ମୋହୋ ଽଦ୍ଯ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଆଯାତୋ ଦେହୋ ନେହୋପପଦ୍ଯତେ । ଅନାସ୍ଥୈଵୋତ୍ତମାଵସ୍ଥା ସ୍ଥାନାସ୍ଥୈଵାଧମସ୍ଥିତିଃ
ମୋହ ଏବେ ଅଳସତା ଆଣିଛି; ଦେହ କାମ କରିବାକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ଉଦାସୀନତା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ଅଟୁଇ ରହିବା ହେଉଛି ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା।
ଆପଦ୍ ଆପତିତୈଵେଯଂ ମହାମୋହଵିଧାଯିନୀ । ନିତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ସକ୍ତଵ୍ଯଂ ନେହ ସଂସୃତୌ
ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ବଡ଼ ମୋହ ଆଣିଦେଇଛି, ସେହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ; ଏହି ଜଗତ ଚକ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଵିଧିଭିḫ ପ୍ରତିଷେଧୈଶ୍ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରିତୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶାସ୍ତ୍ରିତୈଃ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ନୀଯତେ ଲୋକୋ ଜଲଂ ନିମ୍ନୋନ୍ନତୈର୍ ଇଵ
ନିୟମ ନିଷେଧ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭୂମି ଉପରେ ବହିଯାଏ।
ଵିଵେକାମୋଦସର୍ଵସ୍ଵଂ ଚେତẖକୁସୁମକୋଶତଃ । ହୃତ୍ଵା ମୂର୍ଛାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିଷଯା ଵିଷଵାଯଵଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରସର ବିଷ ହାଉଁ ହାଉଁ ପବନ ଚିତ୍ତର କୁସୁମ ର ଗନ୍ଧକୁ ଚୋରି ନେଇ, ବିବେକର ସମସ୍ତ ମାଧୁର୍ୟ ହରି ଦେଇ, ମନକୁ ଅବିବେକ ରେ ଡୁବାଇ ଦେଇଥାଏ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ତଥା ନାମ ଦୃଶ୍ଯଂ ସତ୍ତାମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଯଥା ସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ରୂପଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ଅସତ୍ୟ ଯଥା ଏକ ନାମ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ରୂପ ଧରିଥାଏ; ଏଭଳି, ଅସତ୍ୟ କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୋଲଯନ୍ତ୍ଯୋ ଽଵନୌ ଦେହଂ ସାଗରାନ୍ ସାଗରାଙ୍ଗନାଃ । ଯଥା ଧାଵନ୍ତି ଧାଵନ୍ତି ଜନତା ଵିଷଯାଂସ୍ ତଥା
ସାଗରର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଯେପରି ଏକ ଦେହକୁ ଭୂମିରେ ଦୋଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଭଳି ଭାଗି ଭାଗି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥାନ୍ତି।
ଧାଵନ୍ତି ଵିଷଯଂ ଲକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଉନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚିତ୍ତସାଯକାଃ । ସ୍ପୃଶନ୍ତି ନ ଗୁଣଂ ଭୂଯẖ କୃତଘ୍ନାସ୍ ସୌହୃଦଂ ଯଥା
ମନର ତୀରଗୁଡିକ ଯେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି; ଏହିପରି, ଅନୃତଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଆଉ କେବେ ସାଂଘିକତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉତ୍ପାତଵାଯୁର୍ ଏଵାଯୁର୍ ମିତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଏଵାତିଶତ୍ରଵଃ । ବନ୍ଧଵୋ ବନ୍ଧନାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଧନାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିନୈଧନମ୍
ଜୀବନ ଏକ ତୁଫାନ ହାରା ବାୟୁ ପରି, ମିତ୍ରମାନେ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ପରି, ଆତ୍ମୀୟମାନେ କେବଳ ଜଞ୍ଜାଳ, ଧନ ଏକ ଠାରେ ବଡ଼ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ।
ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିଦୁẖଖାନି ସମ୍ପଦḫ ପରମାପଦଃ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗା ରତିର୍ ଏଵ ପରାରତିଃ
ସୁଖ ମାନେ ଏକାଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ; ଧନ-ସମ୍ପଦ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅପଦ; ଭୋଗବିଳାସ ଏହି ଜୀବନର ମହା ରୋଗ; ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ।
ଆପଦସ୍ ସମ୍ପଦସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସୁଖଂ ଦୁẖଖାଯ କେଵଲମ୍ । ଜୀଵିତଂ ମରଣାଯୈଵ ବତ ମାଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ସମସ୍ତ ଅପଦ ମାନେ ହେଉଛି ନିଜେ ସମ୍ପଦ, ଏବଂ ସୁଖ କେବଳ ଦୁଃଖର ଅନ୍ୟ ରୂପ; ଜୀବନ ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ — ହାଁ, ମାୟା କିପରି ଖେଳ ଦେଖାଏ।
ବହୂନ୍ କାଲପରାଵର୍ତାନ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାନ୍ ସୁଖଂ ମନାକ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରିଯଵିଯୋଗାଂଶ୍ ଚ ଯାତି ଜର୍ଜରତାଂ ଜନଃ
ଅନେକ କାଳର ଚକ୍ର ଦେଖି, ଭଲ ଓ ମନେ ନହେଉଥିବା ଘଟଣା, ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟ ଦେହରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅସ୍ତ-ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଭୋଗା ଵିଷଯସମ୍ଭୋଗା ଭୋଗା ଇଵ ଫଣାଵତାମ୍ । ଦଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ମନାକ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟନଷ୍ଟାḫ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବିଳାସ ଅଜଗରର ଆନନ୍ଦ ପରି; ଅଳ୍ପ ଛୁଆଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଦେଖିବା ସମୟରେ ହିଁ ହରାଇଯାଏ।
ଆଯୁର୍ ଯାତି ନିରାଯାସପଦସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିଵର୍ଜିତୈଃ । ଉଦର୍କଭଙ୍ଗୁରାକାରୈẖ କରାଲୈẖ କଷ୍ଟଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ଜୀବନ ଅସୁବିଧାରେ, ନିଜରେ କେବେ ସୁଖ ପାଇନଥିବା, ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ।
ଭୋଗାଶାବଦ୍ଧତୃଷ୍ଣାନାମ୍ ଅଵମାନḫ ପଦେ ପଦେ । ଆଲାନପରିଲୀନାନାଂ ଵନ୍ଯାନାମ୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନାମ୍
ଭୋଗ ଆଶାରେ ବାନ୍ଧା ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତି ପଦେ ଅପମାନ ମିଳେ, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ହାତୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗୋତ୍ସଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । କସ୍ ତାସ୍ଵ୍ ଅହିଫଣାଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚ୍ଛାଯାସୁ ରମତେ ବୁଧଃ
ଧନ ଓ ନାରୀ, ତରଙ୍ଗର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭଙ୍ଗୁର। ସାପର ଫଣା ତଳର ଛାୟାରେ କିଏ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହିପାରିବେ?
ସତ୍ଯଂ ମନୋରମାẖ କାମାସ୍ ସତ୍ଯଂ ରମ୍ଯା ଵିଭୂତଯଃ । କିଂ ତୁ ମତ୍ତାଙ୍ଗନାପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଲୋଲଂ ହି ଜୀଵିତମ୍
ଠିକ୍ କହିବାକୁ, ଇଚ୍ଛା ମନୋରମା ଓ ଶକ୍ତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ନାରୀର ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି ଅସ୍ଥିର।
ଆପାତରମଣୀଯେଷୁ ରମନ୍ତେ ଵିଷଯେଷୁ ଯେ । ଅତ୍ଯନ୍ତଵିରସାନ୍ତେଷୁ ପତନ୍ତି ନରକେଷୁ ତେ
ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ମାତ୍ର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଭୋଗ ପ୍ରକୃତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ବାଦିତ ହେଲା ପରେ ନରକକୁ ପଡିଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୋଷୋପରୁଦ୍ଧାନି ଦୁସ୍ସାଧାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିରାଣି ଚ । ଧନାନ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯସେଵ୍ଯାନି ମମ ଜାତୁ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୋଷରେ ବାଧା ପାଇଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ମିଳୁଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଧନ କେବଳ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହା ମୋତେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇନାହିଁ।
ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରା ଦୁẖଖପର୍ଯଵସାଯିନୀ । ମୋହନାଯୈଵ ଲୋକସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀẖ କ୍ଷଣଵିନାଶିନୀ
ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧୁର ଥାଏ, ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ; ଏହି ଧନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପାତରମଣୀଯାନି ଵିମର୍ଦଵିରସାନ୍ଯ୍ ଅତି । ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଆପତ୍ପ୍ରଧାନାନି ସଙ୍ଗତାନି ଖଲୈର୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଆରମ୍ଭରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ବାଦିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁହୂର୍ତ୍ତିକ ଆନନ୍ଦ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଂଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶରଦମ୍ବୁଧରଚ୍ଛାଯାଗତ୍ଵର୍ଯୋ ଯୌଵନଶ୍ରିଯଃ । ଆପାତରମ୍ଯା ଵିଷଯାḫ ପର୍ଯନ୍ତପରିତାପିନଃ
ଯୁବାବୟସର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଶରଦ୍ ମେଘର ଛାୟା ପରି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ଧାରେ ହୋଇଯାଏ; ଆରମ୍ଭରେ ଭୋଗବିଲାସ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଦିଏ।
ଅନ୍ତକḫ ପର୍ଯଵସ୍ଥାତା ଜୀଵିତେ ମହତାମ୍ ଅପି । ଚଲାନ୍ଯ୍ ଆଯୂଂଷି ଶାଖାଗ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୂନୀଵ ଦେହିନାମ୍
ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଦିଏ; ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଶାଖା ଶିରାରେ ଲଟକିଥିବା ପାଣି ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ।
ଜୀର୍ଯନ୍ତେ ଜୀର୍ଯତẖ କେଶା ଦନ୍ତା ଜୀର୍ଯନ୍ତି ଜୀର୍ଯତଃ । କ୍ଷୀଯତେ ଜୀର୍ଯତସ୍ ସର୍ଵଂ ତୃଷ୍ଣୈଵୈକା ନ ଜୀର୍ଯତେ
ବୟସ୍ ହେଲେ କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ଝରିଯାଏ, ସବୁ କିଛି କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ଆସା ଅବିକଳ ରହିଯାଏ।
ଭୋଗାଭୋଗାତିଗହନେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ କାଯକାନନେ । ପରମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣୈକା ଵିଷମଞ୍ଜରୀ
ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ଗଭୀର ଦେହର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକମାତ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାର ବେକା ଫୁଲ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଲ୍ଲାସ ପାଇଥାଏ।
ବାଲ୍ଯଂ ଯୌଵନଵଦ୍ ଯାତି ଯୌଵନଂ ଯାତି ବାଲ୍ଯଵତ୍ । ଉପମାନୋପମେଯତ୍ଵଂ ଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵେ ମିଥୋ ଽନଯୋଃ
ପିଲାବୟସ ଯୁବାବୟସ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯୁବାବୟସ ମଧ୍ୟ ପିଲାବୟସ ଭଳି ଅପରିପାକ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଅସ୍ଥିରତା ଏକାଉଁଠି ଉପମା ଦେଇଯାଏ ଭଳି।
ଜୀଵିତଂ ଗଲତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଜଲମ୍ ଅଞ୍ଜଲିତୋ ଯଥା । ପ୍ରଵାହ ଇଵ ଵାହିନ୍ଯା ଗତଂ ନ ଵିନିଵର୍ତତେ
ଜୀବନ ହସ୍ତର ଖୋପରୁ ଜଳ ଝରିଯିବା ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରବାହ ନଦୀର ଧାରା ଭଳି, ଏହା ଯାଇଗଲା ପରେ ପଛେ ଫେରିନାହିଁ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵାଗତୋ ଦେହẖ କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ଯାତି ପଶ୍ଯତ ଏଵାସ୍ତଂ ତରଙ୍ଗାମ୍ବୁଦଦୀପଵତ୍
ଦେହ ଅଜଣାଠାରୁ ଝଟିତ ଆସିଯାଏ, ତୁଫାନ ଭଳି; ଆଉ ନଜର ସାମ୍ନାରେ ଏହା ତରଙ୍ଗ, ମେଘ କିମ୍ବା ଦୀପ ଭଳି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ରମ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅରମ୍ଯତା ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଥିରେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଥିରତାପି ଚ । ସତ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅସତ୍ଯତାର୍ଥେଷୁ ତେନେହ ଵିରସା ଵଯମ୍
ସୁନ୍ଦର ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅସୁନ୍ଦରତା ଦେଖାଯାଏ, ଥିବା ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି; ସତ୍ୟ ଭାବିଥିବା ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଯାଏ—ଏହିପରି ଦେଖି ଏହି ଜଗତ ଉପରେ ଆମେ ଅସକ୍ତ ହୋଇପାରିଛୁ।
ସୁଖଂ ଯଦ୍ ଆତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତୌ ଗତେ ମନସି ସତ୍ତ୍ଵତାମ୍ । ପାତାଲେ ଭୂତଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ତନ୍ ନ ଭୋଗେଷୁ କେଷୁଚିତ୍
ମନ ନିଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଲେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେ ଆନନ୍ଦ ନିମ୍ନଭୂମି, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗର କୌଣସି ଭୋଗରେ ମିଳେନାହିଁ।
ଅପି ସମ୍ପୂର୍ଣହୃଦ୍ଯାର୍ଥାḫ ପଞ୍ଚାପୀନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । ନାଵର୍ଜଯନ୍ତି ମାମ୍ ଏତା ଭୃଙ୍ଗଂ ଚିତ୍ରଲତା ଇଵ
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକର୍ଷଣ ହୃଦୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମଧୁମକୁ ରଙ୍ଗିନ ଲତାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏନାହିଁ।