ଯଦା ତଦାହମ୍ ଅମରୈର୍ ଵ୍ଯଵହର୍ତୁଂ ସହାମ୍ବରେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ନ ଚ ମାଂ କଶ୍ଚିତ୍ ତତ୍ର ପଶ୍ଯତି ଚଞ୍ଚଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଆକାଶରେ ଅମରମାନେ ସହିତ କିଛି କାମକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲି, ସେଠାରେ ମୁଁ ଚଳାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋତେ କେହି ଦେଖିନଥିଲେ ।
ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆରଟତଶ୍ ଶବ୍ଦୋ ନ ଶ୍ରୂଯତେ ମମ । କେନଚିତ୍ ସୁରଲୋକେଷୁ ସ୍ଵପ୍ନପୁଂସ ଇଵାନଘ
ଅତି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କେବେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଦେବଲୋକରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଶୁଣିନଥିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କିଛି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଇନଥିବା ।
ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯାଵଷ୍ଟବ୍ଧଯେ ମମ । ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ମନୋମନନଦେହିନଃ
ମୁଁ କିଛିକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନ ଓ କଳ୍ପନାର ଦେହ ଥିବାରୁ, କିଛି ଧରିପାରିଲିନି ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯୋମପିଶାଚୋ ଽହଂ ସମ୍ପନ୍ନୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ମଯାନୁଭୂତା କାପ୍ଯ୍ ଏଷା ଦେଵାଗାରପିଶାଚତା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଆକାଶର ଭୂତ ହେଇଗଲି; ଦେବମାନେ ଥିବା ଗୃହରେ ଏହି ଭୂତ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି ।
ପିଶାଚାସ୍ ସନ୍ତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ କିମାକାରାẖ କିମାସ୍ପଦାଃ । କିଂଜାତିଯାẖ କିମାଚାରାẖ କୀଦୃଶାẖ କୀଦୃଶାଶଯାଃ
ଏହି ଜଗତରେ ପିଶାଚ ଅଛନ୍ତି କି? ସେମାନଙ୍କର ଆକୃତି କେମିତି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି? ସେମାନେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର, କେମିତି ଚାଳ-ଚରିତ୍ର, କେମିତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନେ କଣ ଚାହିଁଛି?
ପିଶାଚାସ୍ ସନ୍ତି ଲୋକେଷୁ ଯାଦୃଶାସ୍ ତାନ୍ ଇମାଞ୍ ଶୃଣୁ । ନ ସଭ୍ଯୋ ଽସୌ ନ ଯୋ ଵକ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗାପତିତଂ ଵଚଃ
ଏହି ଜଗତରେ ପିଶାଚ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଏହା ଶୁଣ। ଯେଉଁଠି କଥା କେବଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଉପଜିଥାଏ, ସେ କଥା କହିବା ଲୋକ ନିଜେ ସଭ୍ୟ ନୁହେଁ।
ପିଶାଚାẖ କେଚିଦ୍ ଆକାଶସଦୃଶାଶ୍ ଶୂନ୍ଯଦେହକାଃ । ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁକ୍ତାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଵମ୍ ଇଵାକୃତିମ୍
କିଛି ପିଶାଚ ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଥିବା; ସେମାନେ ତୁମର ପରି ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଆକୃତିକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଛାଯଯା ଭଯଦାଯିନ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାର୍ଥଭ୍ରମରୂପଯା । ତେ ଚିତ୍ତାକ୍ରମଣଂ କୃତ୍ଵା ଵେଧଯନ୍ତି ନରାଶଯମ୍
ଭୟ ଦେଇଥିବା ଛାୟା ଓ ଅନ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବରେ ଭ୍ରମ ନେଇ, ସେମାନେ ମନକୁ ଭେଦି ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଅନ୍ତି।
ଘ୍ନନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଦନ୍ତି ପିବନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଲଘୁସତ୍ତ୍ଵଂ ଚଲଂ ଜନମ୍ । ବଲମାଂସମ୍ ଅଥୋ ଜୀଵାନ୍ ହିଂସନ୍ତ୍ଯ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଚିତ୍ତକମ୍
ସେମାନେ ମାନେ ମାଡ଼ନ୍ତି, କାମ୍ଡନ୍ତି ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ପିଇଯାନ୍ତି; ହଳକା ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶକ୍ତି, ମାଂସ ଓ ଜୀବନକୁ ମନକୁ ଦବାଇ ହିଁସା କରନ୍ତି।
ଆକାଶସଦୃଶାẖ କେଚିତ୍ କେଚିନ୍ ନୀହାରସନ୍ନିଭାଃ । କେଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ନନରାକାରାସ୍ ସାକାରା ଅପି ଖାତ୍ମକାଃ
କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଆକାଶ ପରି, କିଛି କୁହୁଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; କିଛି ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ ପରି ଆକୃତି ରଖିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ଆକୃତି ଅଛି, ତାଙ୍କର ମୂଳ ଏକାକି ଆକାଶ।
କେଚିତ୍ ସ୍ଵପ୍ନନରପ୍ରଖ୍ଯାẖ କେଚିତ୍ ପଵନଦେହକାଃ । କେଚିଦ୍ ଭ୍ରମାତ୍ମକା ଏଵ ସର୍ଵେ ବୁଦ୍ଧିମନୋମଯାଃ
କିଛି ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ ପରି, କିଛି ପବନ ଦେହ ରଖିଛନ୍ତି; କିଛି ଭ୍ରମର ସ୍ୱଭାବର, ତଥାପି ସମସ୍ତେ ଅବିକଳ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନର ତିଆରି।
ଗ୍ରହୀତୁଂ ନୈଵ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଗ୍ରହୀତୁଂ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ନୋ । ଆକାଶଶୂନ୍ଯଵପୁଷḫ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆକୃତିମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ସେମାନେ ଧରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଧରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଆକାଶ ପରି ଖାଲି ଦେହ ରଖି, ସେମାନେ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଶୀତାତପାଦିଵିହିତଂ ସୁଖଂ ଦୁẖଖଂ ଵିଦନ୍ତି ଚ । ପାତୁମ୍ ଅତ୍ତୁମ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧୁମ୍ ଈହନ୍ତେ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ନୋ
ସେମାନେ ଥଣ୍ଡା, ଗରମ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ପିବା, ଖାଇବା ଓ ଧରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି କାମ କରିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଇଚ୍ଛାଦ୍ଵେଷଭଯକ୍ରୋଧଲୋଭମୋହସମନ୍ଵିତାଃ । ମନ୍ତ୍ରୌଷଧତପୋଦାନଧୈର୍ଯଧର୍ମଵଶୀକୃତାଃ
ଇଚ୍ଛା, ଘୃଣା, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୂଢତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵାଵଷ୍ଟମ୍ଭଯନ୍ତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରେଣାରାଧିତେନ ଵା । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଽପି ଚ ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ କଦାଚିତ୍ କେନଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଉପସନା କରାଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ କେବେ କେବେ କାହାରୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡନ୍ତି ଓ କେବେ କେବେ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାନ୍ତି।
ଦେଵଯୋନିର୍ ହି ସା ତେନ କେଚିଦ୍ ଦେଵୋପମର୍ଦ୍ଧଯଃ । କେଚିନ୍ ନରସମଶ୍ରୀକାẖ କେଚିନ୍ ନାଗସମର୍ଦ୍ଧଯଃ
ଏହା ଦେବତାର ଜନ୍ମ; କିଛି ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରଖିଥାନ୍ତି, କିଛି ଲୋକ ମାନବଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ରଖିଥାନ୍ତି, ଓ କିଛି ଲୋକ ନାଗଙ୍କର ମହିମା ରଖିଥାନ୍ତି।
ଶ୍ଵସୃଗାଲୋପମାẖ କେଚିଦ୍ ଗ୍ରାମଜଙ୍ଗଲଵାସିନଃ । କୁଲ୍ଯାଵକରରଥ୍ଯାସୁ ଵସନ୍ତି ନିରଯେଷୁ ଚ
କିଛି ଲୋକ କୁକୁର କିମ୍ବା ଶ୍ୟାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ନଦୀ ତଟ, ଗଡ଼ି, ଗଲି ଓ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ବସିଥାନ୍ତି।
ଏତଦ୍ ଆସ୍ପଦମ୍ ଏତେଷାମ୍ ଇତ୍ଯାକାରାḫ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ପିଶାଚା ଏଵମାଚାରା ଜନ୍ମୈଷାଂ ଶ୍ରୂଯତାମ୍ ଇଦମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ନିବାସ, ଏଭଳି ରୂପରେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ପିଶାଚମାନଙ୍କର ଏହି ଆଚରଣ। ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଅଚେତ୍ଯଚିନ୍ମଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଶକ୍ତିସ୍ଵଭାଵତଃ । ଯତ୍ ସ୍ଥିତଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ ଏଵାନ୍ତଶ୍ ଚେତ୍ଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଇଵ
ବ୍ରହ୍ମା ଅଚେତନ ଓ ଚେତନ ଦୁଇଁ ଭାବରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ; ଏହା ଅନ୍ତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ବସିଛି, ଯେପରି ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ କଳ୍ପନା କରୁଛ, ସେପରି ଏହା ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା କରେ।
ତଜ୍ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି ସ ପ୍ରୌଢସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହଙ୍କାର ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ସୋ ଽହଙ୍କାରସ୍ ସ୍ମୃତḫ ପୁଷ୍ଟୋ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦିତାତ୍ମଭିଃ
ଏହାକୁ ଜୀବ ଭାବରେ ଜାଣ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅହଂକାର ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ଅହଂକାର ଯେତେବେଳେ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ମନ ଭାବରେ କହନ୍ତି।
ସ ଏଷ କଥ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ସଙ୍କଲ୍ପାକାଶରୂପଵାନ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵାସତୋ ବୀଜଂ ଜଗତୋ ଵିଗତାକୃତି
ଏହିଅଟେ ଯିଏକି ବ୍ରହ୍ମା ଭାବନାର ଆକାଶ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି । ଅସତ୍ ଦିଆଁ ଅସତ୍ ହେଉଛି, ଏହି ସଂସାରର କୌଣସି ଆକୃତି ନାହିଁ ।
ଏଵଂ ମନସ୍ ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମା ସଦେହୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମଲଂ ନଭଃ । ତତ୍ ସ୍ଵପ୍ନପୁରୁଷାକାରସ୍ ସନ୍ନ୍ ଏଵାସଦ୍ଵପୁସ୍ ସଦା
ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆକାଶ ପରି ପବିତ୍ର । ସେ ସ୍ବପ୍ନର ଲୋକ ରୂପ ଧରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେହ ସଦା ଅସତ୍ ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମୂର୍ତିରହିତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆତିଵାହିକଦେହଵାନ୍ । ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯẖ କିଲ କୁତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷସ୍ଯ ଖେ
ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହ ରୂପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଭାବନାର ଲୋକ ପାଇଁ ଆକାଶରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହ କେଉଁଠୁ ଆସିବ ?
ଭଵନ୍ମନୋ ଯଥାକାଶପୁରଂ ପଶ୍ଯତି କଲ୍ପିତମ୍ । ତଥା ମନୋ ଵିରିଞ୍ଚତ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି କଲ୍ପିତମ୍
ମନ ଯେପରି ଆକାଶରେ ଏକ କଳ୍ପିତ ସହର ଦେଖେ, ସେହିପରି ମନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ହେବାକୁ କଳ୍ପନା କରେ ।
ଯଦ୍ ଵେତ୍ତି କଲ୍ପିତଂ ତତ୍ ସ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅପି । ଯୋ ଯାଵନ୍ମାତ୍ରକସ୍ ତତ୍ ସ କସ୍ମାତ୍ କିଲ ନ ପଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଭାବନା କରାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ସେ ଦେଖିବା ସହ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଅଛି, ସେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦେଖିପାରେ—ତେଣୁ କାହିଁକି ସେ ଦେଖିବେ ନାହିଁ?
ସ ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ ତାଦୃକ୍ ଶୂନ୍ଯାତ୍ମା ଶୂନ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରେ । ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଣି ଵା ବ୍ରହ୍ମା ତଦ୍ ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ଯାହା ଦେଖେ, ସେ ଏହି ପରି—ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଣରେ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ—ଏହି ଜଗତକୁ ଏହିପରି ଡାକାଯାଏ।
ତଥା ସ ପ୍ରତିଭାସୋ ଽସ୍ଯ ଚିରକାଲୈକଭାଵନାତ୍ । ଘନୀଭୂତସ୍ ସ୍ଥିତḫ ପୁଷ୍ଟସ୍ ସୁଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନସୁନ୍ଦରଃ
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକ ଭାବନାରୁ ଗଢ଼ିଯାଇ, ଏକାଠି ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶୁଭ୍ର ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଆତିଵାହିକଦେହସ୍ଯ ତସ୍ଯ ତଚ୍ ଚିରଭାଵନାତ୍ । ସର୍ଗାନୁଭଵନଂ ଭୂରି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମରୂପ୍ଯ୍ ଅପି
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମଣରେ ବହୁତ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଗତଂ ପ୍ରକଟତୋତ୍କର୍ଷାଦ୍ ଆଧିଭୌତିକଦେହତାମ୍ । ତେନୈଵ ସର୍ଗ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଭେଦସନ୍ତତିଭାସୁରଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଗଢ଼ିତ ରୂପକୁ ପାଇଁଥାଏ, ଏହାକୁ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଭିନ୍ନତାର ଧାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ସ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରାତ୍ମନୋସ୍ ତଯୋଃ । ଅଜାତଯୋର୍ ଏଵ ସଦା ତଦ୍ ଆତ୍ମଜଗତୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ରୂପ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜଗତ — ଦୁଇଁଟି ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ରୂପ — ସଦା ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି।