ଭର୍ତୁସ୍ ସିଂହାସନସ୍ଯାସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଯଦି । ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ସଭ୍ଯସଙ୍ଘାତଂ ତତ୍ ପ୍ରଜୀଵାମି ନାନ୍ଯଥା
ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ହିଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି; ଏହା ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ସ ରାଜପରିଵାରୋ ଽଥ ତଯେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଆସୀଦ୍ ଅନିଦ୍ରସ୍ ସୁଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵସ୍ଵକର୍ମସୁ
ସେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ-ନିଜ କାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚେତନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଇ, ସମସ୍ତ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ।
ପୌରାନ୍ ସଭ୍ଯାନ୍ ସମାନେତୁଂ ଯଯୁର୍ ଯାଷ୍ଟୀକପଙ୍କ୍ତଯଃ । ଵ୍ଯଵହାରଂ କଲଯିତୁମ୍ ଉର୍ଵୀମ୍ ଅର୍କକରା ଇଵ
ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକମାନେ ଶହରବାସୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନେକୁ ଡାକିବାକୁ ଯାଇଲେ, ସଭାର କାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଇବା ପାଇଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।
ଆସ୍ଥାନଭୂମିଂ ଭୃତ୍ଯାଶ୍ ଚ ମାର୍ଜଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଆଦୃତାଃ । ପ୍ରାଵୃଟ୍ପଯୋଦମଲିନଂ ଖଂ ଶରଦ୍ଵାସରା ଇଵ
ଭକ୍ତିଶୀଳ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଆସନସ୍ଥଳକୁ ସ୍ନିଗ୍ଧତାର ସହିତ ପରିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷାର ପରେ ଶରତ୍କାଳ ଆସି ଆକାଶକୁ ମେଘର ଦାଗରୁ ସଫା କରିଦିଏ।
ଅଙ୍ଗନଂ ପ୍ରତି ଦୀପୌଘାସ୍ ତସ୍ଥୁଃ ପୀତତମୋଽମ୍ଭସଃ । ଆଶ୍ଚାର୍ଯଦର୍ଶନାଯେଵ ପ୍ରାପ୍ତା ନକ୍ଷତ୍ରପଙ୍କ୍ତଯଃ
ମଣ୍ଡପଟିକୁ ଘେରି ଦେଇ, ଅନେକ ଦୀପ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇ ଜଳର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଜଳାଉଥିଲେ; ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାଳା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଭୂମିକୁ ଅସିଛି।
ଜନତାଃ ପୂରଯାମ୍ ଆସୁଃ ପୂରୈର୍ ଅଜିରଭୂମିକାଃ । ଅବ୍ଧୀନ୍ ପ୍ରଲଯସଂଶୁଷ୍କାନ୍ ପୁରାସର୍ଗେ ଇଵାମ୍ଭସା
ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆସି, ଅଙ୍ଗନା ଭୂମିକୁ ପୂରିଦେଲେ; ଯେପରି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିରେ, ପୂର୍ବରୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ତଳକୁ ପୁଣି ପାଣି ଭରିଯାଏ।
ଆଜଗ୍ମୁର୍ ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତାସ୍ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନମ୍ ଅନିନ୍ଦିତାଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ପୁନର୍ ଉତ୍ପନ୍ନେ ଲୋକପାଲା ଯଥା ଦିଶଃ
ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସାମନ୍ତମାନେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ; ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଵଵୁର୍ ଆକୀର୍ଣକର୍ପୂରସାନ୍ଦ୍ରା ମଲଯଶୀତଲାଃ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକୁସୁମୋଦ୍ଵାନ୍ତମାଂସଲାମୋଦିନୋ ଽନିଲାଃ
ମଲୟ ପର୍ବତର ଶୀତଳ ପବନ, ଛିଟାଯାଇଥିବା କର୍ପୂରର ଗାଢ଼ ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ, ଉଦ୍ଭାସିତ ଫୁଲର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଭରି, ନିରନ୍ତର ବହୁଥିଲା।
ପର୍ଯନ୍ତେଷୁ ପ୍ରତୀହାରାସ୍ ତସ୍ଥୁର୍ ଧଵଲଵାସସଃ । ଵୃଷ୍ଟମୂକାର୍କତାପାନ୍ତମେଘମାଲା ଇଵାଦ୍ରିଷୁ
ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଘନ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ଓ ତପ୍ତ ରବିର ତାପ ଶେଷ ହୁଏ।
ପ୍ରଭାପୀତତମଃପୁଞ୍ଜାଃ ପେତୁଃ ପୁଷ୍ପୋତ୍କରା ଭୁଵି । ମେଘମାରୁତଵିଧ୍ଵସ୍ତାସ୍ ତାରକାନିକରା ଇଵ
ଦୀପ୍ତିରେ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଇଥିବା ଫୁଲମାଳା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ମେଘ ଓ ପବନରେ ତାରାମାଳା ଛିଟିଯାଏ।
ଆସ୍ଥାନଂ ପୂରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ମହୀପାଲାନୁଯାଯିନଃ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲାକୀର୍ଣଂ ହଂସା ଇଵ ସରୋଵରମ୍
ରାଜାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସଭାଗୃହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମରେ ହଂସମାନେ ଝିଅଯାଉଥିବା ଝିଲିକୁ।
ସିଂହାସନସମୀପସ୍ଥେ ହୈମଵେତ୍ରାସନେ ଶୁଭେ । ଉପାଵିଶଦ୍ ଅସୌ ଲୀଲା ଲୀଲେଵ ସ୍ମରଚେତସି
ସେ ଲୀଳା, ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଥିବା ଶୁଭ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଖେଳ ମନରେ ପ୍ରେମ ଭାବକୁ ବସିଯାଏ।
ଦଦର୍ଶ ତାନ୍ ନୃପାନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ଯଥାସ୍ଥିତାନ୍ । ଗୁରୂନ୍ ଆର୍ଯାନ୍ ସଖୀନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସୁହୃତ୍ସମ୍ବନ୍ଧିବାନ୍ଧଵାନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା, ଚାକର, ବଡ଼ମାନେ, ଗୁରୁଜନ, ମାନ୍ୟମାନେ, ବନ୍ଧୁ, ସେବକ, ଭଲଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ—ଏମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖିଲେ।
ସକଲମ୍ ଏଵ ହି ପୂର୍ଵଵଦ୍ ଏଵ ସା ସମଵଲୋକ୍ଯ ମୁଦଂ ପରମାଂ ଯଯୌ । ନୃପତିରାଷ୍ଟ୍ରଜନଃ ଖଲୁ ଜୀଵତୀତ୍ଯ୍ ଉଦିତଯା ଚ ବଭୌ ଶଶିଵଚ୍ ଛ୍ରିଯା
ସେ ସବୁକିଛି ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବା ସହିତ, ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଵିନୋଦଯାମୀଦଂ ଦୁଃଖିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ବୋଧଯିତ୍ଵେଙ୍ଗିତୈର୍ ଭୂପାନ୍ ଆସ୍ଥାନାଦ୍ ଉତ୍ଥିତାଥ ସା
‘ଏହି ଦୁଃଖିତ ମନକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରିବି’ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଇଙ୍ଗିତରେ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ବୁଝାଇ, ତାପରେ ସଭାରୁ ଉଠିଗଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତଃପୁରଂ ଭର୍ତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଽନ୍ତଃପୁରମଣ୍ଡପେ । ଵିଵେଶ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚେତି ସା
ସେ ଭିତର ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ତଃପୁର ମଣ୍ଡପରେ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅହୋ ଵିଚିତ୍ରା ମାଯେଯମ୍ ଏତେ ଽସ୍ମତ୍ପୁରମାନଵାଃ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଦର୍ଶେ ତତ୍ର ଚେହ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ହାଁ, ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଆମ ପୁରର ଏହି ଲୋକମାନେ ବାହାରେ ଓ ଆତ୍ମାର ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଦୁହିଁଠାରେ ଏକାକାର ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଓ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ତାଲୀତମାଲହିନ୍ତାଲମାଲିତା ଗିରଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୀ । ଯଥା ତତ୍ର ତଥେହାପି ବତ ମାଯେଯମ୍ ଆତତା
ଏଠି ଯେପରି ତାଳ, ତମାଳ ଓ ହିନ୍ତାଳ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମାୟା ଦୁହିଁଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଆଦର୍ଶେ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଯଥା ଶୈଲୋ ଽନୁଭୂଯତେ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଦର୍ଶେ ତଥା ସର୍ଗୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଦର୍ପଣର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଦୁହିଁଠାରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଦର୍ପଣରେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଅତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତିମଯସ୍ ସର୍ଗଃ କସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଃ ପାରମାର୍ଥିକଃ । ଇତି ପୃଚ୍ଛାମି ଵାଗୀଶୀମ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯୋତ୍ତମସଂଶଯମ୍
ଏଠି କେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି ଏବଂ କେଉଁଟି ସତ୍ୟ? ଏହି ଉତ୍ତମ ସନ୍ଦେହ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଭାଷା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରୁଛି।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତାଂ ଦେଵୀଂ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସା ତଦା । ଦଦର୍ଶ ଚ ପୁରଃ ପ୍ରାପ୍ତାଂ କୁମାରୀରୂପଧାରିଣୀମ୍
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ସମୟରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ କନ୍ୟାର ରୂପରେ ଦେବୀ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ଭଦ୍ରାସନଗତାଂ ଦେଵୀମ୍ ଉପଵିଶ୍ଯ ପୁରୋଗତା । ପରମାର୍ଥମହାଶକ୍ତିଂ ଲୀଲାପୃଚ୍ଛଦ୍ ଭୁଵି ସ୍ଥିତା
ଭଲ ଭାବରେ ବସି, ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଲୀଳା ମାଟିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ମହାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଅନୁକମ୍ପ୍ଯସ୍ଯ ନୋ ଦେଵି ଭଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଵେଗମ୍ ଉତ୍ତମାଃ । ତ୍ଵଯୈଵ କିଲ ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ଥାପିତେତି ପୁରାସ୍ଥିତିଃ
ହେ ଦେବୀ, ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଦୟା କରିବାକୁ ହେଉଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ କେବେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଇଯଂ ଯତ୍ ପୁରା ପ୍ରହ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି ପରମେଶ୍ଵରି । ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ତ୍ଵତ୍କୃତୋ ନୂନଂ ସଫଲୋ ମେ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନୁଗ୍ରହଃ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ନେଇ ମୁଁ ନମ୍ରତାରେ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୋର ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ସଫଳ ହେବ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଆଦର୍ଶୋ ଜଗନ୍ନାମ୍ନଃ ଖାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଧିକନିର୍ମଲଃ । ଯସ୍ଯ ଯୋଜନକୋଟୀନାଂ କୋଟଯୋ ଽଵଯଵୋ ମନାକ୍
ଏହି ସଂସାରର ଏକ ଦର୍ପଣ ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ । ଏହାର ଅଂଶ ଅନେକ କୋଟି ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।
ନିସ୍ସନ୍ଧିବନ୍ଧୋ ଽଭିଘନୋ ମୃଦୁର୍ ମସୃଣଶୀତଲଃ । ଅଚେତ୍ଯଚିଦ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ନାମ୍ନା ନିର୍ଭିତ୍ତିର୍ ଅଗ୍ରହଃ
ଏହାର କୌଣସି ଯୋଡ଼ା ନାହିଁ, ଏହା ସଠିକ୍ ଏବଂ ଦୃଢ଼, ମୃଦୁ, ଚିକ୍କଣ ଓ ଶୀତଳ । ଏହାକୁ 'ଜଡ଼-ଚେତନ' ବୋଲି ଡାକାଯାଏ, ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଲଗା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଦିକ୍କାଲକଲନାକାଶପ୍ରକାଶନିଯତିକ୍ରମାଃ । ଯତ୍ରେମେ ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ପରାଂ ପରିମିତିଂ ଗତାଃ
ଏହି ଦର୍ପଣରେ ସେମାନେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦିଗ, ସମୟ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ଆଲୋକ ଓ ନିୟତିର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ।
ତ୍ରିଜଗତ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବଶ୍ରୀର୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତା । ତତ୍ରାମ୍ବ କୃତ୍ରିମା କା ସ୍ଯାତ୍ କାସୌ ଵା ସ୍ଯାଦ୍ ଅକୃତ୍ରିମା
ମାଆ, ଏହି ଦର୍ପଣରେ ତିନି ଜଗତର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ମହିମା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି । ସେଠାରେ କ'ଣ କୃତ୍ରିମ ଓ କ'ଣ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଛି ?
ଅକୃତ୍ରିମତ୍ଵଂ ସର୍ଗସ୍ଯ କୀଦୃଶଂ ଵଦ ସୁନ୍ଦରି । କୀଦୃଶଂ କୃତ୍ରିମତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଥାଵତ୍ କଥଯେତି ମେ
ସୁନ୍ଦରୀ, ଦୟାକରି ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପ କଣ, ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ରୂପ କଣ? ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଯଥାହମ୍ ଇହ ତିଷ୍ଠାମି ତ୍ଵଂ ଚ ଦେଵି ସ୍ଥିତାମ୍ବିକେ । ଅସାଵ୍ ଅକୃତ୍ରିମସ୍ ସର୍ଗ ଇତି ଦେଵେଶି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ଏଠାରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ଭାବେ ଏଠାରେ ଅଛ, ସେପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଣୀ।