ତତ୍ର କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ କୋଣାପଵରକୋଦରେ । ଶୈଲଲୋଷ୍ଟତଲେ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଏକୋ ଗିରିଗ୍ରାମକଗର୍ତକଃ
ସେଠାରେ କୌଣସି ଏକ କୋଣର ଗଭୀର ଗୁହାରେ, ପାହାଡ଼ ପଥର ଉପରେ, ପାହାଡ଼ ଗାଁର ଏକ ଛୋଟ ଗଡ଼ିଆଁ ଅଛି।
ଅସ୍ମିନ୍ ନଦୀଶୈଲଵନୋପଗୂଢେ ସାଗ୍ନିସ୍ ସଦାରସ୍ ସୁତଵାନ୍ ଅରୋଗଃ । ଗୋକ୍ଷୀରଵାନ୍ ରାଜଭଯାଦ୍ ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵାତିଥିର୍ ଧର୍ମପରୋ ଦ୍ଵିଜୋ ଽଭୂତ୍
ଏହି ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହ ସଦା ବସୁଥିଲେ; ସେ ସୁସ୍ଥ, ଗାଈ ଓ ଦୁଧ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିଲେ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ।
ଵିତ୍ତଵେଶଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଭଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯେଵ ସଦୃଶୋ ନ ତୁ ଵାସିଷ୍ଠଚେତନଃ
ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କାମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟରେ କେହି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଚେତନା ତାଙ୍କରେ ନଥାଏ।
ଵସିଷ୍ଠ ଇତି ନାମ୍ନାଭୂତ୍ ତସ୍ଯାଭୂଦ୍ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୀ । ନାମ୍ନା ତ୍ଵ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଭାର୍ଯା ଭୂମିଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀ
ତାଙ୍କୁ ନାମରେ ବସିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା; ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଥିଲେ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୀ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଵିତ୍ତଵେଶଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଭଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ସମେଵ ସାପ୍ଯ୍ ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯା ନ ତୁ ଚେତନସତ୍ତଯା
ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କାମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟରେ ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପରି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ମୂଳ ତାଳେ ନଥିଲେ।
ଅକୃତ୍ରିମପ୍ରେମରସା ଵିଲାସାଲସଗାମିନୀ । ସାସ୍ଯ ସଂସାରସର୍ଵସ୍ଵମ୍ ଆସୀତ୍ କୁମୁଦହାସିନୀ
ଅକୃତ୍ରିମ ପ୍ରେମର ମାଧୁରୀରେ ତାଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଥିଲା, ଶୋଭା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା; ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସଂସାର, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ହସୁଥିଲେ।
ସ ଵିପ୍ରସ୍ ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସାନୌ ସରସଶାଦ୍ଵଲେ । କଦାଚିଦ୍ ଉପଵିଷ୍ଟସ୍ ସନ୍ ଦଦର୍ଶାଧୋ ମହୀପତିମ୍
ସେ ଋଷି ଏକଦିନ ପାହାଡ଼ର ଏକ ହରିତ ଢାଳ ଉପରେ ଏକ ହ୍ରଦ ନିକଟରେ ବସିଥିଲେ । ସେଠାରୁ ତଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ସମଗ୍ରପରିଵାରେଣ ଯାନ୍ତମ୍ ଆଖେଟକେଚ୍ଛଯା । ମହତା ସୈନ୍ଯଘୋଷେଣ ମେରୋର୍ ଇଵ ବିଭିତ୍ସଯା
ସେ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାର ସହିତ ଶିକାର କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଦଳ-ବଳ ଓ ଶବ୍ଦ ସହ ଯାଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଜିତିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
ଚାମରୈଃ କୀର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁ ପତାକାଭିର୍ ଲତାଵନମ୍ । କୁର୍ଵାଣଂ ଖଂ ସିତଚ୍ଛତ୍ରମଣ୍ଡଲୈ ରୌପ୍ଯକୁଟ୍ଟିମମ୍
ଚାମର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ପତାକା ଓ ଲତାମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଏମିତି ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଧଳା ଛତାର ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ରୂପାର ତଳ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଅଶ୍ଵୀଯାଗ୍ନିପୃଷତ୍ପୂରପୂର୍ଣରେଣ୍ଵଭ୍ରଵର୍ଣଵତ୍ । ହାସ୍ତିକୋତ୍ତମ୍ଭିତକରଵାଟାଟ୍ଟାଲକଗୋପିତମ୍
ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଧୂଳି ମେଘ ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ହାତୀ ଉପରେ ଉଠାଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପ ଦ୍ୱାରା ସହର ଲୁଚିଯାଇଥିଲା ।
ମହାକଲକଲାଵର୍ତଦ୍ରଵଦ୍ଦିଗ୍ଭୂତମଣ୍ଡଲମ୍ । କଚତ୍କାଞ୍ଚନମାଣିକ୍ଯହାରକେଯୂରକୁଣ୍ଡଲମ୍
ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରୁଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ଯାହା ସୁନା ଓ ମାଣିକ୍ୟର ଝଙ୍କାରୁଥିବା ହାର, ବାହୁବଳୟ ଓ କଣବାଲା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ମହୀପାଲମ୍ ଇଦଂ ଚିନ୍ତିତଵାନ୍ ଅସୌ । ଅହୋ ନୁ ରମ୍ଯା ନୃପତା ସର୍ଵସୌଭାଗ୍ଯଭାସିତା
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହିପରି ଭାବିଲେ: 'ହାଏ, ଏହି ରାଜସ୍ବ ଏତେ ସୁନ୍ଦର, ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ!'
ପଦାତିରଥହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵପତାକାଚ୍ଛତ୍ରଚାମରୈଃ । କଦା ସ୍ଯାଂ ଦଶଦିକ୍କୁଞ୍ଜପୂରକୋ ଽହଂ ମହୀପତିଃ
କେବେ ମୁଁ ଏମିତି ରାଜା ହେବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ଛତା ଓ ଚାମର ଦଶ ଦିଗକୁ ପୂରଣ କରିଦେବେ?
କଦା ମେ ଵାଯଵଃ କୁନ୍ଦମକରନ୍ଦସୁଗନ୍ଧଯଃ । ପାସ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃପୁରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସୁରତଶ୍ରମଶୀକରାନ୍
କେବେ ମୋ ପାଖକୁ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିବା ପବନ, ମୋର ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ସ୍ନେହ ଖେଳରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଝରାଇଥିବା ଘମକୁ ଆଣିଦେବେ?
କର୍ପୂରେଣ ପୁରନ୍ଧ୍ରୀଣାଂ କୀର୍ଣେନ ଯଶସା ଦିଶାମ୍ । ଇନ୍ଦୂଦଯାଵଦାତାନି କଦା କୁର୍ଯାଂ ମୁଖାନ୍ଯ୍ ଅହମ୍
କପୂର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କର ମୁହଁକୁ କେବେ ମୁଁ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିପାରିବି?
ଇତ୍ଥଂ ତତଃପ୍ରଭୃତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିପ୍ରସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଵାନ୍ ଅଭୂତ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମନିରତୋ ନିତ୍ଯଂ ଯାଵଜ୍ଜୀଵମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି ଆଶାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲଗନ ରହିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଧରି ଅଲସ୍ୟ ବିନା କାମ କଲେ।
ହିମାଶନିର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଜଂ ଜର୍ଜରୀକର୍ତୁମ୍ ଆଦୃତା । ଜରା ହାର୍ଦାନ୍ଵିତେଵୈନଂ ଜଵାଦ୍ ଦ୍ଵିଜମ୍ ଉପାଯଯୌ
ଯେପରି ହିମ ପତ୍ର ଉତ୍ସାହରେ ପଦ୍ମକୁ କ୍ଷୟ କରିବାକୁ ଆସେ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଆବେଶିତ କରି, ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।
ଆସନ୍ନମରଣସ୍ଯାତ୍ର ଭାର୍ଯା ମ୍ଲାନିମ୍ ଉପାଯଯୌ । ତସ୍ଯ ଶାମ୍ଯତି ପୁଷ୍ପର୍ତୌ ଲତେଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମଭୀତିତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଆସିଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମୁଲାଇଗଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ ଲତାର ଫୁଲ ଶୁଖିଯାଏ।
ମାମ୍ ଅଥାରାଧିତଵତୀ ସା ତତସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଇଵାଙ୍ଗନା । ଅମରତ୍ଵଂ ସୁଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵେମଂ ସାଵୃଣୋଦ୍ ଵରମ୍
ସେ ମୋତେ ତୁମେ ଯେପରି ଉପାସନା କରିଛ, ସେପରି ଉପାସନା କରିଥିଲେ। ଅମରତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ମିଳେ ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଏହି ଦୟା ମାଗିଥିଲେ।
ଦେଵି ସ୍ଵମଣ୍ଡପାଦ୍ ଏଵ ଜୀଵୋ ଭର୍ତୁର୍ ମୃତସ୍ଯ ମେ । ମା ଯାସୀଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅତସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ ଏଵାଙ୍ଗୀକୃତୋ ମଯା
ଦେବୀ ନିଜ ମଣ୍ଡପରୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଥିଲେ—ମୋର ମୃତ ପତିଙ୍କର ଆତ୍ମା ଯେଉଁଠାରୁ ଯିବ ନାହିଁ। ଏହି ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲି।
ଅଥ କାଲଵଶାଦ୍ ଵିପ୍ରସ୍ ସ ପଞ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଉପାଯଯୌ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଗୃହାକାଶେ ଜୀଵାକାଶତଯା ସ୍ଥିତଃ
ପରେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ଘରର ଆକାଶରେ ଆତ୍ମାର ଆକାଶ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
ସମ୍ପନ୍ନଃ ପ୍ରାକ୍ତନାନଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପଵଶତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଆକାଶଵପୁର୍ ଏଵୋର୍ଵୀପତିଃ ପରମଶକ୍ତିମାନ୍
ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅନେକ ଇଚ୍ଛାର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ପୃଥିବୀର ନାଥ ନିଜେ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଆକାଶ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ।
ପ୍ରଭାଵାଜ୍ ଜିତଭୂପୀଠଃ ପ୍ରତାପାକ୍ରାନ୍ତଵିଷ୍ଟପଃ । କୃପାପାଲିତପାତାଲସ୍ ତ୍ରିଲୋକଵିଜଯୀ ନୃପଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ରାଜସିଂହାସନ ଜିତିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା, ସେ କ୍ରୁପାରେ ପାତାଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ରାଜା ଭାବରେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ବିଜୟ ହାସଲ କରିଥିଲେ।
କାଲାଗ୍ନିର୍ ଅରିପକ୍ଷାଣାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମକରକେତନଃ । ମେରୁର୍ ଵିଷଯଵାଯୂନାଂ ସାଧ୍ଵବ୍ଜାନାଂ ଦିଵାକରଃ
ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳାଗ୍ନି, ଜନାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନମଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପର୍କୀୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଏବଂ ସଦ୍ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଥିଲେ।
ଆଦର୍ଶସ୍ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାମ୍ ଅର୍ଥିନାଂ କଲ୍ପପାଦପଃ । ପାଦପୀଠଂ ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯାଣାଂ ରାକା ଧର୍ମାମୃତତ୍ଵିଷଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଆଇନା, ଆଶାକୁରାମାନେ ପାଇଁ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ପାଦପୀଠ ଏବଂ ଧର୍ମର ଅମୃତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଥିଲେ।
ସ୍ଵଗୃହାଭ୍ଯନ୍ତରାକାଶେ ଚିତ୍ତାକାଶମଯାତ୍ମନି । ତସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵିଜେ ଶଵୀଭୂତେ ଭୂତାକାଶଶରୀରିଣି
ନିଜ ଘରର ଭିତର ଆକାଶରେ, ମନର ଆକାଶରେ ଗଠିତ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ମୃତଦେହ ହୋଇ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱର ଆକାଶ ଦେହ ଧାରଣ କରି ରହିଥିଲେ।
ସା ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭାର୍ଯା ଶୋକେଣାତ୍ଯନ୍ତକର୍ଷିତା । ଶୁଷ୍କେଵ ମାଷଶିମିକା ହୃଦଯେନ ଦ୍ଵିଧାଗମତ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଏତେକି ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶୁଖିଗଲା ମାଟିର ଫଳି ଭଳି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଇଟି ଭାଗକୁ ଭାଗିଯାଇଥିଲା।
ଭର୍ତ୍ରା ସହ ଶଵୀଭୂତା ଦେହମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦୂରତଃ । ଆତିଵାହିକଦେହେନ ଭର୍ତାରଂ ସମୁପାଯଯୌ
ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ଦେହକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ନେଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନଦୀ ନିଖାତମ୍ ଇଵ ତଂ ଭର୍ତାରମ୍ ଅନୁସୃତ୍ଯ ସା । ଆଜଗାମ ଵିଶୋକତ୍ଵଂ ସଵସନ୍ତେଵ ମଞ୍ଜରୀ
ସେ ନଦୀ ତାଳ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ଏବଂ ପବନେ ଫୁଲ ମଞ୍ଜରୀ ଭଳି ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ।
ତତ୍ରାସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ସୁତା ଗୃହାଣି ଭୂସ୍ଥାଵରାଦୀନି ଘନାନି ସନ୍ତି । ଅଦ୍ଯାଷ୍ଟମଂ ଵାସରମ୍ ଆପ୍ତମୃତ୍ଯୋର୍ ଜୀଵୋ ଗିରିଗ୍ରାମକମନ୍ଦିରସ୍ଥଃ
ସେଠାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଝିଅ ଘର, ଜମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧନ-ସମ୍ପତି ରଖିଛନ୍ତି; ଆଜି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର ଏଠରେ ଅଷ୍ଟମ ଦିନ ଓ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପାହାଡ଼ ଗାଁର ଘରେ ଅଛି।