ଆକାଶାତ୍ମାନ ଏଵୈତେ ସର୍ଵ ଏଵ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । ଯଥା ତେ ମନ୍ମନୋମାତ୍ରମ୍ ଇମେ ସର୍ଗାସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ସବୁ ଆକାଶର ନିଜର ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ତୁମର ମନର ଚିନ୍ତାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି।
ଅହମାଦିର୍ ଅଯଂ ସର୍ଗସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅପରିଜ୍ଞାନଦୋଷତଃ । ଵେତାଲ ଇଵ ବାଲାନାଂ ଗତୋ ଵୈ ଵଜ୍ରସାରତାମ୍
ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଅହଂକାର ରେ ଅଛି, ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଛି। ଯେପରି ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଭୂତକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଛି।
ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତୁ କାଲେନ ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵୋପଶାମ୍ଯତି । ଵାସନାତାନଵାତ୍ ସ୍ନେହୋ ବନ୍ଧୌ ଦୂରଗତେ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଯାଯିବ, ଏହା ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଯାହାପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଥିଲା, ସେ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ ଏହି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ହୋଇଯାଏ।
ଘନତ୍ଵମ୍ ଅହମାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ତଥା ସର୍ଗସ୍ଯ ଶାମ୍ଯତି । ପରିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନନିଧେର୍ ଆଦେଯଭାଵନା
ଅହଂକାର ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଢ଼ତା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜର ଦାବି ଜାଗିବା ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଦୃଢ଼ତା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଶାମ୍ଯନ୍ତୀମାḫ ପରିଜ୍ଞାତାସ୍ ସକଲା ଦୃଶ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଯଥା ମରୁନଦୀଵେଗଵାରିଗ୍ରହଣବୁଦ୍ଧଯଃ
ଦେଖିବା ଓ ଦେଖୁଥିବାର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଯାଯିବ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ନଦୀରେ ପାଣି ଧରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମହାରାମାଯଣପ୍ରାଯଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରେକ୍ଷଣମାତ୍ରତଃ । ଏତଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ କିମ୍ ଏତାଵତି ଦୁଷ୍କରମ୍
ବଡ଼ ରାମାୟଣ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତିଦିନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏଠାରେ କଣସି କଷ୍ଟ ଅଛି କି?
ସଂସାରଵାସନାଭାଵରୂପସତ୍ଯା ତୁ ଯସ୍ଯ ଧୀଃ । ମନ୍ଦା ମୋକ୍ଷେ ନିରାକାଙ୍କ୍ଷା ସ ଶ୍ଵା କୀଟୋ ଽଥ ଵାନରଃ
ଯାହାର ମନ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମୁକ୍ତି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସଂସାର ଆସକ୍ତି ନଥିବାର ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ଏକ କୁକୁର, ପୋକା କିମ୍ବା ବାନର ସମାନ।
ଭୋଗାଭୋଗẖ କିଲାଯଂ ଯସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତବୁଦ୍ଧିନା । କୀଦୃଶୋ ଭୁଜ୍ଯମାନସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କୀଦୃକ୍ ସ୍ଯାନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯସେଵିନା
ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ଏହି ଅନୁଭବ ମୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକଙ୍କର; ଏହା ଭୋଗ କରିଲେ କେମିତି ଲାଗେ, ଓ ମୂର୍ଖତାରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କେମିତି ହୁଏ?
ମହାରାମାଯଣପ୍ରାଯଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରେକ୍ଷଣମାତ୍ରତଃ । ଅନ୍ତଶ୍ ଶୀତଲତୋଦେତି ପଦାର୍ଥେଷୁ ହିମୋପମା
ବଡ଼ ରାମାୟଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶକୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ, ମନରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏକ ହିମ ପରି ଶୀତଳତା ଉପଜେ।
ମୋକ୍ଷଶ୍ ଶୀତଲଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ବନ୍ଧସ୍ ସନ୍ତପ୍ତଚିତ୍ତତା । ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅପି ନାର୍ଥିତ୍ଵମ୍ ଅହୋ ଲୋକସ୍ଯ ମୂର୍ଖତା
ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଶୀତଳ ମନ; ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ତାପିତ ମନ। ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ — ହାଁ, ଲୋକଙ୍କର ମୂର୍ଖତା!
ଅଯଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଵିଷଯୈର୍ ଵଶୀକୃତḫ ପରସ୍ପରଂ ସ୍ତ୍ରୀଧନଲୋଲୁଭୋ ଜନଃ । ଯଥାର୍ଥସନ୍ଦର୍ଶନତସ୍ ସୁଖୀଭଵେନ୍ ମୁମୁକ୍ଷୁଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵିଚାରଣାଦ୍ ଅତଃ
ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ବଭାବରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏକାପରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଜନାନୀ ଓ ଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭୀ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଜିନିଷକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖିବା ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେଠି ସୁଖୀ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ମୁନି ଦିନକୁ ସାଂଝକୁ ଆଣିଲେ; ସେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ, ସଭାରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସହିତ ଯାଇଲେ।