ଆସ୍ଥାନଂ ପୂରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ମହୀପାଲାନୁଯାଯିନଃ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲାକୀର୍ଣଂ ହଂସା ଇଵ ସରୋଵରମ୍
ରାଜାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସଭାଗୃହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମରେ ହଂସମାନେ ଝିଅଯାଉଥିବା ଝିଲିକୁ।
ସିଂହାସନସମୀପସ୍ଥେ ହୈମଵେତ୍ରାସନେ ଶୁଭେ । ଉପାଵିଶଦ୍ ଅସୌ ଲୀଲା ଲୀଲେଵ ସ୍ମରଚେତସି
ସେ ଲୀଳା, ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଥିବା ଶୁଭ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଖେଳ ମନରେ ପ୍ରେମ ଭାବକୁ ବସିଯାଏ।
ଦଦର୍ଶ ତାନ୍ ନୃପାନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ଯଥାସ୍ଥିତାନ୍ । ଗୁରୂନ୍ ଆର୍ଯାନ୍ ସଖୀନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସୁହୃତ୍ସମ୍ବନ୍ଧିବାନ୍ଧଵାନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା, ଚାକର, ବଡ଼ମାନେ, ଗୁରୁଜନ, ମାନ୍ୟମାନେ, ବନ୍ଧୁ, ସେବକ, ଭଲଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ—ଏମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖିଲେ।
ସକଲମ୍ ଏଵ ହି ପୂର୍ଵଵଦ୍ ଏଵ ସା ସମଵଲୋକ୍ଯ ମୁଦଂ ପରମାଂ ଯଯୌ । ନୃପତିରାଷ୍ଟ୍ରଜନଃ ଖଲୁ ଜୀଵତୀତ୍ଯ୍ ଉଦିତଯା ଚ ବଭୌ ଶଶିଵଚ୍ ଛ୍ରିଯା
ସେ ସବୁକିଛି ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବା ସହିତ, ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଵିନୋଦଯାମୀଦଂ ଦୁଃଖିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ବୋଧଯିତ୍ଵେଙ୍ଗିତୈର୍ ଭୂପାନ୍ ଆସ୍ଥାନାଦ୍ ଉତ୍ଥିତାଥ ସା
‘ଏହି ଦୁଃଖିତ ମନକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରିବି’ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଇଙ୍ଗିତରେ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ବୁଝାଇ, ତାପରେ ସଭାରୁ ଉଠିଗଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତଃପୁରଂ ଭର୍ତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଽନ୍ତଃପୁରମଣ୍ଡପେ । ଵିଵେଶ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚେତି ସା
ସେ ଭିତର ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ତଃପୁର ମଣ୍ଡପରେ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅହୋ ଵିଚିତ୍ରା ମାଯେଯମ୍ ଏତେ ଽସ୍ମତ୍ପୁରମାନଵାଃ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଦର୍ଶେ ତତ୍ର ଚେହ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ହାଁ, ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଆମ ପୁରର ଏହି ଲୋକମାନେ ବାହାରେ ଓ ଆତ୍ମାର ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଦୁହିଁଠାରେ ଏକାକାର ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଓ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ତାଲୀତମାଲହିନ୍ତାଲମାଲିତା ଗିରଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୀ । ଯଥା ତତ୍ର ତଥେହାପି ବତ ମାଯେଯମ୍ ଆତତା
ଏଠି ଯେପରି ତାଳ, ତମାଳ ଓ ହିନ୍ତାଳ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମାୟା ଦୁହିଁଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଆଦର୍ଶେ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଯଥା ଶୈଲୋ ଽନୁଭୂଯତେ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଦର୍ଶେ ତଥା ସର୍ଗୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଦର୍ପଣର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଦୁହିଁଠାରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଦର୍ପଣରେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଅତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତିମଯସ୍ ସର୍ଗଃ କସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଃ ପାରମାର୍ଥିକଃ । ଇତି ପୃଚ୍ଛାମି ଵାଗୀଶୀମ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯୋତ୍ତମସଂଶଯମ୍
ଏଠି କେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି ଏବଂ କେଉଁଟି ସତ୍ୟ? ଏହି ଉତ୍ତମ ସନ୍ଦେହ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଭାଷା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରୁଛି।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତାଂ ଦେଵୀଂ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସା ତଦା । ଦଦର୍ଶ ଚ ପୁରଃ ପ୍ରାପ୍ତାଂ କୁମାରୀରୂପଧାରିଣୀମ୍
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ସମୟରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ କନ୍ୟାର ରୂପରେ ଦେବୀ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଭଦ୍ରାସନଗତାଂ ଦେଵୀମ୍ ଉପଵିଶ୍ଯ ପୁରୋଗତା । ପରମାର୍ଥମହାଶକ୍ତିଂ ଲୀଲାପୃଚ୍ଛଦ୍ ଭୁଵି ସ୍ଥିତା
ଭଲ ଭାବରେ ବସି, ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଲୀଳା ମାଟିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ମହାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଅନୁକମ୍ପ୍ଯସ୍ଯ ନୋ ଦେଵି ଭଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଵେଗମ୍ ଉତ୍ତମାଃ । ତ୍ଵଯୈଵ କିଲ ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ଥାପିତେତି ପୁରାସ୍ଥିତିଃ
ହେ ଦେବୀ, ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଦୟା କରିବାକୁ ହେଉଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ କେବେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଇଯଂ ଯତ୍ ପୁରା ପ୍ରହ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି ପରମେଶ୍ଵରି । ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ତ୍ଵତ୍କୃତୋ ନୂନଂ ସଫଲୋ ମେ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନୁଗ୍ରହଃ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ନେଇ ମୁଁ ନମ୍ରତାରେ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୋର ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ସଫଳ ହେବ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଆଦର୍ଶୋ ଜଗନ୍ନାମ୍ନଃ ଖାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକନିର୍ମଲଃ । ଯସ୍ଯ ଯୋଜନକୋଟୀନାଂ କୋଟଯୋ ଽଵଯଵୋ ମନାକ୍
ଏହି ସଂସାରର ଏକ ଦର୍ପଣ ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ । ଏହାର ଅଂଶ ଅନେକ କୋଟି ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।
ନିସ୍ସନ୍ଧିବନ୍ଧୋ ଽଭିଘନୋ ମୃଦୁର୍ ମସୃଣଶୀତଲଃ । ଅଚେତ୍ଯଚିଦ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ନାମ୍ନା ନିର୍ଭିତ୍ତିର୍ ଅଗ୍ରହଃ
ଏହାର କୌଣସି ଯୋଡ଼ା ନାହିଁ, ଏହା ସଠିକ୍ ଏବଂ ଦୃଢ଼, ମୃଦୁ, ଚିକ୍କଣ ଓ ଶୀତଳ । ଏହାକୁ 'ଜଡ଼-ଚେତନ' ବୋଲି ଡାକାଯାଏ, ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଲଗା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଦିକ୍କାଲକଲନାକାଶପ୍ରକାଶନିଯତିକ୍ରମାଃ । ଯତ୍ରେମେ ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ପରାଂ ପରିମିତିଂ ଗତାଃ
ଏହି ଦର୍ପଣରେ ସେମାନେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦିଗ, ସମୟ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ଆଲୋକ ଓ ନିୟତିର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ।
ତ୍ରିଜଗତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଶ୍ରୀର୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ତତ୍ରାମ୍ବ କୃତ୍ରିମା କା ସ୍ଯାତ୍ କାସୌ ଵା ସ୍ଯାଦ୍ ଅକୃତ୍ରିମା
ମାଆ, ଏହି ଦର୍ପଣରେ ତିନି ଜଗତର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ମହିମା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି । ସେଠାରେ କ'ଣ କୃତ୍ରିମ ଓ କ'ଣ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଛି ?
ଅକୃତ୍ରିମତ୍ଵଂ ସର୍ଗସ୍ଯ କୀଦୃଶଂ ଵଦ ସୁନ୍ଦରି । କୀଦୃଶଂ କୃତ୍ରିମତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଥାଵତ୍ କଥଯେତି ମେ
ସୁନ୍ଦରୀ, ଦୟାକରି ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପ କଣ, ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ରୂପ କଣ? ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଯଥାହମ୍ ଇହ ତିଷ୍ଠାମି ତ୍ଵଂ ଚ ଦେଵି ସ୍ଥିତାମ୍ବିକେ । ଅସାଵ୍ ଅକୃତ୍ରିମସ୍ ସର୍ଗ ଇତି ଦେଵେଶି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ଏଠାରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ଭାବେ ଏଠାରେ ଅଛ, ସେପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଣୀ।
ଯତ୍ରାଧୁନା ସ ଭର୍ତା ମେ ସ୍ଥିତସ୍ ସର୍ଗସ୍ ସ କୃତ୍ରିମଃ । ଅହଂ ମନ୍ଯେ ଯତଶ୍ ଶୂନ୍ଯୋ ଦେଶକାଲାଦ୍ଯପୂରକଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଏବେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାର ସୃଷ୍ଟି କୃତ୍ରିମ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ, କାରଣ ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି, ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ନାହିଁ।
କୃତ୍ରିମୋ ଽକୃତ୍ରିମାତ୍ ସର୍ଗୋ ନ କଦାଚନ ଜାଯତେ । ନ ହି କାରଣତଃ କାର୍ଯମ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅସଦୃଶଂ କ୍ଵଚିତ୍
କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ, କୌଣସି କାରଣରୁ ତାହା ସହିତ ମେଳ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ଦୃଶ୍ଯତେ କାରଣାତ୍ କାର୍ଯଂ ସୁଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ଅମ୍ବିକେ । ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଆଦାତୁମ୍ ଅଶକ୍ତା ମୃଦ୍ ଘଟସ୍ ତଜ୍ଜସ୍ ତଦାସ୍ପଦମ୍
ଓ ଅମ୍ବିକେ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ କାରଣ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ମାଟିରୁ ପାଣି ନେବାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମାଟିରୁ ତିଆରି ଘଡ଼ା ପାଣି ରଖିବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୁଏ।
ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ହି ଯତ୍ କାର୍ଯଂ କାରଣୈସ୍ ସହକାରିଭିଃ । ମୁଖ୍ଯକାରଣଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ତସ୍ଯାଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେ କିଛି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ; ତଥାପି, ସେଥିରେ ପ୍ରଧାନ କାରଣର କିଛି ବିଶେଷତା ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଚ ତ୍ଵଦ୍ଭର୍ତୃସର୍ଗସ୍ଯ କିଞ୍ଚିତ୍ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି କାରଣମ୍ । ନ ଭୂମଣ୍ଡଲତୋ ଭୂମିର୍ ଜାତା ତତ୍ର ଵରାନନେ
ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଏହାଭଳି କିଛି କାରଣ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା ନୁହେଁ।
ଗତା ଚିଦ୍ ଇତ ଉଡ୍ଡୀଯ କୁତସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଇହଭୂତଲମ୍ । ସହକାରୀଣି କାନ୍ଯ୍ ଏଵ କାରଣାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣମ୍
ଏଠାରୁ ଚେତନା ଉଡ଼ିଯାଇଛି, ତେବେ ଏଠି ପୃଥିବୀ କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ କେଉଁ ସହଯୋଗୀ କାରଣ, କିମ୍ବା କେଉଁ କାରଣ ଅଛି?
କାରଣାନାମ୍ ଅଭାଵେ ଽପି ଯଦ୍ ଏତି ସହକାରିଣାମ୍ । ତତ୍ ପୂର୍ଵକାରଣାନ୍ ନାନ୍ଯତ୍ ସର୍ଵେଣେତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେତେବେଳେ କାରଣ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସହଯୋଗୀ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଘଟେ, ସେହି ଘଟଣା ପୂର୍ବ ହେଉଥିବା କାରଣର ଫଳ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ସ୍ମୃତିସ୍ ସା ଦେଵି ମଦ୍ଭର୍ତୁସ୍ ତଥା ସ୍ଫାରତ୍ଵମ୍ ଆଗତା । ସ୍ମୃତେଶ୍ ଚ କାରଣଂ ଵେଦ୍ମି ସର୍ଗୋ ଽଯମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ହେ ଦେବୀ, ମୋ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସେଇ ସ୍ମୃତି ଏଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଜାଣେ, ସ୍ମୃତିର କାରଣ କ'ଣ — ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହାର ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ।
ସ୍ମୃତିର୍ ଆକାଶରୂପୈଵ ଯଥା ତଜ୍ଜସ୍ ତଥୈଵ ତେ । ଭର୍ତୃସର୍ଗୋ ଽନୁଭୂତୋ ହି ସ ଖମ୍ ଏଵ ତଥାବଲେ
ସ୍ମୃତି ଆକାଶର ନିମିତ୍ତରେ ଅଛି; ଯେପରି ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଛି, ଏହା ଆକାଶର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ସ୍ମୃତ୍ଯାକାଶମଯସ୍ ସର୍ଗୋ ଯଥା ଭର୍ତୁର୍ ମମୋଦିତଃ । ତଥୈଵେମମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ସ ସର୍ଗୋ ଽତ୍ର ନିଦର୍ଶନମ୍
ମୋ ଭର୍ତ୍ତା କହିଥିବା ପରି, ସ୍ମୃତି ଓ ଆକାଶରେ ଗଠିତ ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ଭାବରେ ଭାବେ।