ଯତ୍ରାଧୁନା ସ ଭର୍ତା ମେ ସ୍ଥିତସ୍ ସର୍ଗସ୍ ସ କୃତ୍ରିମଃ । ଅହଂ ମନ୍ଯେ ଯତଶ୍ ଶୂନ୍ଯୋ ଦେଶକାଲାଦ୍ଯପୂରକଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଏବେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାର ସୃଷ୍ଟି କୃତ୍ରିମ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ, କାରଣ ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି, ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ନାହିଁ।
କୃତ୍ରିମୋ ଽକୃତ୍ରିମାତ୍ ସର୍ଗୋ ନ କଦାଚନ ଜାଯତେ । ନ ହି କାରଣତଃ କାର୍ଯମ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସଦୃଶଂ କ୍ଵଚିତ୍
କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ, କୌଣସି କାରଣରୁ ତାହା ସହିତ ମେଳ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଦୃଶ୍ଯତେ କାରଣାତ୍ କାର୍ଯଂ ସୁଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ଅମ୍ବିକେ । ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଆଦାତୁମ୍ ଅଶକ୍ତା ମୃଦ୍ ଘଟସ୍ ତଜ୍ଜସ୍ ତଦାସ୍ପଦମ୍
ଓ ଅମ୍ବିକେ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ କାରଣ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ମାଟିରୁ ପାଣି ନେବାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମାଟିରୁ ତିଆରି ଘଡ଼ା ପାଣି ରଖିବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୁଏ।
ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ହି ଯତ୍ କାର୍ଯଂ କାରଣୈସ୍ ସହକାରିଭିଃ । ମୁଖ୍ଯକାରଣଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ତସ୍ଯାଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେ କିଛି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ; ତଥାପି, ସେଥିରେ ପ୍ରଧାନ କାରଣର କିଛି ବିଶେଷତା ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଚ ତ୍ଵଦ୍ଭର୍ତୃସର୍ଗସ୍ଯ କିଞ୍ଚିତ୍ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି କାରଣମ୍ । ନ ଭୂମଣ୍ଡଲତୋ ଭୂମିର୍ ଜାତା ତତ୍ର ଵରାନନେ
ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଏହାଭଳି କିଛି କାରଣ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା ନୁହେଁ।
ଗତା ଚିଦ୍ ଇତ ଉଡ୍ଡୀଯ କୁତସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଇହଭୂତଲମ୍ । ସହକାରୀଣି କାନ୍ଯ୍ ଏଵ କାରଣାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣମ୍
ଏଠାରୁ ଚେତନା ଉଡ଼ିଯାଇଛି, ତେବେ ଏଠି ପୃଥିବୀ କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ କେଉଁ ସହଯୋଗୀ କାରଣ, କିମ୍ବା କେଉଁ କାରଣ ଅଛି?
କାରଣାନାମ୍ ଅଭାଵେ ଽପି ଯଦ୍ ଏତି ସହକାରିଣାମ୍ । ତତ୍ ପୂର୍ଵକାରଣାନ୍ ନାନ୍ଯତ୍ ସର୍ଵେଣେତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେତେବେଳେ କାରଣ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସହଯୋଗୀ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଘଟେ, ସେହି ଘଟଣା ପୂର୍ବ ହେଉଥିବା କାରଣର ଫଳ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ସ୍ମୃତିସ୍ ସା ଦେଵି ମଦ୍ଭର୍ତୁସ୍ ତଥା ସ୍ଫାରତ୍ଵମ୍ ଆଗତା । ସ୍ମୃତେଶ୍ ଚ କାରଣଂ ଵେଦ୍ମି ସର୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ହେ ଦେବୀ, ମୋ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସେଇ ସ୍ମୃତି ଏଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଜାଣେ, ସ୍ମୃତିର କାରଣ କ'ଣ — ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହାର ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ।
ସ୍ମୃତିର୍ ଆକାଶରୂପୈଵ ଯଥା ତଜ୍ଜସ୍ ତଥୈଵ ତେ । ଭର୍ତୃସର୍ଗୋ ଽନୁଭୂତୋ ହି ସ ଖମ୍ ଏଵ ତଥାବଲେ
ସ୍ମୃତି ଆକାଶର ନିମିତ୍ତରେ ଅଛି; ଯେପରି ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଛି, ଏହା ଆକାଶର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ସ୍ମୃତ୍ଯାକାଶମଯସ୍ ସର୍ଗୋ ଯଥା ଭର୍ତୁର୍ ମମୋଦିତଃ । ତଥୈଵେମମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ସ ସର୍ଗୋ ଽତ୍ର ନିଦର୍ଶନମ୍
ମୋ ଭର୍ତ୍ତା କହିଥିବା ପରି, ସ୍ମୃତି ଓ ଆକାଶରେ ଗଠିତ ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ଭାବରେ ଭାବେ।
ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ଅସତ୍ସର୍ଗୋ ଭର୍ତୁସ୍ ତେ ଭାତି ଭାସୁରଃ । ତଥୈଵାଯମ୍ ଇହାଭାତି ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅହଂ ସୁତେ
ଏଭଳି, ତୁମର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଏହି ଅସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗେ; ଏହିପରି, ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି—ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଖୁଛି, ଓ ଶିଶୁ।
ଯଥା ପତ୍ଯୁର୍ ଅମୂର୍ତୋ ଽସ୍ମାତ୍ ସର୍ଗାତ୍ ସର୍ଗୋ ଭ୍ରମାତ୍ମକଃ । ଜାତସ୍ ତଥାଯଂ ଵଦ ମେ ଜଗତ୍କୁଡ୍ଯନିଵୃତ୍ତଯେ
ଯେପରି ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ନିରାକାର ସୃଷ୍ଟିରୁ ଏକ ଭ୍ରମରୂପ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରର ଦେଵାଳ ଅପସାରଣ ପାଇଁ ମୋତେ କୁହ।
ପ୍ରାକ୍ସ୍ମୃତିର୍ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରାତ୍ମା ସର୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଉଦିତୋ ଯଥା । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମାତ୍ମକୋ ଭାତି ତଥେଦଂ କଥ୍ଯତେ ଶୃଣୁ
ପୂର୍ବରୁ ସ୍ମୃତି କେବଳ ଭ୍ରମର ରୂପରେ ଥିଲା, ଏଭଳି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ଶୁଣ।
ଅସ୍ତି କଶ୍ଚିଚ୍ ଚିଦାକାଶେ କ୍ଵଚିତ୍ ସଂସାରମଣ୍ଡପଃ । ଆକାଶକାଚଦଲଵଚ୍ ଛାଦନାଚ୍ଛାଦନାକୃତିଃ
ଚେତନାର ଆକାଶରେ କେଉଁଠି ଏକ ସଂସାରର ମଣ୍ଡପ ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶର ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଢାକିବା ଓ ଖୋଲିବାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛି।
ମେରୁସ୍ତମ୍ଭସ୍ଥଲୋକେଶପୁରଶ୍ରୀସାଲଭଞ୍ଜିକଃ । ଚତୁର୍ଦଶାପଵରକସ୍ ତ୍ରିଗର୍ତୋ ଭାନୁଦୀପକଃ
ସେ ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଧରିଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି, ଏକ ସହରର ମାଲିକ, ଶୋଭାମୟ ଶାଳଭଞ୍ଜିକା, ଚଉଦ ଦିଗପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଦେଶର ରାଜା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଦୀପର ଭଳି।
କୋଣସ୍ଥଭୂତଵଲ୍ମୀକଵ୍ଯାପ୍ତପର୍ଵତଲୋଷ୍ଟକଃ । ଅନେକପୁତ୍ରଜରଢପ୍ରଜେଶବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ପଦମ୍
ସେ କୋଣାରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଗୁଟିକୁ ପିଲାପୋକା ଘରେ ଢାକି ଦେଇଛି, ଅନେକ ପୁଅ, ବୃଦ୍ଧ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରହୁଥିବା ଏକ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ।
ଋକ୍ଷୌଘକୋଶକାରାଢ୍ଯଵ୍ଯୋମୋର୍ଧ୍ଵତଲକାଲିମା । ନଭୋନିଵାସିସିଦ୍ଧୌଘମଷକାହିତଘୁଙ୍ଘୁମଃ
ସେ ତାରାମାଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନଭଣ୍ଡାର, ଆକାଶର ଶୀର୍ଷଭାଗରେ ଅନ୍ଧାର, ଆକାଶରେ ବସୁଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ମଶାମାନେ ମିଶି ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିବା ଭଳି।
ପଯୋଦଗୃହଧୂମୋଗ୍ରଜାଲାଵଲିତକୋଣକଃ । ଵାତମାର୍ଗମହାଵଂଶସ୍ଥିତଵୈମାନିକକ୍ରିମିଃ
ସେ ମେଘମାଳିକାର ଘନ ଧୂଆଁରେ ଢାକା ପାର୍ଶ୍ୱ, ବାୟୁର ରାସ୍ତାରେ ଥିବା ବଡ଼ ବାଁଶ ଉପରେ ବସିଥିବା ଆକାଶୀୟ ପୋକା।
ସୁରାସୁରାଦିଦୁର୍ବାଲଲୀଲାକଲକଲାକୁଲଃ । ଲୋକାନ୍ତରପୁରଗ୍ରାମଭାଣ୍ଡୋପସ୍କରନିର୍ଭରଃ
ସେଠାରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ମିଶି ହସିକି ଖେଳୁଥିବା ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ, ସହର, ଗାଁର ଭାଣ୍ଡପାତ୍ର ଓ ଉପକରଣରେ ଭରିଯାଇଛି।
ସରିତ୍ସ୍ରୋତୋଽବ୍ଧିସରସୀଜଲୋକ୍ଷିତମହୀତଲଃ । ପାତାଲଭୂତଲସ୍ଵର୍ଗାଭୋଗଭାସୁରକୋଟରଃ
ସେଠାର ଭୂମି ନଦୀର ଝରଣା, ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଓ ହ୍ରଦର ଜଳରେ ଧୋଇଯାଉଛି; ଏଠାର ଗୁହାଗୁଡ଼ିକ ତଳ, ଭୂମି ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଉପଭୋଗର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛି।
ତତ୍ର କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ କୋଣାପଵରକୋଦରେ । ଶୈଲଲୋଷ୍ଟତଲେ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଏକୋ ଗିରିଗ୍ରାମକଗର୍ତକଃ
ସେଠାରେ କୌଣସି ଏକ କୋଣର ଗଭୀର ଗୁହାରେ, ପାହାଡ଼ ପଥର ଉପରେ, ପାହାଡ଼ ଗାଁର ଏକ ଛୋଟ ଗଡ଼ିଆଁ ଅଛି।
ଅସ୍ମିନ୍ ନଦୀଶୈଲଵନୋପଗୂଢେ ସାଗ୍ନିସ୍ ସଦାରସ୍ ସୁତଵାନ୍ ଅରୋଗଃ । ଗୋକ୍ଷୀରଵାନ୍ ରାଜଭଯାଦ୍ ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵାତିଥିର୍ ଧର୍ମପରୋ ଦ୍ଵିଜୋ ଽଭୂତ୍
ଏହି ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହ ସଦା ବସୁଥିଲେ; ସେ ସୁସ୍ଥ, ଗାଈ ଓ ଦୁଧ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିଲେ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ।
ଵିତ୍ତଵେଶଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଭଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯେଵ ସଦୃଶୋ ନ ତୁ ଵାସିଷ୍ଠଚେତନଃ
ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କାମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟରେ କେହି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଚେତନା ତାଙ୍କରେ ନଥାଏ।
ଵସିଷ୍ଠ ଇତି ନାମ୍ନାଭୂତ୍ ତସ୍ଯାଭୂଦ୍ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୀ । ନାମ୍ନା ତ୍ଵ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଭାର୍ଯା ଭୂମିଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅରୁନ୍ଧତୀ
ତାଙ୍କୁ ନାମରେ ବସିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା; ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଥିଲେ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୀ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଵିତ୍ତଵେଶଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଭଵଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ସମେଵ ସାପ୍ଯ୍ ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯା ନ ତୁ ଚେତନସତ୍ତଯା
ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କାମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟରେ ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପରି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ମୂଳ ତାଳେ ନଥିଲେ।
ଅକୃତ୍ରିମପ୍ରେମରସା ଵିଲାସାଲସଗାମିନୀ । ସାସ୍ଯ ସଂସାରସର୍ଵସ୍ଵମ୍ ଆସୀତ୍ କୁମୁଦହାସିନୀ
ଅକୃତ୍ରିମ ପ୍ରେମର ମାଧୁରୀରେ ତାଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଥିଲା, ଶୋଭା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା; ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସଂସାର, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ହସୁଥିଲେ।
ସ ଵିପ୍ରସ୍ ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ସାନୌ ସରସଶାଦ୍ଵଲେ । କଦାଚିଦ୍ ଉପଵିଷ୍ଟସ୍ ସନ୍ ଦଦର୍ଶାଧୋ ମହୀପତିମ୍
ସେ ଋଷି ଏକଦିନ ପାହାଡ଼ର ଏକ ହରିତ ଢାଳ ଉପରେ ଏକ ହ୍ରଦ ନିକଟରେ ବସିଥିଲେ । ସେଠାରୁ ତଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ସମଗ୍ରପରିଵାରେଣ ଯାନ୍ତମ୍ ଆଖେଟକେଚ୍ଛଯା । ମହତା ସୈନ୍ଯଘୋଷେଣ ମେରୋର୍ ଇଵ ବିଭିତ୍ସଯା
ସେ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାର ସହିତ ଶିକାର କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଦଳ-ବଳ ଓ ଶବ୍ଦ ସହ ଯାଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଜିତିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
ଚାମରୈଃ କୀର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁ ପତାକାଭିର୍ ଲତାଵନମ୍ । କୁର୍ଵାଣଂ ଖଂ ସିତଚ୍ଛତ୍ରମଣ୍ଡଲୈ ରୌପ୍ଯକୁଟ୍ଟିମମ୍
ଚାମର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ପତାକା ଓ ଲତାମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଏମିତି ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଧଳା ଛତାର ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ରୂପାର ତଳ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଅଶ୍ଵୀଯାଗ୍ନିପୃଷତ୍ପୂରପୂର୍ଣରେଣ୍ଵଭ୍ରଵର୍ଣଵତ୍ । ହାସ୍ତିକୋତ୍ତମ୍ଭିତକରଵାଟାଟ୍ଟାଲକଗୋପିତମ୍
ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଧୂଳି ମେଘ ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ହାତୀ ଉପରେ ଉଠାଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡପ ଦ୍ୱାରା ସହର ଲୁଚିଯାଇଥିଲା ।