ପତ୍ତନମ୍ ଆଭାତି କେଶୋଣ୍ଡୁକ ଇଵାମ୍ବରେ
ସେହି ପୃଥିବୀର ଏକ ଛୋଟ ଗୁହା ଭିତରେ, ଏହି ସହର ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କେଶର ଟିପ୍ ପରି।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ତନ୍ଵି ତଵେଦଂ ସଦନଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ କିମ୍ ଅଣୁମାତ୍ରେ ଽନ୍ତର୍ ଗଜଵୃନ୍ଦମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସହରରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମର ଘର ଅଛି; ଏପରି ଛୋଟ ଜାଗାରେ କିପରି ଏତେ ହାତୀମାନେ ରହିପାରିବେ?
ପରମାଣୌ ପରମାଣୌ ସନ୍ତି ଵତ୍ସେ ଚିଦାତ୍ମନି । ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ତର୍ ଜଗନ୍ତୀତି କେନୈତନ୍ ନାମ ସଙ୍ଖ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରିୟା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ଚେତନା ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି—ଏହାକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ?
ଅଷ୍ଟମଂ ଦିଵସଂ ଵିପ୍ରସ୍ ସ ମୃତଃ ପରମେଶ୍ଵରି । ଗତୋ ଵର୍ଷଗଣୋ ଽସ୍ମାକମ୍ ଅତଃ କଥମ୍ ଇଦଂ ଭଵେତ୍
ଅଷ୍ଟମ ଦିନରେ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଆମ ପାଇଁ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ କଟିଗଲା—ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?
ଦେଶଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ଯଥା ନାସ୍ତି କାଲଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ଶୃଣୁ
ଯେପରି ଦିଗର ଦୌର୍ଘ୍ୟ ନାହିଁ, ସେପରି ସମୟର ଦୌର୍ଘ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ମୁଁ ବୁଝାଉଛି, ଶୁଣ।
ଯଥୈତତ୍ ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରଂ ଜଗତ୍ସର୍ଗାଵଭାସନମ୍ । ତଥୈତତ୍ ପ୍ରତିଭାମାତ୍ରଂ କ୍ଷଣକଲ୍ପାଵଭାସନଂ
ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଚେତନାର ଭାସ୍ମାତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ କାଳ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନାର ଭାସ୍ମାତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ଷଣକଲ୍ପଜଗତ୍ସର୍ଗତ୍ଵତ୍ତାମତ୍ତାତ୍ମଜନ୍ମନାମ୍ । ଯଥାଵତ୍ ପ୍ରତିଭାସସ୍ଯ ଵତ୍ସେ କ୍ରମମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ସମୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦୀର୍ଘ କାଳ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ସବୁ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭାସ୍ମାତ୍ରର ନିଜସ୍ୱ କ୍ରମ କେମିତି ଅଛି, ସେଥିରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ।
ଅନୁଭୂଯ କ୍ଷଣଂ ଜୀଵୋ ମିଥ୍ଯାମରଣମୂର୍ଛନାମ୍ । ତଦୈଵୋନ୍ମେଷମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମରୂପ୍ଯ୍ ଅପି
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି ପ୍ରାଣୀ ମିଥ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନଃ ଜୀବନର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଏକ ଉନ୍ମେଷ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଆକାଶର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଆଧେଯୋ ଽହମ୍ ଇହାଧାରେ ସ୍ଥିତୋ ଽହମ୍ ଇତି ଚେତତି । ହସ୍ତପାଦାଦିମାନ୍ ଦେହୋ ମମାଯମ୍ ଇତି ପଶ୍ଯତି
ଏହା ଭାବେ— 'ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଆଧାରରେ ବସିଛି, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରେ, ଏବଂ 'ଏହି ହାତ ପାଦ ଥିବା ଦେହ ମୋର' ବୋଲି ଦେଖେ।
ଯଦୈଵ ଚେତତି ଵପୁସ୍ ତଦୈଵେଦଂ ସ ଚେତତି । ଏତସ୍ଯାହଂ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରୋ ଵର୍ଷାଣୀମାନି ସନ୍ତି ମେ
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଶରୀରକୁ ଭାବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭାବଟି ମଧ୍ୟ ହୁଏ—'ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଏତେ ବର୍ଷ ହେଲା ମୋର ଜୀବନରେ।'
ଇମେ ମେ ବାନ୍ଧଵା ରମ୍ଯା ମମେଦଂ ରମ୍ଯମ୍ ଆସ୍ପଦମ୍ । ଜାତୋ ଽହମ୍ ଅଭଵଂ ବାଲୋ ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯାତୋ ଽହମ୍ ଈଦୃଶଃ
'ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମୀୟ, ଏହା ମୋର ସୁନ୍ଦର ଘର। ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଛୁଆ ହେଲି, ଏବେ ଏଭଳି ବଡ଼ ହୋଇଛି।'
ବାନ୍ଧଵାଶ୍ ଚାସ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଵିହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି । ଚିଦାକାଶଘନୈକ୍ଯତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅପି ଭଵନ୍ତି ତେ
ତାଙ୍କର ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଚଳାଫେରା କରନ୍ତି; ଚେତନାର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ମନରେ ଅଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ନାମୋଦିତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚିତେସ୍ ସଂସାରଷଣ୍ଡକେ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଂ ସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯୋମୈଵ ନିର୍ମଲମ୍
ଏଭଳି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମ ନେବା ପୂର୍ବରୁ, ସଂସାରର ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ—କେବଳ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ରହିଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଦ୍ରଷ୍ଟରି ଯଦ୍ଵଚ୍ ଚିତ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦୃଶ୍ଯେ ଚିଦ୍ ଏଵ ସା । ସର୍ଵଦୈକତଯା ତସ୍ମାତ୍ ସା ସ୍ଵପ୍ନେ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନମ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁହେଁ ଭଳି, ଏହି ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଏକାଟିଏ ଅଛି। ତେଣୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥୋଦେତି ପରଲୋକଦୃଶା ଚିତିଃ । ପରଲୋକେ ଯଥୋଦେତି ତଥୈଵେହାପ୍ଯ୍ ଉଦେତି ସା
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନପରଲୋକେହଲୋକାନାମ୍ ଅସତାଂ ସତାଂ । ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ଵୀଚୀନାମ୍ ଇଵ ଵାରିଣି
ସ୍ୱପ୍ନ, ପରଲୋକ, ଏହି ଲୋକ—ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଭାବିବାଯାଉ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅନ୍ତର ନାହିଁ; ଯେପରି ଲହରୀ ଓ ପାଣି ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଅତୋ ଽଜାତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଅଜାତତ୍ଵାଦ୍ ଅନାଶି ଚ । ଖରୂପତ୍ଵାଚ୍ ଚ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଚ୍ ଚ ଭାତି ଚିଦ୍ ଏଵ ସା
ଏହି ଜଗତ ଅଜନ୍ମା, କାରଣ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହା ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଟି କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର।