ଶରଦମ୍ବୁଧରଚ୍ଛାଯାଗତ୍ଵର୍ଯୋ ଯୌଵନଶ୍ରିଯଃ । ଆପାତରମ୍ଯା ଵିଷଯାḫ ପର୍ଯନ୍ତପରିତାପିନଃ
ଯୁବାବୟସର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଶରଦ୍ ମେଘର ଛାୟା ପରି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ଧାରେ ହୋଇଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଭୋଗବିଲାସ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଦିଏ।
ଅନ୍ତକḫ ପର୍ଯଵସ୍ଥାତା ଜୀଵିତେ ମହତାମ୍ ଅପି । ଚଲାନ୍ଯ୍ ଆଯୂଂଷି ଶାଖାଗ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୂନୀଵ ଦେହିନାମ୍
ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଦିଏ; ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଶାଖା ଶିରାରେ ଲଟକିଥିବା ପାଣି ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ।
ଜୀର୍ଯନ୍ତେ ଜୀର୍ଯତẖ କେଶା ଦନ୍ତା ଜୀର୍ଯନ୍ତି ଜୀର୍ଯତଃ । କ୍ଷୀଯତେ ଜୀର୍ଯତସ୍ ସର୍ଵଂ ତୃଷ୍ଣୈଵୈକା ନ ଜୀର୍ଯତେ
ବୟସ୍ ହେଲେ କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ଝରିଯାଏ, ସବୁ କିଛି କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ଆସା ଅବିକଳ ରହିଯାଏ।
ଭୋଗାଭୋଗାତିଗହନେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ କାଯକାନନେ । ପରମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣୈକା ଵିଷମଞ୍ଜରୀ
ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ଗଭୀର ଦେହର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକମାତ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାର ବେକା ଫୁଲ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଲ୍ଲାସ ପାଇଥାଏ।
ବାଲ୍ଯଂ ଯୌଵନଵଦ୍ ଯାତି ଯୌଵନଂ ଯାତି ବାଲ୍ଯଵତ୍ । ଉପମାନୋପମେଯତ୍ଵଂ ଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵେ ମିଥୋ ଽନଯୋଃ
ପିଲାବୟସ ଯୁବାବୟସ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯୁବାବୟସ ମଧ୍ୟ ପିଲାବୟସ ଭଳି ଅପରିପାକ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଅସ୍ଥିରତା ଏକାଉଁଠି ଉପମା ଦେଇଯାଏ ଭଳି।
ଜୀଵିତଂ ଗଲତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜଲମ୍ ଅଞ୍ଜଲିତୋ ଯଥା । ପ୍ରଵାହ ଇଵ ଵାହିନ୍ଯା ଗତଂ ନ ଵିନିଵର୍ତତେ
ଜୀବନ ହସ୍ତର ଖୋପରୁ ଜଳ ଝରିଯିବା ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରବାହ ନଦୀର ଧାରା ଭଳି, ଏହା ଯାଇଗଲା ପରେ ପଛେ ଫେରିନାହିଁ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵାଗତୋ ଦେହẖ କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ଯାତି ପଶ୍ଯତ ଏଵାସ୍ତଂ ତରଙ୍ଗାମ୍ବୁଦଦୀପଵତ୍
ଦେହ ଅଜଣାଠାରୁ ଝଟିତ ଆସିଯାଏ, ତୁଫାନ ଭଳି; ଆଉ ନଜର ସାମ୍ନାରେ ଏହା ତରଙ୍ଗ, ମେଘ କିମ୍ବା ଦୀପ ଭଳି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ରମ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅରମ୍ଯତା ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଥିରେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଥିରତାପି ଚ । ସତ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯତାର୍ଥେଷୁ ତେନେହ ଵିରସା ଵଯମ୍
ସୁନ୍ଦର ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅସୁନ୍ଦରତା ଦେଖାଯାଏ, ଥିବା ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି; ସତ୍ୟ ଭାବିଥିବା ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଯାଏ—ଏହିପରି ଦେଖି ଏହି ଜଗତ ଉପରେ ଆମେ ଅସକ୍ତ ହୋଇପାରିଛୁ।
ସୁଖଂ ଯଦ୍ ଆତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତୌ ଗତେ ମନସି ସତ୍ତ୍ଵତାମ୍ । ପାତାଲେ ଭୂତଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ତନ୍ ନ ଭୋଗେଷୁ କେଷୁଚିତ୍
ମନ ନିଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଲେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେ ଆନନ୍ଦ ନିମ୍ନଭୂମି, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗର କୌଣସି ଭୋଗରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଅପି ସମ୍ପୂର୍ଣହୃଦ୍ଯାର୍ଥାḫ ପଞ୍ଚାପୀନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । ନାଵର୍ଜଯନ୍ତି ମାମ୍ ଏତା ଭୃଙ୍ଗଂ ଚିତ୍ରଲତା ଇଵ
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକର୍ଷଣ ହୃଦୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମଧୁମକୁ ରଙ୍ଗିନ ଲତାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦ୍ଯ ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ନିରହଙ୍କୃତିନା ମଯା । ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆସାଦିତଂ ଧିଯା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଅହଂକାର ନାଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତିକୁ ଆଜି ଲାଭ କରିଛି।
ଚିରମ୍ ଏକାନ୍ତଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ତେନୈତନ୍ ନଭସḫ ପଦମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତଵାନ୍ ଅତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସ୍ମି ତାଂ କୁଟୀମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକାନ୍ତରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି; ଏହିପରି ମୁଁ ନଭସ୍ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ତୁମେ ଯେପରି ଏଠାରେ ଆସିଛ ଓ ସେ ଗୁପ୍ତ କୁଟିକୁ ଦେଖିଛ।
ଅଦ୍ଯୈତତ୍ ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତଂ ଯଦ୍ ଧି ସା ଭଵତẖ କୁଟୀ । ଆଗନ୍ତା ତ୍ଵଂ ପୁନଶ୍ ଚେତି ଜ୍ଞାଯତେ କ୍ଵାଵିଚାରିତମ୍
ଆଜି ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝି ପାରିଛି, ଏହି ଝୋପଡ଼ି ତୁମର ଥିଲା; ତୁମେ ପୁଣି ଆସିବେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡ଼ିଛି—ଏହା କିଛି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଛି।
ତଦା ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ମଯା ଜ୍ଞାତଂ କଶ୍ଚିତ୍ ସିଦ୍ଧୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମନା । ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେହ ନିର୍ଵାଣଂ ଗତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁମାନିନା
ତାପରେ ଏଠାରେ ମୁଁ ବୁଝିଲି, ଏହା କିଛି ଦକ୍ଷ ମହାପୁରୁଷ ଅଟେ, ଯିଏ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏଠି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି—ମୁଁ ଏହିପରି ଅନୁମାନ କରିଥିଲି।
ଏତନ୍ ମେ ଭଗଵନ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ଏଷୋ ଽସ୍ମୀତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ମଯା ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଜାନାସି ତତ୍ କୁରୁ
ଭଗବନ୍ତ, ଏହି ଘଟଣା ଯେପରି ଘଟିଛି, ମୁଁ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିଦେଇଛି; ତୁମେ ଯେପରି ଜାଣିଛ, ସେପରି କର।
ସିଦ୍ଧୈର୍ ନ ଯାଵଦ୍ ଅଵଧାନପରୈର୍ ଵିଚାର୍ଯ ନିର୍ଣୀତମ୍ ଉତ୍ତମଧିଯାନ୍ତର୍ ଅଶେଷଵସ୍ତୁ । ତାଵତ୍ ତ୍ରିକାଲକଲନାଂ ନ ଵିଦନ୍ତି କାଞ୍ଚିଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଜଜାଦିମନସୋ ଽପି ମୁନେ ସ୍ଵଭାଵଃ
ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ଦ୍ରଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି, ତାଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ସମୟର ହିସାବ କେହି ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବ ମନେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମନରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ, ମୁନି।
ଅଥ ହେମମଯାକାଶଵିସ୍ତୀର୍ଣାଯାଂ ମହାଭୁଵି । ସୌହାର୍ଦାଦ୍ ଏଵ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ତସ୍ଯେଦମ୍ ଅହମ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍
ତାପରେ, ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଆଲୋକିତ ଏହି ବିଶାଳ ପୃଥିବୀରେ, ସେ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ମମତା ଭାବରୁ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଲି।
ତ୍ଵଯା ନ କେଵଲଂ ଯାଵନ୍ ମଯାପି ନ ଵିଚାରିତମ୍ । ଅଵ୍ଯାପ୍ତିରହିତା ନାମ ନ ସମ୍ଭଵତି ଦେହତା
ତୁମେ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବି ନାହିଁ; ଶରୀର ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଅସୀମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବେ ଅସୀମତା ରହିନଥାଏ।
ଯସ୍ମାନ୍ ମଯା ତଵୋଦନ୍ତଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ସ୍ଥିରୀକୃତା । ନ କୁଟୀ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯେନ ତ୍ଵମ୍ ଅଭଵିଷ୍ଯସ୍ ସ୍ଥିରସ୍ଥିତିଃ
ମୁଁ ତୁମର କଥାକୁ ଭାବି, ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଆଣିଛି; ଯଦି ତୁମେ ଆକାଶରେ ଏକ ଗୃହ ନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିପାରିନଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷ ଯଦ୍ ଗତଂ ଗତମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଵିଚାର୍ଯାତୀତମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ପଶ୍ଯ ସାମ୍ପ୍ରତିକୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍
ଏହିପରି, କମଳପତ୍ର ନୟନୀ, ଯାହା ଚାଲିଗଲା ସେ ଚାଲିଗଲା; ଭାବି ଦେଖିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତୁମର ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧଲୋକେଷୁ ନିଵସାଵୋ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ଵାସ୍ପଦସ୍ଥିତଯସ୍ ସୌମ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମସିଦ୍ଧୌ ସୁସାଧନମ୍
ଚଳିବା, ଆମେ ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳରେ ନିବାସ କରିବା। ଆମେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ ରହିବା, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିବା, ସହଜ ଭାବରେ ଏହାର ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିବା।
ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ତାଵ୍ ଆଵାମ୍ ଉତ୍ପ୍ଲୁତୌ ତାରକୋପମୌ । ସମମ୍ ଏକପୁଟୋଡ୍ଡୀନୌ ଵ୍ଯୋମ ଯନ୍ତ୍ରୋପଲାଵ୍ ଇଵ
ଏହିପରି ନିଷ୍ପତି କରି, ଦୁଇଜଣେ ଆମେ ଏକାଠି ଉଡିଗଲୁ, ଦୁଇଟି ତାରା ପରି, ଏକାଠି ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲୁ।
ପ୍ରଣାମପୂର୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଅଥ କୃତ୍ଵା ଵିସର୍ଜନମ୍ । ଗତସ୍ ସୋ ଽଭିମତଂ ଦେଶମ୍ ଅହଂ ଚାଭିମତଂ ଗତଃ
ପ୍ରଥମେ ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିଦାୟ ନେଲୁ। ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲି।
ଇତି ଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଅଖିଲମ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ ଅସ୍ମି ରାଘଵ । ତଵାଶ୍ଚର୍ଯମଯୀଂ ପଶ୍ଯ ସଂସୃତୀନାଂ ଵିଚିତ୍ରତାମ୍
ଏଭଳି ଘଟଣାର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ରାଘବ। ଦେଖ, ଏହି ସଂସାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭିନ୍ନତା।
ଭଗଵଂସ୍ ତଵ ଦେହୋ ଽସୌ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ ଅଣୁତାଂ ଗତଃ । ଭ୍ରାନ୍ତẖ କେନ ଶରୀରେଣ ସିଦ୍ଧଲୋକାଂସ୍ ତତୋ ଭଵାନ୍
ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଦେହ ପୃଥିବୀରେ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇଗଲା; ତେବେ, କେଉଁ ଦେହ ନେଇ ଆପଣ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ?
ଆଂ ସ୍ଂର୍ତଂ ଶୃଣୁ କିଂ ଵୃତ୍ତଂ ତତୋ ମମ ଜଗଦ୍ଗୃହେ । ଭ୍ରମତସ୍ ସିଦ୍ଧସେନାସୁ ଲୋକପାଲପୁରୀଷୁ ଚ
ହଁ, ମୁଁ ସେଥିରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ମନେ ପକାଇପାରିଛି—ସୁନ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସମୂହ ଭିତରେ ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସହର ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ବେଳେ ମୋ ସହ ଯାହା ଘଟିଥିଲା।
ଅହମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ କଶ୍ଚିତ୍ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ମାମ୍ ଇମଂ ଦେହରହିତମ୍ ଆତିଵାହିକଦେହିନମ୍
ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କେହି ମୋତେ ଦେଖିନାହିଁ, କାରଣ ମୋର ଏହି ଦେହ ନଥିଲା, ମୁଁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ନେଇ ଥିଲି।
ଅହଂ କିଲ ତଦା ରାମ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଗଗନାକୃତିଃ । ନ ଚାଧାରୋ ନ ଚାଧେଯଶ୍ ଚିଦାକାଶମଯାତ୍ମକଃ
ରାମ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ନିଜେ ଆକାଶର ଆକୃତିରେ ଅଛିଥିଲି—ମୋର କୌଣସି ଆଧାର ନଥିଲା, ଆଧାର ହେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟ ନଥିଲା, ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ମିଶିଥିଲା।
ନ ଗ୍ରହୀତା ନ ଚ ଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ ତ୍ଵାଦୃଶାର୍ଥାଵବୋଧିନାମ୍ । ନ ଚୈଵ ଦେଶକାଲାନାଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଵୃତିକାରକଃ
ତୁମେ ଯେପରି ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଛ, ସେଠାରେ କେହି ଦେଖୁଥିବା ନାହିଁ, କେହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ କୌଣସି ବାଧା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ଅରୁଦ୍ଧଶ୍ ଚ ପଦାର୍ଥୌଘୈସ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵାନୁଭଵୋନ୍ମୁଖଃ । ଵ୍ଯଵହର୍ତା ତଥାଭୂତୈର୍ ଏଵ ପୁମ୍ଭିର୍ ମନୋମଯୈଃ
ବହୁତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଲୋକ ସ୍ବଭାବିକ ଭାବରେ ନିଜ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିପରି ମନରେ ଗଠିତ ଅନ୍ୟମାନେ ସହ ଚାଳ-ଚଳନ କରନ୍ତି।