ତଦ୍ଵେଶାଂସ୍ ତନ୍ମଯାଚାରାଂସ୍ ତଥା ତାନ୍ ଏଵ ବାଲକାନ୍ । ତା ଏଵ ବାଲଵନିତାସ୍ ତାଂସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ସେ ସେହି ଦେଖିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ ସେମାନେ, ସେହି ଦେଖଣା ଓ ଆଚରଣର ଛୁଆମାନେ, ସେହି ଯୁବତୀମାନେ, ସେହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ।
ତାନ୍ ଏଵ ଭୁଵି ଭୂପାଲାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ଚ ପଣ୍ଡିତାନ୍ । ତାନ୍ ଏଵ ନର୍ମସଚିଵାନ୍ ଭୃତ୍ଯାଂସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ତାଦୃଶାନ୍
ସେ ସେହି ଭୂପତିମାନେ, ସେହି ପଣ୍ଡିତମାନେ, ସେହି ହସିଖୁସି ସାଙ୍ଗମାନେ, ସେହି ଦାସମାନେ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଅଥାନ୍ଯାନ୍ ଅନ୍ଯପୂର୍ଵାଂଶ୍ ଚ ପଣ୍ଡିତାନ୍ ସୁହୃଦସ୍ ତଥା । ଵ୍ଯଵହାରାଂସ୍ ତଥା ଚାନ୍ଯାନ୍ ପୌରାନ୍ ଅନ୍ଯାଂସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ତାପରେ ସେ ନୂଆ ପାଠପଢ଼ୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ, ବନ୍ଧୁମାନେ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଗରବାସୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନକାଲଂ ଦିଵସଂ ଘନଘର୍ମାକୁଲା ଦିଶଃ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ସଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଂ ସାମ୍ଭୋଦପଵନଧ୍ଵନି
ସେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ, ଦିନ, ତୀବ୍ର ତାପରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଆକାଶ, ମେଘ, ପାଣି ଓ ପବନର ଶବ୍ଦ ଦେଖିଲେ।
ମହୀଂ ହ୍ରଦନଦୀଶୈଲପୁରପତ୍ତନମଣ୍ଡିତାମ୍ । ନାନାନଗରଵିନ୍ଯାସଜଙ୍ଗଲଗ୍ରାମସଙ୍କୁଲାମ୍
ସେ ଭୂମିକୁ ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ପଟ୍ଟଣରେ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ; ବିଭିନ୍ନ ସହର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗ୍ରାମରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଦ୍ଵିର୍ ଅଷ୍ଟଵର୍ଷଂ ଭୂପାଲଂ ପ୍ରାକ୍ତନ୍ଯା ଜରସୋଜ୍ଝିତମ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ଜନତାଂ ସର୍ଵାଂ ସମସ୍ତାନ୍ ଗ୍ରାମଵାସିନଃ
ସେ ପୂର୍ବରୁ ବୟସ୍କତା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଏଠରେ ଶୋଳ ବର୍ଷର ରାଜା, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେକୁ ପୁନି ଦେଖିଲେ।
ସା ତାନ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଲଲନା ଚିନ୍ତାପରଵଶାଭଵତ୍ । ତେ ଽସ୍ମିନ୍ ନଗରଵାସ୍ତଵ୍ଯାଃ କଷ୍ଟଂ ସର୍ଵେ ମୃତା ଇତି
ସେ ଜଣେ ଜଣେ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ସେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଲେ।
ପୁନଃପ୍ରଜ୍ଞପ୍ତିବୋଧେନ ପ୍ରାକ୍ତନାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରମ୍ । ଆଜଗାମ ଦଦର୍ଶାତ୍ର ସାର୍ଧରାତ୍ରଂ ତଥୈଵ ତତ୍
ପୁନି ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ସେଠାରେ ସବୁକିଛି ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଖିଲେ।
ଶଵରୂପଂ ସ୍ଵଭର୍ତାରଂ ପୁଷ୍ପସମ୍ଭାରଗୋପିତମ୍ । ନିଦ୍ରାକୁଲଂ ପରିଜନସନ୍ନିଵେଶଂ ତଥୈଵ ତମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ମୃତଦେହ ଭାବରେ, ଫୁଲରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାମାନେ ଘୁମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଅଥ ସୋତ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସ ନିଦ୍ରାକ୍ରାନ୍ତଂ ସଖୀଜନମ୍ । ଆହ ଚାତୀଵ ମେ ଦୁଃଖମ୍ ଆସ୍ଥାନଂ ଦୀଯତାମ୍ ଇତି
ତାପରେ ସେ ଘୁମରେ ଥିବା ସହେଳୀମାନେକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋତେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ହେଉଛି, ମୋତେ ରାଜଦରବାରକୁ ନେଉ।'
ଭର୍ତୁସ୍ ସିଂହାସନସ୍ଯାସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଯଦି । ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ସଭ୍ଯସଙ୍ଘାତଂ ତତ୍ ପ୍ରଜୀଵାମି ନାନ୍ଯଥା
ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ହିଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି; ଏହା ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ସ ରାଜପରିଵାରୋ ଽଥ ତଯେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଆସୀଦ୍ ଅନିଦ୍ରସ୍ ସୁଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵସ୍ଵକର୍ମସୁ
ସେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ-ନିଜ କାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚେତନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଇ, ସମସ୍ତ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ।
ପୌରାନ୍ ସଭ୍ଯାନ୍ ସମାନେତୁଂ ଯଯୁର୍ ଯାଷ୍ଟୀକପଙ୍କ୍ତଯଃ । ଵ୍ଯଵହାରଂ କଲଯିତୁମ୍ ଉର୍ଵୀମ୍ ଅର୍କକରା ଇଵ
ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକମାନେ ଶହରବାସୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନେକୁ ଡାକିବାକୁ ଯାଇଲେ, ସଭାର କାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଇବା ପାଇଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।
ଆସ୍ଥାନଭୂମିଂ ଭୃତ୍ଯାଶ୍ ଚ ମାର୍ଜଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଆଦୃତାଃ । ପ୍ରାଵୃଟ୍ପଯୋଦମଲିନଂ ଖଂ ଶରଦ୍ଵାସରା ଇଵ
ଭକ୍ତିଶୀଳ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଆସନସ୍ଥଳକୁ ସ୍ନିଗ୍ଧତାର ସହିତ ପରିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷାର ପରେ ଶରତ୍କାଳ ଆସି ଆକାଶକୁ ମେଘର ଦାଗରୁ ସଫା କରିଦିଏ।
ଅଙ୍ଗନଂ ପ୍ରତି ଦୀପୌଘାସ୍ ତସ୍ଥୁଃ ପୀତତମୋଽମ୍ଭସଃ । ଆଶ୍ଚାର୍ଯଦର୍ଶନାଯେଵ ପ୍ରାପ୍ତା ନକ୍ଷତ୍ରପଙ୍କ୍ତଯଃ
ମଣ୍ଡପଟିକୁ ଘେରି ଦେଇ, ଅନେକ ଦୀପ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇ ଜଳର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଜଳାଉଥିଲେ; ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାଳା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଭୂମିକୁ ଅସିଛି।
ଜନତାଃ ପୂରଯାମ୍ ଆସୁଃ ପୂରୈର୍ ଅଜିରଭୂମିକାଃ । ଅବ୍ଧୀନ୍ ପ୍ରଲଯସଂଶୁଷ୍କାନ୍ ପୁରାସର୍ଗେ ଇଵାମ୍ଭସା
ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆସି, ଅଙ୍ଗନା ଭୂମିକୁ ପୂରିଦେଲେ; ଯେପରି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିରେ, ପୂର୍ବରୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ତଳକୁ ପୁଣି ପାଣି ଭରିଯାଏ।
ଆଜଗ୍ମୁର୍ ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତାସ୍ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନମ୍ ଅନିନ୍ଦିତାଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ପୁନର୍ ଉତ୍ପନ୍ନେ ଲୋକପାଲା ଯଥା ଦିଶଃ
ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସାମନ୍ତମାନେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ; ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଵଵୁର୍ ଆକୀର୍ଣକର୍ପୂରସାନ୍ଦ୍ରା ମଲଯଶୀତଲାଃ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକୁସୁମୋଦ୍ଵାନ୍ତମାଂସଲାମୋଦିନୋ ଽନିଲାଃ
ମଲୟ ପର୍ବତର ଶୀତଳ ପବନ, ଛିଟାଯାଇଥିବା କର୍ପୂରର ଗାଢ଼ ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ, ଉଦ୍ଭାସିତ ଫୁଲର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଭରି, ନିରନ୍ତର ବହୁଥିଲା।
ପର୍ଯନ୍ତେଷୁ ପ୍ରତୀହାରାସ୍ ତସ୍ଥୁର୍ ଧଵଲଵାସସଃ । ଵୃଷ୍ଟମୂକାର୍କତାପାନ୍ତମେଘମାଲା ଇଵାଦ୍ରିଷୁ
ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଘନ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ଓ ତପ୍ତ ରବିର ତାପ ଶେଷ ହୁଏ।
ପ୍ରଭାପୀତତମଃପୁଞ୍ଜାଃ ପେତୁଃ ପୁଷ୍ପୋତ୍କରା ଭୁଵି । ମେଘମାରୁତଵିଧ୍ଵସ୍ତାସ୍ ତାରକାନିକରା ଇଵ
ଦୀପ୍ତିରେ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଇଥିବା ଫୁଲମାଳା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ମେଘ ଓ ପବନରେ ତାରାମାଳା ଛିଟିଯାଏ।
ଆସ୍ଥାନଂ ପୂରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ମହୀପାଲାନୁଯାଯିନଃ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲାକୀର୍ଣଂ ହଂସା ଇଵ ସରୋଵରମ୍
ରାଜାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସଭାଗୃହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମରେ ହଂସମାନେ ଝିଅଯାଉଥିବା ଝିଲିକୁ।
ସିଂହାସନସମୀପସ୍ଥେ ହୈମଵେତ୍ରାସନେ ଶୁଭେ । ଉପାଵିଶଦ୍ ଅସୌ ଲୀଲା ଲୀଲେଵ ସ୍ମରଚେତସି
ସେ ଲୀଳା, ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଥିବା ଶୁଭ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଖେଳ ମନରେ ପ୍ରେମ ଭାବକୁ ବସିଯାଏ।
ଦଦର୍ଶ ତାନ୍ ନୃପାନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ଯଥାସ୍ଥିତାନ୍ । ଗୁରୂନ୍ ଆର୍ଯାନ୍ ସଖୀନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ସୁହୃତ୍ସମ୍ବନ୍ଧିବାନ୍ଧଵାନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା, ଚାକର, ବଡ଼ମାନେ, ଗୁରୁଜନ, ମାନ୍ୟମାନେ, ବନ୍ଧୁ, ସେବକ, ଭଲଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ—ଏମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖିଲେ।
ସକଲମ୍ ଏଵ ହି ପୂର୍ଵଵଦ୍ ଏଵ ସା ସମଵଲୋକ୍ଯ ମୁଦଂ ପରମାଂ ଯଯୌ । ନୃପତିରାଷ୍ଟ୍ରଜନଃ ଖଲୁ ଜୀଵତୀତ୍ଯ୍ ଉଦିତଯା ଚ ବଭୌ ଶଶିଵଚ୍ ଛ୍ରିଯା
ସେ ସବୁକିଛି ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନେ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବା ସହିତ, ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଵିନୋଦଯାମୀଦଂ ଦୁଃଖିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ବୋଧଯିତ୍ଵେଙ୍ଗିତୈର୍ ଭୂପାନ୍ ଆସ୍ଥାନାଦ୍ ଉତ୍ଥିତାଥ ସା
‘ଏହି ଦୁଃଖିତ ମନକୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରିବି’ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଇଙ୍ଗିତରେ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ବୁଝାଇ, ତାପରେ ସଭାରୁ ଉଠିଗଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତଃପୁରଂ ଭର୍ତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଽନ୍ତଃପୁରମଣ୍ଡପେ । ଵିଵେଶ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚେତି ସା
ସେ ଭିତର ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ତଃପୁର ମଣ୍ଡପରେ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅହୋ ଵିଚିତ୍ରା ମାଯେଯମ୍ ଏତେ ଽସ୍ମତ୍ପୁରମାନଵାଃ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଦର୍ଶେ ତତ୍ର ଚେହ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ହାଁ, ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଆମ ପୁରର ଏହି ଲୋକମାନେ ବାହାରେ ଓ ଆତ୍ମାର ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ଦୁହିଁଠାରେ ଏକାକାର ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଓ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ତାଲୀତମାଲହିନ୍ତାଲମାଲିତା ଗିରଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୀ । ଯଥା ତତ୍ର ତଥେହାପି ବତ ମାଯେଯମ୍ ଆତତା
ଏଠି ଯେପରି ତାଳ, ତମାଳ ଓ ହିନ୍ତାଳ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମାୟା ଦୁହିଁଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ।
ଆଦର୍ଶେ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଯଥା ଶୈଲୋ ଽନୁଭୂଯତେ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦାଦର୍ଶେ ତଥା ସର୍ଗୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଦର୍ପଣର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଦୁହିଁଠାରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଦର୍ପଣରେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଅତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତିମଯସ୍ ସର୍ଗଃ କସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କଃ ପାରମାର୍ଥିକଃ । ଇତି ପୃଚ୍ଛାମି ଵାଗୀଶୀମ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯୋତ୍ତମସଂଶଯମ୍
ଏଠି କେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି ଏବଂ କେଉଁଟି ସତ୍ୟ? ଏହି ଉତ୍ତମ ସନ୍ଦେହ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଭାଷା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରୁଛି।