ଅଵଦାତତନୁଃ ପୁଣ୍ଯା ଜନତାହ୍ଲାଦଦାଯିନୀ । ଗଙ୍ଗେଵ ଗାଂ ଗତା ଦେଵନଦୀ ହଂସଵିଲାସିନୀ
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପବିତ୍ର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଶୁଭ ଓ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସେ, ହଂସମାନେ ଖେଳୁଥିବା ଦେବୀ ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ପରି, ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଭୂତଲପୁଷ୍ପେଷୋସ୍ ସକଲାହ୍ଲାଦଦାଯିନଃ । ପରିଚର୍ଯାଂ ଚିରଂ କର୍ତୁମ୍ ଅନ୍ଯା ରତିର୍ ଇଵୋଦିତା
ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଫୁଲମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଆନନ୍ଦ, ଜଣେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ପାଇଁଥିବା ମତେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଉଦ୍ଵିଗ୍ନେ ପ୍ରୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ମୁଦିତା ମୁଦିତେ ସମାକୁଲାକୁଲିତେ । ପ୍ରତିବିମ୍ବସମା କାନ୍ତା ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧେ କେଵଲଂ ଭୀତା
ସେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଥିଲେ; ସେ ଖୁସି ହେଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଉଥିଲେ; ସେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ। ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି, ପ୍ରିୟା କେବଳ ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ।
ଭୂତଲାପ୍ସରସା ସାର୍ଧମ୍ ଅନନ୍ଯଵନିତାପତିଃ । ଅକୃତ୍ରିମପ୍ରେମରସଂ ସ ରେମେ କାନ୍ତଯା ତଯା
ପୃଥିବୀର ଅପ୍ସରା ସହିତ, ଯିଏ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ନଥିଲେ, ସେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭଳି ସତ୍ୟ ପ୍ରେମର ସ୍ୱାଦ ନେଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ।
ଉଦ୍ଯାନଵନଗୁଲ୍ମେଷୁ ତମାଲଗହନେଷୁ ଚ । ପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପତଲ୍ପେଷୁ ଲତାଵଲଯସଦ୍ମସୁ
ଉଦ୍ୟାନ, ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ି, ଗାଢ଼ ତମାଳ ଗଛର ଛାୟା, ଫୁଲର ଛତା ତଳେ ଶୟନ, ଲତା ଘେରିଥିବା ଘରବାଡ଼ିରେ,
ପୁଷ୍ପାନ୍ତଃପୁରଶଯ୍ଯାସୁ ପୁଷ୍ପସମ୍ଭାରଵୀଥିଷୁ । ଵସନ୍ତୋଦ୍ଯାନଦୋଲାସୁ କ୍ରୀଡାପୁଷ୍କରିଣୀଷୁ ଚ
ଫୁଲରେ ଛାଇଥିବା ରାଜମହଳର ଶୟନାଗାର, ଫୁଲର ଶୋଭା ପଥରେ, ବସନ୍ତ ଉଦ୍ୟାନର ଝୁଲାରେ, ଖେଳ ହେଉଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀଣୀରେ,
ଚନ୍ଦନଦ୍ରୁମଷଣ୍ଡେଷୁ ସନ୍ତାନକତଲେଷୁ ଚ । କଦମ୍ବନିମ୍ବଗେହେଷୁ ପାରିଭଦ୍ରୋଦରେଷୁ ଚ
ଚନ୍ଦନ ଗଛର ଝୁପଡ଼ି, ସନ୍ତାନକ ଗଛର ଛାୟା, କଦମ୍ବ ଓ ନିମ୍ବ ଗଛର ଘର, ପାରିଭଦ୍ର ଗଛର ଗୁହାଭିତରେ,
ଶୈଲକନ୍ଦରକଚ୍ଛେଷୁ ଵାତାଯନପୁରେଷୁ ଚ । ସରିତ୍ତଟକଟପ୍ରେଷୁ ଵାରଣୋପରିସଦ୍ମସୁ
ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଓ ତଳାଘାଟି, ବାଟିକା ଘରରେ, ନଦୀ କୂଳର ଚଉକିରେ, ହାତୀ ଉପରେ ଥିବା ମହଳରେ,
ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତୁଷାରହର୍ମ୍ଯେଷୁ ଲତାମଣ୍ଡପକେଷୁ ଚ । ହେମମନ୍ଦିରଵୃକ୍ଷେଷୁ ମୁକ୍ତାମାଣିକ୍ଯଭିତ୍ତିଷୁ
ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ, ରୁକୁ ରୁକୁ ଠଣ୍ଡା ଘରରେ, ଲତା ଘେରା ମଣ୍ଡପରେ, ସୁନା ରହିଥିବା ଦେଉଳ ଓ ଗଛ, ମୁକ୍ତା ଓ ମାଣିକ୍ୟ ଲଗା ଦିଵାଲରେ,
ଵିକସତ୍କୁନ୍ଦମନ୍ଦାରମକରନ୍ଦସୁଗନ୍ଧିଷୁ । ଵସନ୍ତଵନଜାଲେଷୁ କୂଜତ୍କୋକିଲମାଲିଷୁ
ଫୁଲିଥିବା ଚମ୍ପା ଓ ପାରିଜାତ ଗଛରେ, ତାହାର ମାନ୍ଦ ଗନ୍ଧରେ, ବସନ୍ତ ଉଦ୍ୟାନରେ, ମଧୁର କୁହୁ କୁହୁ କହୁଥିବା କୋଇଲ ଦଳରେ,
ନାନାରତ୍ନତୃଣାନାଂ ଚ ସ୍ଥଲେଷୁ ମୃଦୁଦୀପ୍ତିଷୁ । ନିର୍ଝରେଷୁ ତରତ୍ତାରଶୀକରାସାରଵର୍ଷିଷୁ
ନାନା ରତ୍ନ ମଣି ଲଗା ନରମ ତିରି ଭୂମିରେ, ଚମକୁଥିବା ଝରଣାରେ, ତାରା ଭଳି ଚିତ୍ରା ଜଳ ଫୁଟୁଥିବା ଝିଅ ଝିଅ ପାଣି ଝରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ,
ଶୈଲାନାଂ ହେମମାଣିକ୍ଯଶିଲାଫଲହକେଷୁ ଚ । ଦେଵର୍ଷିମୁନିଗେହେଷୁ ଦୂରପୁଣ୍ଯାଶ୍ରମେଷୁ ଚ
ସୁନା ଓ ମାଣିକ୍ୟ ଲଗା ପାହାଡ଼ ଶିଳାରେ, ଦେବ ଋଷି ଓ ମୁନିଙ୍କ ଘରରେ, ଦୂର ଶୁଭ ଆଶ୍ରମରେ,
କୁମୁଦ୍ଵତୀଷୁ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ସ୍ମେରାସୁ ନଲିନୀଷୁ ଚ । ଵନସ୍ଥଲୀଷୁ ଫୁଲ୍ଲାସୁ ଫୁଲ୍ଲାସୂତ୍ପଲିନୀଷୁ ଚ
ଫୁଲିଥିବା କୁମୁଦ ପୋଖରୀ, ହସୁଥିବା ନଳିନୀ, ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମାଟି ଓ ଫୁଲିଥିବା ନୀଳପଦ୍ମ ଶଯ୍ୟାରେ,
ପ୍ରହେଲିକାଭିର୍ ଆଖ୍ଯାନୈସ୍ ତଥୈଵାକ୍ଷରମୁଷ୍ଟିଭିଃ । ଅଷ୍ଟାପଦୈର୍ ବହୂଦ୍ଦ୍ଯୋତୈସ୍ ତଥା ଗୂଢଚତୁର୍ଥକୈଃ
ପ୍ରହେଳିକା, କଥା, ଅକ୍ଷର ଖେଳ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଦାଉ ଖେଳ ଓ ଗୁପ୍ତ ଚଉସା ଖେଳ ସହିତ,
ନାଟକାଖ୍ଯାଯିକାଭିଶ୍ ଚ ଶ୍ଲୋକୈର୍ ବିନ୍ଦୁମତୀଭ୍ରମୈଃ । ଦେଶଭାଷାଵିଭାଗୈଶ୍ ଚ ନଗରଗ୍ରାମଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ନାଟକ, ଗଳ୍ପ, ଶ୍ଲୋକ, ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ବିନ୍ଦୁ, ଅଞ୍ଚଳ ଭାଷା, ଏବଂ ସହର ଗ୍ରାମର ଆଚରଣ ସହିତ,
ସ୍ରଗ୍ଦାମମାଲ୍ଯଵଲନୈର୍ ନାନାଭରଣଯୋଜନୈଃ । ଲୀଲାଵିଲୋଲଚଲନୈର୍ ଵିଚିତ୍ରରସଭାଜନୈଃ
ମାଳା, ଫୁଲ ଦାମ, ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣ, ଖେଳିବା ଶୈଳୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରସର ପାତ୍ର ସହିତ,
ଆର୍ଦ୍ରକ୍ରମୁକକର୍ପୂରତାମ୍ବୂଲୀଦଲଚର୍ଵଣୈଃ । ସମାଲମ୍ଭନଲୀଲାଭିର୍ ଦୋଲାରୋହଣଵିଭ୍ରମୈଃ
କଚ୍ଚା ପାନପତ୍ର, ଗୁଆ, କପୁର ଚବାଇବା ସହିତ, ଖେଳିମିଳି ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଝୁଲା ଚଢ଼ିବାର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଚଳନାରେ,
ଗୃହେ କୁସୁମଦୋଲାଭିର୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାନ୍ଦୋଲନକ୍ରମୈଃ । ଫୁଲ୍ଲପୁଷ୍ପଲତାକୁଞ୍ଜଦେହଗୋପନଖର୍ଵଣୈଃ
ଘରେ ଫୁଲରେ ସଜାଯାଇଥିବା ଝୁଲା ଉପରେ, ପରସ୍ପରକୁ ଝୁଲାଇବାର ମଜାରେ, ଓ ଫୁଲ ଲତାର ଛାୟା ମଧ୍ୟରେ ଦେହକୁ ଲୁଚାଇ ରହିବାରେ,
ନୌଯାନଯୁଗ୍ଯହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଦାନ୍ତୋଷ୍ଟ୍ରାଦିଗମାଗମୈଃ । ଜଲକେଲିଵିଲାସେନ ପରସ୍ପରସମୁକ୍ଷଣୈଃ
ନୌକା, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଯାତ୍ରା କରି, ପାଣିରେ ଖେଳିବା ଓ ପରସ୍ପରକୁ ଜଳ ଛିଟିବାର ଆନନ୍ଦରେ,
ନୃତ୍ତଗୀତକଲାଲାସ୍ଯତାଣ୍ଡଵୋଦ୍ଭଟଵୃତ୍ତିଭିଃ । ସଙ୍ଗୀତକୈସ୍ ସଙ୍କଥନୈର୍ ଵୀଣାମୁରଜଵାଦନୈଃ
ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, କଳା, ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟର ଉତ୍ସାହ, ସଙ୍ଗୀତ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ବୀଣା ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ରବେ ମନ ଭରି ରହିଥିଲେ,
ଉଦ୍ଯାନେଷୁ ସରିତ୍ତୀରଵୃକ୍ଷେଷୁ ଵନଵୀଥିଷୁ । ଅନ୍ତଃପୁରେଷୁ ହର୍ମ୍ଯେଷୁ ତେଷୁ ତେଷୁ ତଥା ତଥା
ବଗିଚାରେ, ନଦୀକୂଳରେ, ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ, ଜଙ୍ଗଲ ପଥରେ, ଗୃହମଧ୍ୟରେ ଓ ମହଳରେ—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ,
ସା ବାଲା ସୁଖସଂଵୃଦ୍ଧା ତସ୍ଯ ପ୍ରଣଯିନୀ ପ୍ରିଯା । ଏକଦା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଶୁଭସଙ୍କଲ୍ପଶାଲିନୀ
ସେ ଝିଅ, ଯିଏ ସୁଖରେ ବଢ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଓ ଭକ୍ତିମୟୀ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଏକଦିନ ଶୁଭ ଭାବନାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—
ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋ ଽପି ପ୍ରିଯୋ ଭର୍ତା ମମୈଷ ଜଗତୀପତିଃ । ଯୌଵନୋଲ୍ଲାସଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଜରାମରଃ
ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଯୁବତ୍ୱର ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ—କିପରି ସେ ଅଜର ଓ ଅମର ହେବେ?
ଭର୍ତ୍ରାନେନ ସହୋତ୍ତୁଙ୍ଗସ୍ତନୀ କୁସୁମସଦ୍ମସୁ । କଥଂ ସ୍ଵୈରଂ ଚିରଂ କାନ୍ତା ରମେଯାବ୍ଦଶତାନ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହି ସ୍ୱାମୀ ସହିତ, ଯାହାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ମୋର ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ସ୍ତନ ଉଠିଯାଏ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାବେ ଏହି ଫୁଲ ଘରମାନେରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଆନନ୍ଦ କରିପାରିବି?
ତଥା ଯତେଯ କ୍ରମତସ୍ ତପୋଜପଯମେହିତୈଃ । ରଜନୀଶରୁଚୀ ରାଜା ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ ଅଜରାମରଃ
ଏଭଳି, ଧୀରେ ଧୀରେ ତପ, ଜପ ଓ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ।
ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ ତପୋଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଵିଦ୍ଯାଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଅହଂ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ପୃଚ୍ଛାମି ତାଵନ୍ ମରଣଂ କଥଂ ନ ସ୍ଯାନ୍ ନୃଣାମ୍ ଇତି
ମୁଁ ଜେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜ୍ଞାନ, ତପ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରେଁ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ନାହିଁ?
ଅଥାନାଯ୍ଯାଶୁ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନ୍ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସାନତା । ଅମରତ୍ଵଂ କଥଂ ଵିପ୍ରା ଭଵେଦ୍ ଇତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ, ସେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପୁନି ପୁନି ଭକ୍ତି ସହିତ ପଚାରିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କିପରି ଅମରତ୍ୱ ମିଳିପାରିବ?'
ତପୋଜପଯମୈର୍ ଦେଵି ସମସ୍ତାସ୍ ସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧଯଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ଽମରତ୍ଵଂ ତୁ ନ କଦାଚନ ଲଭ୍ଯତେ
ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତପ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅସିଦ୍ଧ, ଦୁହେଁ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅମରତ୍ୱ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଦ୍ଵିଜମୁଖାଚ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସା ପୁନଃ । ଇଦଂ ସ୍ଵପ୍ରଜ୍ଞଯୈଵାଶୁ ଭୀତା ପ୍ରିଯଵିଯୋଗତଃ
ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ସେ ପୁଣିଥରେ ଭାବିଲା, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲା, ପ୍ରିୟ ସାଙ୍ଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାର ଭୟରେ।
ମରଣଂ ଭର୍ତୁର୍ ଅଗ୍ରେ ମେ ଯଦି ଦୈଵାଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତତ୍ ସର୍ଵଦୁଃଖନିର୍ମୁକ୍ତା ସଂସ୍ଥାସ୍ଯେ ସୁଖମ୍ ଆତ୍ମନି
ଯଦି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋ ଭାର୍ତ୍ତା ମୋ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତିରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିବି।