ନାନାରତ୍ନତୃଣାନାଂ ଚ ସ୍ଥଲେଷୁ ମୃଦୁଦୀପ୍ତିଷୁ । ନିର୍ଝରେଷୁ ତରତ୍ତାରଶୀକରାସାରଵର୍ଷିଷୁ
ନାନା ରତ୍ନ ମଣି ଲଗା ନରମ ତିରି ଭୂମିରେ, ଚମକୁଥିବା ଝରଣାରେ, ତାରା ଭଳି ଚିତ୍ରା ଜଳ ଫୁଟୁଥିବା ଝିଅ ଝିଅ ପାଣି ଝରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ,
ଶୈଲାନାଂ ହେମମାଣିକ୍ଯଶିଲାଫଲହକେଷୁ ଚ । ଦେଵର୍ଷିମୁନିଗେହେଷୁ ଦୂରପୁଣ୍ଯାଶ୍ରମେଷୁ ଚ
ସୁନା ଓ ମାଣିକ୍ୟ ଲଗା ପାହାଡ଼ ଶିଳାରେ, ଦେବ ଋଷି ଓ ମୁନିଙ୍କ ଘରରେ, ଦୂର ଶୁଭ ଆଶ୍ରମରେ,
କୁମୁଦ୍ଵତୀଷୁ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ସ୍ମେରାସୁ ନଲିନୀଷୁ ଚ । ଵନସ୍ଥଲୀଷୁ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ଫୁଲ୍ଲାସୂତ୍ପଲିନୀଷୁ ଚ
ଫୁଲିଥିବା କୁମୁଦ ପୋଖରୀ, ହସୁଥିବା ନଳିନୀ, ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମାଟି ଓ ଫୁଲିଥିବା ନୀଳପଦ୍ମ ଶଯ୍ୟାରେ,
ପ୍ରହେଲିକାଭିର୍ ଆଖ୍ଯାନୈସ୍ ତଥୈଵାକ୍ଷରମୁଷ୍ଟିଭିଃ । ଅଷ୍ଟାପଦୈର୍ ବହୂଦ୍ଦ୍ଯୋତୈସ୍ ତଥା ଗୂଢଚତୁର୍ଥକୈଃ
ପ୍ରହେଳିକା, କଥା, ଅକ୍ଷର ଖେଳ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଦାଉ ଖେଳ ଓ ଗୁପ୍ତ ଚଉସା ଖେଳ ସହିତ,
ନାଟକାଖ୍ଯାଯିକାଭିଶ୍ ଚ ଶ୍ଲୋକୈର୍ ବିନ୍ଦୁମତୀଭ୍ରମୈଃ । ଦେଶଭାଷାଵିଭାଗୈଶ୍ ଚ ନଗରଗ୍ରାମଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ନାଟକ, ଗଳ୍ପ, ଶ୍ଲୋକ, ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ବିନ୍ଦୁ, ଅଞ୍ଚଳ ଭାଷା, ଏବଂ ସହର ଗ୍ରାମର ଆଚରଣ ସହିତ,
ସ୍ରଗ୍ଦାମମାଲ୍ଯଵଲନୈର୍ ନାନାଭରଣଯୋଜନୈଃ । ଲୀଲାଵିଲୋଲଚଲନୈର୍ ଵିଚିତ୍ରରସଭାଜନୈଃ
ମାଳା, ଫୁଲ ଦାମ, ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣ, ଖେଳିବା ଶୈଳୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରସର ପାତ୍ର ସହିତ,
ଆର୍ଦ୍ରକ୍ରମୁକକର୍ପୂରତାମ୍ବୂଲୀଦଲଚର୍ଵଣୈଃ । ସମାଲମ୍ଭନଲୀଲାଭିର୍ ଦୋଲାରୋହଣଵିଭ୍ରମୈଃ
କଚ୍ଚା ପାନପତ୍ର, ଗୁଆ, କପୁର ଚବାଇବା ସହିତ, ଖେଳିମିଳି ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଝୁଲା ଚଢ଼ିବାର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଚଳନାରେ,
ଗୃହେ କୁସୁମଦୋଲାଭିର୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାନ୍ଦୋଲନକ୍ରମୈଃ । ଫୁଲ୍ଲପୁଷ୍ପଲତାକୁଞ୍ଜଦେହଗୋପନଖର୍ଵଣୈଃ
ଘରେ ଫୁଲରେ ସଜାଯାଇଥିବା ଝୁଲା ଉପରେ, ପରସ୍ପରକୁ ଝୁଲାଇବାର ମଜାରେ, ଓ ଫୁଲ ଲତାର ଛାୟା ମଧ୍ୟରେ ଦେହକୁ ଲୁଚାଇ ରହିବାରେ,
ନୌଯାନଯୁଗ୍ଯହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଦାନ୍ତୋଷ୍ଟ୍ରାଦିଗମାଗମୈଃ । ଜଲକେଲିଵିଲାସେନ ପରସ୍ପରସମୁକ୍ଷଣୈଃ
ନୌକା, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଯାତ୍ରା କରି, ପାଣିରେ ଖେଳିବା ଓ ପରସ୍ପରକୁ ଜଳ ଛିଟିବାର ଆନନ୍ଦରେ,
ନୃତ୍ତଗୀତକଲାଲାସ୍ଯତାଣ୍ଡଵୋଦ୍ଭଟଵୃତ୍ତିଭିଃ । ସଙ୍ଗୀତକୈସ୍ ସଙ୍କଥନୈର୍ ଵୀଣାମୁରଜଵାଦନୈଃ
ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, କଳା, ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟର ଉତ୍ସାହ, ସଙ୍ଗୀତ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ବୀଣା ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ରବେ ମନ ଭରି ରହିଥିଲେ,
ଉଦ୍ଯାନେଷୁ ସରିତ୍ତୀରଵୃକ୍ଷେଷୁ ଵନଵୀଥିଷୁ । ଅନ୍ତଃପୁରେଷୁ ହର୍ମ୍ଯେଷୁ ତେଷୁ ତେଷୁ ତଥା ତଥା
ବଗିଚାରେ, ନଦୀକୂଳରେ, ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ, ଜଙ୍ଗଲ ପଥରେ, ଗୃହମଧ୍ୟରେ ଓ ମହଳରେ—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ,
ସା ବାଲା ସୁଖସଂଵୃଦ୍ଧା ତସ୍ଯ ପ୍ରଣଯିନୀ ପ୍ରିଯା । ଏକଦା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଶୁଭସଙ୍କଲ୍ପଶାଲିନୀ
ସେ ଝିଅ, ଯିଏ ସୁଖରେ ବଢ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଓ ଭକ୍ତିମୟୀ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଏକଦିନ ଶୁଭ ଭାବନାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—
ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଽପି ପ୍ରିଯୋ ଭର୍ତା ମମୈଷ ଜଗତୀପତିଃ । ଯୌଵନୋଲ୍ଲାସଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଜରାମରଃ
ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଯୁବତ୍ୱର ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ—କିପରି ସେ ଅଜର ଓ ଅମର ହେବେ?
ଭର୍ତ୍ରାନେନ ସହୋତ୍ତୁଙ୍ଗସ୍ତନୀ କୁସୁମସଦ୍ମସୁ । କଥଂ ସ୍ଵୈରଂ ଚିରଂ କାନ୍ତା ରମେଯାବ୍ଦଶତାନ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହି ସ୍ୱାମୀ ସହିତ, ଯାହାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ମୋର ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ସ୍ତନ ଉଠିଯାଏ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାବେ ଏହି ଫୁଲ ଘରମାନେରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଆନନ୍ଦ କରିପାରିବି?
ତଥା ଯତେଯ କ୍ରମତସ୍ ତପୋଜପଯମେହିତୈଃ । ରଜନୀଶରୁଚୀ ରାଜା ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ ଅଜରାମରଃ
ଏଭଳି, ଧୀରେ ଧୀରେ ତପ, ଜପ ଓ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ।
ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ ତପୋଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଵିଦ୍ଯାଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଅହଂ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ପୃଚ୍ଛାମି ତାଵନ୍ ମରଣଂ କଥଂ ନ ସ୍ଯାନ୍ ନୃଣାମ୍ ଇତି
ମୁଁ ଜେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜ୍ଞାନ, ତପ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରେଁ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ନାହିଁ?
ଅଥାନାଯ୍ଯାଶୁ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନ୍ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସାନତା । ଅମରତ୍ଵଂ କଥଂ ଵିପ୍ରା ଭଵେଦ୍ ଇତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ, ସେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପୁନି ପୁନି ଭକ୍ତି ସହିତ ପଚାରିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କିପରି ଅମରତ୍ୱ ମିଳିପାରିବ?'
ତପୋଜପଯମୈର୍ ଦେଵି ସମସ୍ତାସ୍ ସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧଯଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ଽମରତ୍ଵଂ ତୁ ନ କଦାଚନ ଲଭ୍ଯତେ
ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତପ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅସିଦ୍ଧ, ଦୁହେଁ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅମରତ୍ୱ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଦ୍ଵିଜମୁଖାଚ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସା ପୁନଃ । ଇଦଂ ସ୍ଵପ୍ରଜ୍ଞଯୈଵାଶୁ ଭୀତା ପ୍ରିଯଵିଯୋଗତଃ
ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ସେ ପୁଣିଥରେ ଭାବିଲା, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲା, ପ୍ରିୟ ସାଙ୍ଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାର ଭୟରେ।
ମରଣଂ ଭର୍ତୁର୍ ଅଗ୍ରେ ମେ ଯଦି ଦୈଵାଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତତ୍ ସର୍ଵଦୁଃଖନିର୍ମୁକ୍ତା ସଂସ୍ଥାସ୍ଯେ ସୁଖମ୍ ଆତ୍ମନି
ଯଦି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋ ଭାର୍ତ୍ତା ମୋ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତିରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିବି।
ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରେଣ ଭର୍ତାଦୌ ଚେନ୍ ମରିଷ୍ଯତି । ତତ୍ କରିଷ୍ଯେ ତଥା ଯେନ ଜୀଵୋ ଗେହାନ୍ ନ ଯାସ୍ଯତି
ଯଦି ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ମୋର ଭାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଥମେ ଚାଲିଯିବେ, ତେବେ ମୁଁ ଏମିତି କରିବି, ଯାହାରେ ଜୀବ ଘରୁ ବାହାରିଯିବ ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଭ୍ରମଦ୍ଭର୍ତୃଜୀଵେ ଽସ୍ମିନ୍ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତମଣ୍ଡପେ । ଭର୍ତ୍ରାଵଲୋକିତା ନିତ୍ଯଂ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ଯଥାସୁଖମ୍
ଯେତେବେଳେ ଭାର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଜୀବ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବିଚରିବ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଭାର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଦା ରହି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେଠାରେ ବସିବି।
ଅଦ୍ଯୈଵାରଭ୍ଯୈତଦର୍ଥଂ ଦେଵୀଂ ଜ୍ଞପ୍ତିଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ଜପୋପଵାସନିଯମୈର୍ ଆତୋଷଂ ପୂଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଆଜିଠାରୁ ଏହି କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବି; ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ଦେବୀ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ଜପ, ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରେ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସା ନାଥମ୍ ଅନୁକ୍ତ୍ଵୈଵ ଵରାଙ୍ଗନା । ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚଚାରୋଗ୍ରଂ ତପୋ ନିଯମମ୍ ଆସ୍ଥିତା
ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସେ ମହିଳା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କିଛି କହିନଥିବାବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତ୍ରିରାତ୍ରସ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରସ୍ଯ ପର୍ଯନ୍ତେ କୃତପାରଣା । ଦେଵଦ୍ଵିଜଗୁରୁପ୍ରାଜ୍ଞଵିଦ୍ଵତ୍ପୂଜାପରାଯଣା
ତିନି ରାତି ପରେ ପ୍ରତିଥର ଉପବାସ ସମାପ୍ତ କରି, ସେ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ, ପଣ୍ଡିତ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ସ୍ନାନଦାନତପୋଧ୍ଯାନନିତ୍ଯୋଦ୍ଯୁକ୍ତଶରୀରିକା । ସର୍ଵାସ୍ତିକ୍ଯସଦାଚାରକାରିଣୀ କ୍ଲେଶଭାରିଣୀ
ସେ ସଦା ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ସଦା ପ୍ରୟାସରେ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ବହୁତ କଷ୍ଟ ସହିଥିଲେ।
ଯଥାକାଲଂ ଯଥୋଦ୍ଯୋଗଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତୋଷଯାମ୍ ଆସ ଭର୍ତାରମ୍ ଅପରିଜ୍ଞାତତତ୍ସ୍ଥିତିମ୍
ଯଥାଯଥିକ ସମୟରେ, ଯଥାଯଥିକ ପ୍ରୟାସ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଏବଂ ଯଥାକ୍ରମରେ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ, ଯଦିଓ ସେ ତାଙ୍କର ଆସଳ ସ୍ଥିତି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତ୍ରିରାତ୍ରଶତମ୍ ଏଵଂ ସା ବାଲା ନିଯମଶାଲିନୀ । ଅନାରତତପୋନିଷ୍ଠମ୍ ଅତିଷ୍ଠତ୍ କଷ୍ଟଚେଷ୍ଟଯା
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ଯୁବତୀ ଶତ ତିନି ରାତି ସମୟ ଧରି ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଅବିରତ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ।
ତ୍ରିରାତ୍ରାଣାଂ ଶତେନାଥ ପୂଜିତା ପ୍ରତିମାମ୍ ଇତା । ତୁଷ୍ଟା ଭଗଵତୀ ଗୌରୀ ଵାଗୀଶୀଦମ୍ ଉଵାଚ ତାମ୍
ଏହିପରି ଶତ ତିନି ରାତି ପରେ, ପ୍ରତିମାର ପୂଜା କରିବା ପରେ, ଭଗବତୀ ଗୌରୀ, ଯିଏ ବାଣୀର ଅଧିପତି, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିରନ୍ତରେଣ ତପସା ଭର୍ତୃଭକ୍ତ୍ଯତିଶାଯିନା । ପରିତୁଷ୍ଟାସ୍ମି ତେ ଵତ୍ସେ ଗୃହାଣ ଵରମ୍ ଈପ୍ସିତମ୍
ନିରନ୍ତର ତପସ୍ୟା ଓ ପତିପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ତୁମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଇଚ୍ଛିତ ବରାଦାନ ଦେଉଛି, ଗ୍ରହଣ କର।