ସୁଖଦୁẖଖାନୁଭଵନାଦ୍ ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଵର୍ତନାତ୍ । ଅନିତ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଭାଵାନାଂ ସ୍ଥିତା ନିଷ୍କୌତୁକା ଵଯମ୍
ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ, ପୁନିପୁନି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ଜିନିଷର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ଆମେ ଏବେ କୌତୁହଳ ହୀନ ହୋଇ ରହିଛୁ।
ଭୁକ୍ତାନି ଭୋଗଵୃନ୍ଦାନି ଦୃଷ୍ଟା ଚାନିତ୍ଯତା ଭୃଶମ୍ । ନୋପଲଭ୍ଯତ ଏଵାତିଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଇହ କୁତ୍ରଚିତ୍
ଭୋଗ ଭୋଗିଛି, ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଛି; ତଥାପି ଏଠାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ମିଳିନାହିଁ।
ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗଶୃଙ୍ଗାସୁ ମେରୂପଵନଭୂମିଷୁ । ଲୋକପାଲପୁରୀଷୂଚ୍ଚୈସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କିମ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍
ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଭୂମି, ଏବଂ ଦିଗପାଳଙ୍କର ଶହର ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବା ପରେ, ସେଠାରେ କଣ ସତ୍ୟ ଏବଂ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଅଛି?
ସର୍ଵତ୍ର ଦାରୁଭିର୍ ଵୃକ୍ଷା ମାଂସୈର୍ ଭୂତାନି ଭୂର୍ ମୃଦା । ଦୁẖଖାନ୍ଯ୍ ଅନିତ୍ଯତା ଚେତି କଥମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯତେ ଵଦ
ସମସ୍ତଠାରେ ଗଛ ଦାରୁରେ, ପ୍ରାଣୀ ମାଂସରେ, ପୃଥିବୀ ମାଟିରେ ତିଆରି; ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା ଜଗତରେ କିପରି ଆଶ୍ବାସ ପାଇଯିବ? କହ।
ନ ଧନାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ସୁଖାନି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ପରିତ୍ରାତୁଂ କାଲେନ କଲିତଂ ଜନମ୍
ଧନ, ମିତ୍ର, ସୁଖ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ଲୋକକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଜନୋ ଜରଢଜୀମୂତଜାଲଵଦ୍ ଗିରିକୁକ୍ଷିଷୁ । ଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯ ଏଵାସ୍ତଂ ପାଂସୂପଚଯପେଲଵଃ
ଲୋକମାନେ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ବୃଦ୍ଧ ମେଘମାନେ ଭଳି, ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଗଲେ; ପାଉଡ଼ି ତଳ ଭଳି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନେମେ ମନୋରମାẖ କାମା ନ ଚ ରମ୍ଯା ଵିଭୂତଯଃ । ଇଦଂ ମତ୍ତାଙ୍ଗନାପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଲୋଲଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍
ଏହି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ମନୋହର ନୁହେଁ, ଏହି ଭବ୍ୟ ସମ୍ପଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ; ମଦମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ଚାହିଁ ଝୁଲୁଥିବା ଏହି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର।
କ୍ଵେଵ କସ୍ଯ କଥଂ ନାମ କୁତ ଆଶ୍ଵାସନଂ ମୁନେ । ଅଦ୍ଯ ଶ୍ଵୋ ଵା ପଦଂ ପାପୋ ମୃତ୍ଯୁର୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ନିଯଚ୍ଛତି
କେଉଁଠି, କାହା ପାଇଁ, କିପରି, ମୁନି, କେହି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବାର ସ୍ଥାନ ଅଛି? ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପଦ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଦେଇପାରେ।
ଶରୀରଂ ପର୍ଣଵଦ୍ ଭ୍ରଂଶି ଜୀଵିତଂ ଜୀର୍ଣସଂସ୍ଥିତି । ଧୀରଧୀରତଯା ଗ୍ରସ୍ତା ରସା ନୀରସତାଂ ଗତାଃ
ଶରୀର ପତ୍ର ପରି ଖସିଯାଏ; ଜୀବନ ଜରା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି; ଦୃଢ ହେଉ କି ଦୁର୍ବଳ, ସମସ୍ତ ରସ ଭୋଗ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।
ନୀତଂ ମନୋରଥୈର୍ ଏଵ ନୀରସୈର୍ ଆଯୁର୍ ଆତତମ୍ । ନ ମନସ୍ଵି ଚମତ୍କାରକାରି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପୀହିତମ୍
ଏହି ଆୟୁଷ୍ୟ ମାତ୍ର ଅସ୍ବାଦିତ କଳ୍ପନାରେ ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ତକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଇପାରିବା କିଛି କାମ ହୋଇନାହିଁ।
ମୋହୋ ଽଦ୍ଯ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଆଯାତୋ ଦେହୋ ନେହୋପପଦ୍ଯତେ । ଅନାସ୍ଥୈଵୋତ୍ତମାଵସ୍ଥା ସ୍ଥାନାସ୍ଥୈଵାଧମସ୍ଥିତିଃ
ମୋହ ଏବେ ଅଳସତା ଆଣିଛି; ଦେହ କାମ କରିବାକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ଉଦାସୀନତା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ଅଟୁଇ ରହିବା ହେଉଛି ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା।
ଆପଦ୍ ଆପତିତୈଵେଯଂ ମହାମୋହଵିଧାଯିନୀ । ନିତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ସକ୍ତଵ୍ଯଂ ନେହ ସଂସୃତୌ
ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ବଡ଼ ମୋହ ଆଣିଦେଇଛି, ସେହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ; ଏହି ଜଗତ ଚକ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଵିଧିଭିḫ ପ୍ରତିଷେଧୈଶ୍ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରିତୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶାସ୍ତ୍ରିତୈଃ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ନୀଯତେ ଲୋକୋ ଜଲଂ ନିମ୍ନୋନ୍ନତୈର୍ ଇଵ
ନିୟମ ନିଷେଧ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭୂମି ଉପରେ ବହିଯାଏ।
ଵିଵେକାମୋଦସର୍ଵସ୍ଵଂ ଚେତẖକୁସୁମକୋଶତଃ । ହୃତ୍ଵା ମୂର୍ଛାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିଷଯା ଵିଷଵାଯଵଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରସର ବିଷ ହାଉଁ ହାଉଁ ପବନ ଚିତ୍ତର କୁସୁମ ର ଗନ୍ଧକୁ ଚୋରି ନେଇ, ବିବେକର ସମସ୍ତ ମାଧୁର୍ୟ ହରି ଦେଇ, ମନକୁ ଅବିବେକ ରେ ଡୁବାଇ ଦେଇଥାଏ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ତଥା ନାମ ଦୃଶ୍ଯଂ ସତ୍ତାମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଯଥା ସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ରୂପଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ଅସତ୍ୟ ଯଥା ଏକ ନାମ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ରୂପ ଧରିଥାଏ; ଏଭଳି, ଅସତ୍ୟ କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୋଲଯନ୍ତ୍ଯୋ ଽଵନୌ ଦେହଂ ସାଗରାନ୍ ସାଗରାଙ୍ଗନାଃ । ଯଥା ଧାଵନ୍ତି ଧାଵନ୍ତି ଜନତା ଵିଷଯାଂସ୍ ତଥା
ସାଗରର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଯେପରି ଏକ ଦେହକୁ ଭୂମିରେ ଦୋଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଭଳି ଭାଗି ଭାଗି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥାନ୍ତି।
ଧାଵନ୍ତି ଵିଷଯଂ ଲକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଉନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚିତ୍ତସାଯକାଃ । ସ୍ପୃଶନ୍ତି ନ ଗୁଣଂ ଭୂଯẖ କୃତଘ୍ନାସ୍ ସୌହୃଦଂ ଯଥା
ମନର ତୀରଗୁଡିକ ଯେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି; ଏହିପରି, ଅନୃତଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଆଉ କେବେ ସାଂଘିକତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉତ୍ପାତଵାଯୁର୍ ଏଵାଯୁର୍ ମିତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଏଵାତିଶତ୍ରଵଃ । ବନ୍ଧଵୋ ବନ୍ଧନାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଧନାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିନୈଧନମ୍
ଜୀବନ ଏକ ତୁଫାନ ହାରା ବାୟୁ ପରି, ମିତ୍ରମାନେ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ପରି, ଆତ୍ମୀୟମାନେ କେବଳ ଜଞ୍ଜାଳ, ଧନ ଏକ ଠାରେ ବଡ଼ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ।
ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିଦୁẖଖାନି ସମ୍ପଦḫ ପରମାପଦଃ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗା ରତିର୍ ଏଵ ପରାରତିଃ
ସୁଖ ମାନେ ଏକାଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ; ଧନ-ସମ୍ପଦ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅପଦ; ଭୋଗବିଳାସ ଏହି ଜୀବନର ମହା ରୋଗ; ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ।
ଆପଦସ୍ ସମ୍ପଦସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସୁଖଂ ଦୁẖଖାଯ କେଵଲମ୍ । ଜୀଵିତଂ ମରଣାଯୈଵ ବତ ମାଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ସମସ୍ତ ଅପଦ ମାନେ ହେଉଛି ନିଜେ ସମ୍ପଦ, ଏବଂ ସୁଖ କେବଳ ଦୁଃଖର ଅନ୍ୟ ରୂପ; ଜୀବନ ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ — ହାଁ, ମାୟା କିପରି ଖେଳ ଦେଖାଏ।
ବହୂନ୍ କାଲପରାଵର୍ତାନ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାନ୍ ସୁଖଂ ମନାକ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରିଯଵିଯୋଗାଂଶ୍ ଚ ଯାତି ଜର୍ଜରତାଂ ଜନଃ
ଅନେକ କାଳର ଚକ୍ର ଦେଖି, ଭଲ ଓ ମନେ ନହେଉଥିବା ଘଟଣା, ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟ ଦେହରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅସ୍ତ-ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଭୋଗା ଵିଷଯସମ୍ଭୋଗା ଭୋଗା ଇଵ ଫଣାଵତାମ୍ । ଦଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ମନାକ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟନଷ୍ଟାḫ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବିଳାସ ଅଜଗରର ଆନନ୍ଦ ପରି; ଅଳ୍ପ ଛୁଆଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଦେଖିବା ସମୟରେ ହିଁ ହରାଇଯାଏ।
ଆଯୁର୍ ଯାତି ନିରାଯାସପଦସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିଵର୍ଜିତୈଃ । ଉଦର୍କଭଙ୍ଗୁରାକାରୈẖ କରାଲୈẖ କଷ୍ଟଚେଷ୍ଟିତୈଃ
ଜୀବନ ଅସୁବିଧାରେ, ନିଜରେ କେବେ ସୁଖ ପାଇନଥିବା, ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ।
ଭୋଗାଶାବଦ୍ଧତୃଷ୍ଣାନାମ୍ ଅଵମାନḫ ପଦେ ପଦେ । ଆଲାନପରିଲୀନାନାଂ ଵନ୍ଯାନାମ୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନାମ୍
ଭୋଗ ଆଶାରେ ବାନ୍ଧା ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତି ପଦେ ଅପମାନ ମିଳେ, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ହାତୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି।
ସମ୍ପଦḫ ପ୍ରମଦାଶ୍ ଚୈଵ ତରଙ୍ଗୋତ୍ସଙ୍ଗଭଙ୍ଗୁରାଃ । କସ୍ ତାସ୍ଵ୍ ଅହିଫଣାଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚ୍ଛାଯାସୁ ରମତେ ବୁଧଃ
ଧନ ଓ ନାରୀ, ତରଙ୍ଗର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭଙ୍ଗୁର। ସାପର ଫଣା ତଳର ଛାୟାରେ କିଏ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ରହିପାରିବେ?
ସତ୍ଯଂ ମନୋରମାẖ କାମାସ୍ ସତ୍ଯଂ ରମ୍ଯା ଵିଭୂତଯଃ । କିଂ ତୁ ମତ୍ତାଙ୍ଗନାପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଲୋଲଂ ହି ଜୀଵିତମ୍
ଠିକ୍ କହିବାକୁ, ଇଚ୍ଛା ମନୋରମା ଓ ଶକ୍ତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ନାରୀର ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି ଅସ୍ଥିର।
ଆପାତରମଣୀଯେଷୁ ରମନ୍ତେ ଵିଷଯେଷୁ ଯେ । ଅତ୍ଯନ୍ତଵିରସାନ୍ତେଷୁ ପତନ୍ତି ନରକେଷୁ ତେ
ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ମାତ୍ର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଭୋଗ ପ୍ରକୃତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ବାଦିତ ହେଲା ପରେ ନରକକୁ ପଡିଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୋଷୋପରୁଦ୍ଧାନି ଦୁସ୍ସାଧାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିରାଣି ଚ । ଧନାନ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯସେଵ୍ଯାନି ମମ ଜାତୁ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୋଷରେ ବାଧା ପାଇଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ମିଳୁଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଧନ କେବଳ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହା ମୋତେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇନାହିଁ।
ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରା ଦୁẖଖପର୍ଯଵସାଯିନୀ । ମୋହନାଯୈଵ ଲୋକସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀẖ କ୍ଷଣଵିନାଶିନୀ
ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧୁର ଥାଏ, ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ; ଏହି ଧନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆପାତରମଣୀଯାନି ଵିମର୍ଦଵିରସାନ୍ଯ୍ ଅତି । ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଆପତ୍ପ୍ରଧାନାନି ସଙ୍ଗତାନି ଖଲୈର୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଆରମ୍ଭରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ବାଦିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମୁଖ୍ୟତଃ ମୁହୂର୍ତ୍ତିକ ଆନନ୍ଦ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଂଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।