ପଶ୍ଚିମାବ୍ଧିତଟୀଲୋକଵର୍ଣିତାସ୍ତମଯକ୍ରମମ୍ । ଅସଙ୍ଖ୍ଯବଦ୍ଧଭୂପାଲକରାକୀର୍ଣାଖିଲାଜିରମ୍
ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ ରାଜମହଳ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଅସଂଖ୍ୟ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞଵାଟପଠଦ୍ଵିପ୍ରଜିତତୂର୍ଯୋଗ୍ରନିସ୍ସ୍ଵନମ୍ । ଵନ୍ଦିକୋଲାହଲୋଲ୍ଲାସପ୍ରତିଶ୍ରୁଦ୍ଘନକନ୍ଦରମ୍
ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦିଗକୁ ଯିବା ରାସ୍ତାରେ ବିଜୟ ରଣଭେରୀ ଓ ତୁରୀ ଆଦି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା, ଏବଂ ଗାୟକ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଗାଉଥିବା କୋଳାହଳ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା।
ଗେଯଵାଦ୍ଯୋଦ୍ଯତଧ୍ଵାନପ୍ରଧ୍ଵନଦ୍ଗଗନାନ୍ତରମ୍ । ହଯହସ୍ତିରଥାଵାରିରଜୋମେଘଘନାମ୍ବରମ୍
ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଆକାଶକୁ ପୂରି ଦେଇଥିଲା, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ରଥ ଚଳିବାରେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ଘନ ମେଘ ଭଳି ଆକାଶରେ ଛାଇଯାଇଥିଲା।
ପୁଷ୍ପକର୍ପୂରଧୂମୋତ୍ଥଗନ୍ଧାମୋଦିତପର୍ଵତମ୍ । ସର୍ଵମଣ୍ଡଲସମ୍ଭାରରଚିତାନେକଶାସନମ୍
ପୁଷ୍ପ, କର୍ପୂର ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ପାହାଡ଼ମାନେ ମନୋରମ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଶାନ୍ତି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଆଦେଶ ଏବଂ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିଲା।
ଯଶଃକର୍ପୂରଜଲଧିସୁଶୁକ୍ଲାମ୍ବରପର୍ଷଦମ୍ । ରୋଦସୀସ୍ତମ୍ଭଭୂତୈକସ୍ଵପ୍ରଭାଵଜିତାର୍କକମ୍
ସଭାଟିରେ ଉପସ୍ଥିତମାନେ କର୍ପୂର ଓ ସମୁଦ୍ର ଫେଣା ପରି ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେହି ସଭାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଦଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା।
ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରୋଦାରକାର୍ଯସଂଵ୍ଯଗ୍ରଭୂମିପମ୍ । ନାନାନଗରନିର୍ମାଣସୋଦ୍ଯୋଗସ୍ଥପତୀଶ୍ଵରମ୍
ରାଜା ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ନଗର ତିଆରି କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ପପାତାଥ ମହାରମ୍ଭାଂ ସା ତାଂ ନରପତେସ୍ ସଭାମ୍ । ଵ୍ଯୋମାତ୍ମିକା ଵ୍ଯୋମମଯୀଂ ମିହିକେଵାମ୍ବରାଟଵୀମ୍
ତାପରେ, ସେଇ ମହାନ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସଭା, ଯାହା ଆକାଶରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଏକ ମିଷ୍ଟିମୟ ଆକାଶୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ତଳକୁ ଅବତରିଲା।
ଭ୍ରମନ୍ତୀଂ ତତ୍ର ତାମ୍ ଅଗ୍ରେ ଦଦୃଶୁସ୍ ତେ ନ କେଚନ । ଅନ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପରଚିତାଂ ପୁରୁଷାଃ କାମିନୀମ୍ ଇଵ
ସେଠାରେ ସଭାଟି ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, କେହି ମଧ୍ୟ ତାକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ପରି।
ତଥା ତେ ତାଂ ନ ଦଦୃଶୁସ୍ ସଞ୍ଚରନ୍ତୀଂ ପୁରୋଗତାମ୍ । ଅନ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପରଚିତାଂ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଵନଗରୀଂ ଯଥା
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କର କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲେ। ଯେପରିକି ନିଜ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି।
ପ୍ରାକ୍ତନାନ୍ ଏଵ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସା ଦଦର୍ଶ ପୁରୋଗତାନ୍ । ଭୂଭୃତୈଵ ସମଂ ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ନଗରାନ୍ ନଗରାନ୍ତରମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଆଗକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେପରିକି ଏକ ରାଜା ଅନ୍ୟ ଏକ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ତଦ୍ଵେଶାଂସ୍ ତନ୍ମଯାଚାରାଂସ୍ ତଥା ତାନ୍ ଏଵ ବାଲକାନ୍ । ତା ଏଵ ବାଲଵନିତାସ୍ ତାଂସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ସେ ସେହି ଦେଖିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ ସେମାନେ, ସେହି ଦେଖଣା ଓ ଆଚରଣର ଛୁଆମାନେ, ସେହି ଯୁବତୀମାନେ, ସେହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ।
ତାନ୍ ଏଵ ଭୁଵି ଭୂପାଲାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ଚ ପଣ୍ଡିତାନ୍ । ତାନ୍ ଏଵ ନର୍ମସଚିଵାନ୍ ଭୃତ୍ଯାଂସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ତାଦୃଶାନ୍
ସେ ସେହି ଭୂପତିମାନେ, ସେହି ପଣ୍ଡିତମାନେ, ସେହି ହସିଖୁସି ସାଙ୍ଗମାନେ, ସେହି ଦାସମାନେ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଅଥାନ୍ଯାନ୍ ଅନ୍ଯପୂର୍ଵାଂଶ୍ ଚ ପଣ୍ଡିତାନ୍ ସୁହୃଦସ୍ ତଥା । ଵ୍ଯଵହାରାଂସ୍ ତଥା ଚାନ୍ଯାନ୍ ପୌରାନ୍ ଅନ୍ଯାଂସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ତାପରେ ସେ ନୂଆ ପାଠପଢ଼ୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ, ବନ୍ଧୁମାନେ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଗରବାସୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନକାଲଂ ଦିଵସଂ ଘନଘର୍ମାକୁଲା ଦିଶଃ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ସଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଂ ସାମ୍ଭୋଦପଵନଧ୍ଵନି
ସେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ, ଦିନ, ତୀବ୍ର ତାପରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଆକାଶ, ମେଘ, ପାଣି ଓ ପବନର ଶବ୍ଦ ଦେଖିଲେ।
ମହୀଂ ହ୍ରଦନଦୀଶୈଲପୁରପତ୍ତନମଣ୍ଡିତାମ୍ । ନାନାନଗରଵିନ୍ଯାସଜଙ୍ଗଲଗ୍ରାମସଙ୍କୁଲାମ୍
ସେ ଭୂମିକୁ ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ପଟ୍ଟଣରେ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ; ବିଭିନ୍ନ ସହର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗ୍ରାମରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଦ୍ଵିର୍ ଅଷ୍ଟଵର୍ଷଂ ଭୂପାଲଂ ପ୍ରାକ୍ତନ୍ଯା ଜରସୋଜ୍ଝିତମ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ଜନତାଂ ସର୍ଵାଂ ସମସ୍ତାନ୍ ଗ୍ରାମଵାସିନଃ
ସେ ପୂର୍ବରୁ ବୟସ୍କତା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଏଠରେ ଶୋଳ ବର୍ଷର ରାଜା, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେକୁ ପୁନି ଦେଖିଲେ।
ସା ତାନ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଲଲନା ଚିନ୍ତାପରଵଶାଭଵତ୍ । ତେ ଽସ୍ମିନ୍ ନଗରଵାସ୍ତଵ୍ଯାଃ କଷ୍ଟଂ ସର୍ଵେ ମୃତା ଇତି
ସେ ଜଣେ ଜଣେ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ସେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଲେ।
ପୁନଃପ୍ରଜ୍ଞପ୍ତିବୋଧେନ ପ୍ରାକ୍ତନାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରମ୍ । ଆଜଗାମ ଦଦର୍ଶାତ୍ର ସାର୍ଧରାତ୍ରଂ ତଥୈଵ ତତ୍
ପୁନି ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ସେଠାରେ ସବୁକିଛି ପୂର୍ବବତ୍ ଦେଖିଲେ।
ଶଵରୂପଂ ସ୍ଵଭର୍ତାରଂ ପୁଷ୍ପସମ୍ଭାରଗୋପିତମ୍ । ନିଦ୍ରାକୁଲଂ ପରିଜନସନ୍ନିଵେଶଂ ତଥୈଵ ତମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ମୃତଦେହ ଭାବରେ, ଫୁଲରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାମାନେ ଘୁମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଅଥ ସୋତ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସ ନିଦ୍ରାକ୍ରାନ୍ତଂ ସଖୀଜନମ୍ । ଆହ ଚାତୀଵ ମେ ଦୁଃଖମ୍ ଆସ୍ଥାନଂ ଦୀଯତାମ୍ ଇତି
ତାପରେ ସେ ଘୁମରେ ଥିବା ସହେଳୀମାନେକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋତେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ହେଉଛି, ମୋତେ ରାଜଦରବାରକୁ ନେଉ।'
ଭର୍ତୁସ୍ ସିଂହାସନସ୍ଯାସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ଯଦି । ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ସଭ୍ଯସଙ୍ଘାତଂ ତତ୍ ପ୍ରଜୀଵାମି ନାନ୍ଯଥା
ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ହିଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି; ଏହା ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ସ ରାଜପରିଵାରୋ ଽଥ ତଯେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଆସୀଦ୍ ଅନିଦ୍ରସ୍ ସୁଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵସ୍ଵକର୍ମସୁ
ସେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ-ନିଜ କାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚେତନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଇ, ସମସ୍ତ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ।
ପୌରାନ୍ ସଭ୍ଯାନ୍ ସମାନେତୁଂ ଯଯୁର୍ ଯାଷ୍ଟୀକପଙ୍କ୍ତଯଃ । ଵ୍ଯଵହାରଂ କଲଯିତୁମ୍ ଉର୍ଵୀମ୍ ଅର୍କକରା ଇଵ
ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକମାନେ ଶହରବାସୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନେକୁ ଡାକିବାକୁ ଯାଇଲେ, ସଭାର କାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଇବା ପାଇଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।
ଆସ୍ଥାନଭୂମିଂ ଭୃତ୍ଯାଶ୍ ଚ ମାର୍ଜଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଆଦୃତାଃ । ପ୍ରାଵୃଟ୍ପଯୋଦମଲିନଂ ଖଂ ଶରଦ୍ଵାସରା ଇଵ
ଭକ୍ତିଶୀଳ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଆସନସ୍ଥଳକୁ ସ୍ନିଗ୍ଧତାର ସହିତ ପରିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷାର ପରେ ଶରତ୍କାଳ ଆସି ଆକାଶକୁ ମେଘର ଦାଗରୁ ସଫା କରିଦିଏ।
ଅଙ୍ଗନଂ ପ୍ରତି ଦୀପୌଘାସ୍ ତସ୍ଥୁଃ ପୀତତମୋଽମ୍ଭସଃ । ଆଶ୍ଚାର୍ଯଦର୍ଶନାଯେଵ ପ୍ରାପ୍ତା ନକ୍ଷତ୍ରପଙ୍କ୍ତଯଃ
ମଣ୍ଡପଟିକୁ ଘେରି ଦେଇ, ଅନେକ ଦୀପ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇ ଜଳର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଜଳାଉଥିଲେ; ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାଳା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଭୂମିକୁ ଅସିଛି।
ଜନତାଃ ପୂରଯାମ୍ ଆସୁଃ ପୂରୈର୍ ଅଜିରଭୂମିକାଃ । ଅବ୍ଧୀନ୍ ପ୍ରଲଯସଂଶୁଷ୍କାନ୍ ପୁରାସର୍ଗେ ଇଵାମ୍ଭସା
ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଆସି, ଅଙ୍ଗନା ଭୂମିକୁ ପୂରିଦେଲେ; ଯେପରି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିରେ, ପୂର୍ବରୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ତଳକୁ ପୁଣି ପାଣି ଭରିଯାଏ।
ଆଜଗ୍ମୁର୍ ମନ୍ତ୍ରିସାମନ୍ତାସ୍ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନମ୍ ଅନିନ୍ଦିତାଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ପୁନର୍ ଉତ୍ପନ୍ନେ ଲୋକପାଲା ଯଥା ଦିଶଃ
ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସାମନ୍ତମାନେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ; ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଵଵୁର୍ ଆକୀର୍ଣକର୍ପୂରସାନ୍ଦ୍ରା ମଲଯଶୀତଲାଃ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକୁସୁମୋଦ୍ଵାନ୍ତମାଂସଲାମୋଦିନୋ ଽନିଲାଃ
ମଲୟ ପର୍ବତର ଶୀତଳ ପବନ, ଛିଟାଯାଇଥିବା କର୍ପୂରର ଗାଢ଼ ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ, ଉଦ୍ଭାସିତ ଫୁଲର ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଭରି, ନିରନ୍ତର ବହୁଥିଲା।
ପର୍ଯନ୍ତେଷୁ ପ୍ରତୀହାରାସ୍ ତସ୍ଥୁର୍ ଧଵଲଵାସସଃ । ଵୃଷ୍ଟମୂକାର୍କତାପାନ୍ତମେଘମାଲା ଇଵାଦ୍ରିଷୁ
ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଘନ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ଓ ତପ୍ତ ରବିର ତାପ ଶେଷ ହୁଏ।
ପ୍ରଭାପୀତତମଃପୁଞ୍ଜାଃ ପେତୁଃ ପୁଷ୍ପୋତ୍କରା ଭୁଵି । ମେଘମାରୁତଵିଧ୍ଵସ୍ତାସ୍ ତାରକାନିକରା ଇଵ
ଦୀପ୍ତିରେ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଇଥିବା ଫୁଲମାଳା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ମେଘ ଓ ପବନରେ ତାରାମାଳା ଛିଟିଯାଏ।