ଯୈର୍ ଅହଂ ସଲିଲାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟḫ ପ୍ରୋତ୍ଥିତସ୍ ତୈର୍ ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ । ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାରିଵସିଷ୍ଠୋ ଽହମ୍ ଇତି ମେ ଜନ୍ମସନ୍ତତିଃ
ଯେଉଁ ମହାମୁନିମାନେ ମୋତେ ଜଳରୁ ଉଠିବାକୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ମୋତେ 'ବାରିବସିଷ୍ଠ' ବୋଲି ଡାକିଥିଲେ; ଏହିପରି ମୋର ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳା।
ତତḫ ପ୍ରଭୃତି ଲୋକେ ଽହଂ ପାର୍ଥିଵḫ ପ୍ରଥିତẖ କ୍ଵଚିତ୍ । ଅମ୍ମଯẖ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅନ୍ଯେଷାଂ ତୈଜସୋ ମାରୁତẖ କ୍ଵଚିତ୍
ତାପରେ ଏହି ଜଗତରେ କେବେ କେବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର, କେବେ କେବେ ମନର, କେବେ କେବେ ତେଜର, ଆଉ କେବେ କେବେ ପବନର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।
ଅଥ କାଲେନ ମେ ତତ୍ର ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵାତିଵାହିକେ । ଆଧିଭୌତିକତା ଦେହେ ରୂଢା ଗୂଢାନ୍ତରିକ୍ଷତା
ପରେ, ସମୟ ଗତିରେ, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ମୋର ଦେହରେ ପ୍ରକୃତିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ମୋର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଲୁଚି ରହିଗଲା।
ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଆତିଵାହିତ୍ଵମ୍ ଆଧିଭୌତିକତା ଚ ଖମ୍ । ଦ୍ଵଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏକାତ୍ମ ତତẖ କଚତି ମେ ଚିତିଃ
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଦୁଇଟି — ଆକାଶ ଓ ପଦାର୍ଥ — ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର; ଏହିପରି, ମୋର ଚେତନା ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଯାଏ।
ଏଵମାତ୍ମକଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମକଚନାତ୍ମାପ୍ଯ୍ ଅହଂ ନଭଃ । ପରମ୍ ଏଵ ନିରାକାରଂ ଯୁଷ୍ମାସ୍ଵ୍ ଆକାରଵାନ୍ ଅପି
ଏଭଳି, ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଚେତନା ଓ ଆକାଶର ଅନନ୍ତତା, ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ଆକାରରେ ଦେଖୁଛ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ପରମ ନିରାକାର ଆକାଶ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଵ୍ଯଵହରନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଖାତ୍ମକଃ । ତଥୈଵ ଦେହମୁକ୍ତୋ ଽପି ତିଷ୍ଠତି ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରକମ୍
ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୈନିକ କାମ କରିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାକାଶରେ ବସିଥାଏ; ଏହିପରି, ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବଳ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ରହିଥାଏ।
ମମ ନ ବ୍ରହ୍ମତାପେତି ତାଦୃଗ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ନ୍ ଅପି । ଅସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅନ୍ଯଦୃଶୋ ଯୁଷ୍ମଦାଦିଷ୍ଵ୍ ଅହଂ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ମୋର ଏହି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ କେବେ ବି ହଟିଯାଏନାହିଁ, ଏପରି ସାଧାରଣ କାମ କରିଥିଲେ ବି। ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମୁଁ ତୁମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଳି ନୁହେଁ।
ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନନରେ ନିର୍ଜନ୍ମନି ନିରାକୃତୌ । ଆଧିଭୌତିକତାବୁଦ୍ଧିସ୍ ତଥା ମେ ଜଗତୋ ଽପି ଚ
ଯେପରି ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜକୁ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଭାବେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ଦେହ ନାହିଁ; ସେହିପରି ମୋର ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟି।
ଏଵମ୍ ଏଵାଵଭାସନ୍ତେ ସର୍ଵ ଏଵ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । ସର୍ଗାଶ୍ ଚ ନ ତୁ ଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାତା ଇଵ ଚୋଦିତାଃ
ଏହିପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଯେପରି ପ୍ରେରିତ ହେଲେ ସନ୍ତାନ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଏଷ ସୋ ଽହମ୍ ଇହାକାଶଵସିଷ୍ଠḫ ପୁଷ୍ଟତାମ୍ ଇଵ । ଗତୋ ଽଦ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ଽଭ୍ଯାସାଦ୍ ଭଵତାଂ ଚାଭଵସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ମୁଁ ଏଠି, ଓ ବସିଷ୍ଠ, ଆକାଶର ଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଆଜି ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅଭ୍ୟାସରେ ପାଇଛି; ତୁମମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଆକାଶାତ୍ମାନ ଏଵୈତେ ସର୍ଵ ଏଵ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ । ଯଥା ତେ ମନ୍ମନୋମାତ୍ରମ୍ ଇମେ ସର୍ଗାସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ସବୁ ଆକାଶର ନିଜର ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ତୁମର ମନର ଚିନ୍ତାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି।
ଅହମାଦିର୍ ଅଯଂ ସର୍ଗସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅପରିଜ୍ଞାନଦୋଷତଃ । ଵେତାଲ ଇଵ ବାଲାନାଂ ଗତୋ ଵୈ ଵଜ୍ରସାରତାମ୍
ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଅହଂକାର ରେ ଅଛି, ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଛି। ଯେପରି ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଭୂତକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଛି।
ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତୁ କାଲେନ ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵୋପଶାମ୍ଯତି । ଵାସନାତାନଵାତ୍ ସ୍ନେହୋ ବନ୍ଧୌ ଦୂରଗତେ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଯାଯିବ, ଏହା ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଯାହାପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଥିଲା, ସେ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ ଏହି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ହୋଇଯାଏ।
ଘନତ୍ଵମ୍ ଅହମାଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ତଥା ସର୍ଗସ୍ଯ ଶାମ୍ଯତି । ପରିଜ୍ଞାନାଦ୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନନିଧେର୍ ଆଦେଯଭାଵନା
ଅହଂକାର ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଢ଼ତା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜର ଦାବି ଜାଗିବା ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଦୃଢ଼ତା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଶାମ୍ଯନ୍ତୀମାḫ ପରିଜ୍ଞାତାସ୍ ସକଲା ଦୃଶ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଯଥା ମରୁନଦୀଵେଗଵାରିଗ୍ରହଣବୁଦ୍ଧଯଃ
ଦେଖିବା ଓ ଦେଖୁଥିବାର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଯାଯିବ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ନଦୀରେ ପାଣି ଧରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମହାରାମାଯଣପ୍ରାଯଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରେକ୍ଷଣମାତ୍ରତଃ । ଏତଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ କିମ୍ ଏତାଵତି ଦୁଷ୍କରମ୍
ବଡ଼ ରାମାୟଣ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତିଦିନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏଠାରେ କଣସି କଷ୍ଟ ଅଛି କି?
ସଂସାରଵାସନାଭାଵରୂପସତ୍ଯା ତୁ ଯସ୍ଯ ଧୀଃ । ମନ୍ଦା ମୋକ୍ଷେ ନିରାକାଙ୍କ୍ଷା ସ ଶ୍ଵା କୀଟୋ ଽଥ ଵାନରଃ
ଯାହାର ମନ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମୁକ୍ତି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସଂସାର ଆସକ୍ତି ନଥିବାର ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ଏକ କୁକୁର, ପୋକା କିମ୍ବା ବାନର ସମାନ।
ଭୋଗାଭୋଗẖ କିଲାଯଂ ଯସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତବୁଦ୍ଧିନା । କୀଦୃଶୋ ଭୁଜ୍ଯମାନସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କୀଦୃକ୍ ସ୍ଯାନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯସେଵିନା
ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ଏହି ଅନୁଭବ ମୁକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକଙ୍କର; ଏହା ଭୋଗ କରିଲେ କେମିତି ଲାଗେ, ଓ ମୂର୍ଖତାରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କେମିତି ହୁଏ?
ମହାରାମାଯଣପ୍ରାଯଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରେକ୍ଷଣମାତ୍ରତଃ । ଅନ୍ତଶ୍ ଶୀତଲତୋଦେତି ପଦାର୍ଥେଷୁ ହିମୋପମା
ବଡ଼ ରାମାୟଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶକୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ, ମନରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏକ ହିମ ପରି ଶୀତଳତା ଉପଜେ।
ମୋକ୍ଷଶ୍ ଶୀତଲଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ବନ୍ଧସ୍ ସନ୍ତପ୍ତଚିତ୍ତତା । ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅପି ନାର୍ଥିତ୍ଵମ୍ ଅହୋ ଲୋକସ୍ଯ ମୂର୍ଖତା
ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଶୀତଳ ମନ; ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ତାପିତ ମନ। ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ — ହାଁ, ଲୋକଙ୍କର ମୂର୍ଖତା!
ଅଯଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଵିଷଯୈର୍ ଵଶୀକୃତḫ ପରସ୍ପରଂ ସ୍ତ୍ରୀଧନଲୋଲୁଭୋ ଜନଃ । ଯଥାର୍ଥସନ୍ଦର୍ଶନତସ୍ ସୁଖୀଭଵେନ୍ ମୁମୁକ୍ଷୁଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵିଚାରଣାଦ୍ ଅତଃ
ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ବଭାବରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏକାପରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଜନାନୀ ଓ ଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭୀ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଜିନିଷକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖିବା ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେଠି ସୁଖୀ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ମୁନି ଦିନକୁ ସାଂଝକୁ ଆଣିଲେ; ସେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ, ସଭାରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସହିତ ଯାଇଲେ।