ବହୂନ୍ କାଲପରାଵର୍ତାନ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାନ୍ ସୁଖଂ ମନାକ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରିଯଵିଯୋଗାଂଶ୍ ଚ ଯାତି ଜର୍ଜରତାଂ ଜନଃ
ଅନେକ କାଳର ଚକ୍ର ଦେଖି, ଭଲ ଓ ମନେ ନହେଉଥିବା ଘଟଣା, ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟ ଦେହରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅସ୍ତ-ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଭୋଗା ଵିଷଯସମ୍ଭୋଗା ଭୋଗା ଇଵ ଫଣାଵତାମ୍ । ଦଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ମନାକ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟନଷ୍ଟାḫ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବିଳାସ ଅଜଗରର ଆନନ୍ଦ ପରି; ଅଳ୍ପ ଛୁଆଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଦେଖିବା ସମୟରେ ହିଁ ହରାଇଯାଏ।
ଆଯୁର୍ ଯାତି ନିରାଯାସପଦସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିଵର୍ଜିତୈଃ । ଉଦର୍କଭଙ୍ଗୁରାକାରୈẖ କରାଲୈẖ କଷ୍ଟଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ଜୀବନ ଅସୁବିଧାରେ, ନିଜରେ କେବେ ସୁଖ ପାଇନଥିବା, ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ।
ଭୋଗାଶାବଦ୍ଧତୃଷ୍ଣାନାମ୍ ଅଵମାନḫ ପଦେ ପଦେ । ଆଲାନପରିଲୀନାନାଂ ଵନ୍ଯାନାମ୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନାମ୍
ଭୋଗ ଆଶାରେ ବାନ୍ଧା ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତି ପଦେ ଅପମାନ ମିଳେ, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ହାତୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗୋତ୍ସଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । କସ୍ ତାସ୍ଵ୍ ଅହିଫଣାଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚ୍ଛାଯାସୁ ରମତେ ବୁଧଃ
ଧନ ଓ ନାରୀ, ତରଙ୍ଗର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭଙ୍ଗୁର। ସାପର ଫଣା ତଳର ଛାୟାରେ କିଏ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହିପାରିବେ?
ସତ୍ଯଂ ମନୋରମାẖ କାମାସ୍ ସତ୍ଯଂ ରମ୍ଯା ଵିଭୂତଯଃ । କିଂ ତୁ ମତ୍ତାଙ୍ଗନାପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଲୋଲଂ ହି ଜୀଵିତମ୍
ଠିକ୍ କହିବାକୁ, ଇଚ୍ଛା ମନୋରମା ଓ ଶକ୍ତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ନାରୀର ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି ଅସ୍ଥିର।
ଆପାତରମଣୀଯେଷୁ ରମନ୍ତେ ଵିଷଯେଷୁ ଯେ । ଅତ୍ଯନ୍ତଵିରସାନ୍ତେଷୁ ପତନ୍ତି ନରକେଷୁ ତେ
ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ମାତ୍ର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଭୋଗ ପ୍ରକୃତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ବାଦିତ ହେଲା ପରେ ନରକକୁ ପଡିଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୋଷୋପରୁଦ୍ଧାନି ଦୁସ୍ସାଧାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିରାଣି ଚ । ଧନାନ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯସେଵ୍ଯାନି ମମ ଜାତୁ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୋଷରେ ବାଧା ପାଇଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ମିଳୁଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଧନ କେବଳ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହା ମୋତେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇନାହିଁ।
ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରା ଦୁẖଖପର୍ଯଵସାଯିନୀ । ମୋହନାଯୈଵ ଲୋକସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀẖ କ୍ଷଣଵିନାଶିନୀ
ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧୁର ଥାଏ, ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ; ଏହି ଧନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପାତରମଣୀଯାନି ଵିମର୍ଦଵିରସାନ୍ଯ୍ ଅତି । ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଆପତ୍ପ୍ରଧାନାନି ସଙ୍ଗତାନି ଖଲୈର୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଆରମ୍ଭରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ବାଦିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁହୂର୍ତ୍ତିକ ଆନନ୍ଦ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଂଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶରଦମ୍ବୁଧରଚ୍ଛାଯାଗତ୍ଵର୍ଯୋ ଯୌଵନଶ୍ରିଯଃ । ଆପାତରମ୍ଯା ଵିଷଯାḫ ପର୍ଯନ୍ତପରିତାପିନଃ
ଯୁବାବୟସର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଶରଦ୍ ମେଘର ଛାୟା ପରି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ଧାରେ ହୋଇଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଭୋଗବିଲାସ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଦିଏ।
ଅନ୍ତକḫ ପର୍ଯଵସ୍ଥାତା ଜୀଵିତେ ମହତାମ୍ ଅପି । ଚଲାନ୍ଯ୍ ଆଯୂଂଷି ଶାଖାଗ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୂନୀଵ ଦେହିନାମ୍
ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଦିଏ; ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଶାଖା ଶିରାରେ ଲଟକିଥିବା ପାଣି ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ।
ଜୀର୍ଯନ୍ତେ ଜୀର୍ଯତẖ କେଶା ଦନ୍ତା ଜୀର୍ଯନ୍ତି ଜୀର୍ଯତଃ । କ୍ଷୀଯତେ ଜୀର୍ଯତସ୍ ସର୍ଵଂ ତୃଷ୍ଣୈଵୈକା ନ ଜୀର୍ଯତେ
ବୟସ୍ ହେଲେ କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ଝରିଯାଏ, ସବୁ କିଛି କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ଆସା ଅବିକଳ ରହିଯାଏ।
ଭୋଗାଭୋଗାତିଗହନେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ କାଯକାନନେ । ପରମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣୈକା ଵିଷମଞ୍ଜରୀ
ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ଗଭୀର ଦେହର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକମାତ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାର ବେକା ଫୁଲ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଲ୍ଲାସ ପାଇଥାଏ।
ବାଲ୍ଯଂ ଯୌଵନଵଦ୍ ଯାତି ଯୌଵନଂ ଯାତି ବାଲ୍ଯଵତ୍ । ଉପମାନୋପମେଯତ୍ଵଂ ଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵେ ମିଥୋ ଽନଯୋଃ
ପିଲାବୟସ ଯୁବାବୟସ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯୁବାବୟସ ମଧ୍ୟ ପିଲାବୟସ ଭଳି ଅପରିପାକ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଅସ୍ଥିରତା ଏକାଉଁଠି ଉପମା ଦେଇଯାଏ ଭଳି।
ଜୀଵିତଂ ଗଲତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜଲମ୍ ଅଞ୍ଜଲିତୋ ଯଥା । ପ୍ରଵାହ ଇଵ ଵାହିନ୍ଯା ଗତଂ ନ ଵିନିଵର୍ତତେ
ଜୀବନ ହସ୍ତର ଖୋପରୁ ଜଳ ଝରିଯିବା ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରବାହ ନଦୀର ଧାରା ଭଳି, ଏହା ଯାଇଗଲା ପରେ ପଛେ ଫେରିନାହିଁ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵାଗତୋ ଦେହẖ କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ଯାତି ପଶ୍ଯତ ଏଵାସ୍ତଂ ତରଙ୍ଗାମ୍ବୁଦଦୀପଵତ୍
ଦେହ ଅଜଣାଠାରୁ ଝଟିତ ଆସିଯାଏ, ତୁଫାନ ଭଳି; ଆଉ ନଜର ସାମ୍ନାରେ ଏହା ତରଙ୍ଗ, ମେଘ କିମ୍ବା ଦୀପ ଭଳି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ରମ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅରମ୍ଯତା ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଥିରେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଥିରତାପି ଚ । ସତ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯତାର୍ଥେଷୁ ତେନେହ ଵିରସା ଵଯମ୍
ସୁନ୍ଦର ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅସୁନ୍ଦରତା ଦେଖାଯାଏ, ଥିବା ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି; ସତ୍ୟ ଭାବିଥିବା ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଯାଏ—ଏହିପରି ଦେଖି ଏହି ଜଗତ ଉପରେ ଆମେ ଅସକ୍ତ ହୋଇପାରିଛୁ।
ସୁଖଂ ଯଦ୍ ଆତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତୌ ଗତେ ମନସି ସତ୍ତ୍ଵତାମ୍ । ପାତାଲେ ଭୂତଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ତନ୍ ନ ଭୋଗେଷୁ କେଷୁଚିତ୍
ମନ ନିଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଲେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେ ଆନନ୍ଦ ନିମ୍ନଭୂମି, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗର କୌଣସି ଭୋଗରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଅପି ସମ୍ପୂର୍ଣହୃଦ୍ଯାର୍ଥାḫ ପଞ୍ଚାପୀନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । ନାଵର୍ଜଯନ୍ତି ମାମ୍ ଏତା ଭୃଙ୍ଗଂ ଚିତ୍ରଲତା ଇଵ
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକର୍ଷଣ ହୃଦୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମଧୁମକୁ ରଙ୍ଗିନ ଲତାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଦ୍ଯ ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ନିରହଙ୍କୃତିନା ମଯା । ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆସାଦିତଂ ଧିଯା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଅହଂକାର ନାଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତିକୁ ଆଜି ଲାଭ କରିଛି।
ଚିରମ୍ ଏକାନ୍ତଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ତେନୈତନ୍ ନଭସḫ ପଦମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତଵାନ୍ ଅତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସ୍ମି ତାଂ କୁଟୀମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକାନ୍ତରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି; ଏହିପରି ମୁଁ ନଭସ୍ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ତୁମେ ଯେପରି ଏଠାରେ ଆସିଛ ଓ ସେ ଗୁପ୍ତ କୁଟିକୁ ଦେଖିଛ।
ଅଦ୍ଯୈତତ୍ ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତଂ ଯଦ୍ ଧି ସା ଭଵତẖ କୁଟୀ । ଆଗନ୍ତା ତ୍ଵଂ ପୁନଶ୍ ଚେତି ଜ୍ଞାଯତେ କ୍ଵାଵିଚାରିତମ୍
ଆଜି ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝି ପାରିଛି, ଏହି ଝୋପଡ଼ି ତୁମର ଥିଲା; ତୁମେ ପୁଣି ଆସିବେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡ଼ିଛି—ଏହା କିଛି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଛି।
ତଦା ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ମଯା ଜ୍ଞାତଂ କଶ୍ଚିତ୍ ସିଦ୍ଧୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମନା । ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେହ ନିର୍ଵାଣଂ ଗତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁମାନିନା
ତାପରେ ଏଠାରେ ମୁଁ ବୁଝିଲି, ଏହା କିଛି ଦକ୍ଷ ମହାପୁରୁଷ ଅଟେ, ଯିଏ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏଠି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି—ମୁଁ ଏହିପରି ଅନୁମାନ କରିଥିଲି।
ଏତନ୍ ମେ ଭଗଵନ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ଏଷୋ ଽସ୍ମୀତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ମଯା ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଜାନାସି ତତ୍ କୁରୁ
ଭଗବନ୍ତ, ଏହି ଘଟଣା ଯେପରି ଘଟିଛି, ମୁଁ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିଦେଇଛି; ତୁମେ ଯେପରି ଜାଣିଛ, ସେପରି କର।
ସିଦ୍ଧୈର୍ ନ ଯାଵଦ୍ ଅଵଧାନପରୈର୍ ଵିଚାର୍ଯ ନିର୍ଣୀତମ୍ ଉତ୍ତମଧିଯାନ୍ତର୍ ଅଶେଷଵସ୍ତୁ । ତାଵତ୍ ତ୍ରିକାଲକଲନାଂ ନ ଵିଦନ୍ତି କାଞ୍ଚିଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଜଜାଦିମନସୋ ଽପି ମୁନେ ସ୍ଵଭାଵଃ
ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ଦ୍ରଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି, ତାଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ସମୟର ହିସାବ କେହି ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବ ମନେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମନରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ, ମୁନି।
ଅଥ ହେମମଯାକାଶଵିସ୍ତୀର୍ଣାଯାଂ ମହାଭୁଵି । ସୌହାର୍ଦାଦ୍ ଏଵ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ତସ୍ଯେଦମ୍ ଅହମ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍
ତାପରେ, ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଆଲୋକିତ ଏହି ବିଶାଳ ପୃଥିବୀରେ, ସେ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ମମତା ଭାବରୁ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଲି।
ତ୍ଵଯା ନ କେଵଲଂ ଯାଵନ୍ ମଯାପି ନ ଵିଚାରିତମ୍ । ଅଵ୍ଯାପ୍ତିରହିତା ନାମ ନ ସମ୍ଭଵତି ଦେହତା
ତୁମେ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବି ନାହିଁ; ଶରୀର ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଅସୀମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବେ ଅସୀମତା ରହିନଥାଏ।
ଯସ୍ମାନ୍ ମଯା ତଵୋଦନ୍ତଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ସ୍ଥିରୀକୃତା । ନ କୁଟୀ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯେନ ତ୍ଵମ୍ ଅଭଵିଷ୍ଯସ୍ ସ୍ଥିରସ୍ଥିତିଃ
ମୁଁ ତୁମର କଥାକୁ ଭାବି, ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଆଣିଛି; ଯଦି ତୁମେ ଆକାଶରେ ଏକ ଗୃହ ନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିପାରିନଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷ ଯଦ୍ ଗତଂ ଗତମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଵିଚାର୍ଯାତୀତମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ପଶ୍ଯ ସାମ୍ପ୍ରତିକୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍
ଏହିପରି, କମଳପତ୍ର ନୟନୀ, ଯାହା ଚାଲିଗଲା ସେ ଚାଲିଗଲା; ଭାବି ଦେଖିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ତୁମର ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖ।