ଵ୍ଯଵହାରମହାଵାହଲେଖା ଜଡରଯାକୁଲା । ରାଗଦ୍ଵେଷଘନୋଲ୍ଲାସା ଭୂତଲାଲୋଲଦେହିକା
ଏହି ଜୀବନ ଏକ ବଡ଼ ଜଗତୀୟ ଧାରାରେ ଚିହ୍ନିତ, ଅଜ୍ଞତା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଅଳସତାରେ ବିସ୍ତୃତ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ଗାଢ଼ ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଏହି ଦେହ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଭାସିବାରେ।
ଲୋଭମୋହମହାଵର୍ତା ପାତୋତ୍ପାତଵିଵର୍ତିନୀ । ହା ତପ୍ତା ଜୀଵିତାଖ୍ଯେଯଂ ନଦୀ ନଦନଶୀତଲା
ଲୋଭ ଓ ମୋହର ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଏହି ଜୀବନ ନଦୀ, ଅପସାରଣ ଓ ବିପଦର ଧାରାରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ହାଁ, ଏହି ଜୀବନ ନଦୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉତ୍ତପ୍ତ, ଶୀତଳତାରୁ ଦୂର।
ଅପୂର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଥା ପୂର୍ଵାଣି ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ସଂସାରସରିଦମ୍ବୂନି ସଙ୍ଗତାନି ଧନାନି ଚ
ନୂତନ ଦିନଗୁଡିକ ଆସିଥାଏ, ପୁରୁଣା ଦିନଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ସଂସାର ନଦୀର ଜଳ ଓ ଜମା ହୋଇଥିବା ଧନ ସବୁ ଅନ୍ତେ ଚାଲିଯାଏ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଯେ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ତୈର୍ ଅଲଂ ହତଭାଵକୈଃ । ଅପୂର୍ଵା ଯେ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥେହ କୀଦୃଶୀ
ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ଯେମାନେ ନୂତନ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ କେମିତି ଭରସା କରିବା?
ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ ସରିତୋ ଵାରି ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆଯାତି ଚାକରାତ୍ । ଦେହନଦ୍ଯାḫ ପଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଯୁḫ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆଯାତି ନୋ ପୁନଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀର ଜଳ ତାହାର ଉତ୍ସରୁ ଚାଲିଯାଇ, ପୁନଃ ଫେରିଆସେ; କିନ୍ତୁ ଶରୀର ନଦୀର ଜୀବନ ଜଳ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପରେ, ଆଉ କେବେ ଫେରିଆସେନା।
ଶତଶḫ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରତିପିଣ୍ଡଂ କ୍ଷଣଂ ପ୍ରତି । କୁଲାଲଚକ୍ରିକାଭାଵା ଇଵ ଭାଵା ଭଵାମ୍ବୁଧୌ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନରେ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତ-ଶତ ଆକୃତି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ, କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଘୂରାଇବା ପରି, ଏହି ଭବସାଗରରେ ଏମିତି ଅନେକ ଜୀବନ ଚଳାପାଇଁ।
ଚରନ୍ତି ଚତୁରାଶ୍ ଚୌରା ଵିଷମା ଵିଷଯାରଯଃ । ହରନ୍ତି ଭାଵସର୍ଵସ୍ଵଂ ଜାଗର୍ମି ସ୍ଵପିମୀହ କିମ୍
ଚତୁର ଚୋରମାନେ — ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ — ଏଠାରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଚୋରି ନେଇଯାନ୍ତି; ମୁଁ ଜାଗିଥିବି କିମ୍ବା ସୁଇଥିବି, ଏଠାରେ କଣ ତାର ଅର୍ଥ?
ଆଯୁଷẖ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡାଶ୍ ଚ ନିପତନ୍ତḫ ପୁନḫ ପୁନଃ । ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵେତ୍ତି କାଲେନ କୃତାନି ଦିଵସାନ୍ଯ୍ ଅହୋ
ଜୀବନର ଖଣ୍ଡ-ଖଣ୍ଡ ଅଂଶ ପୁନିପୁନି ଖସିଯାଏ; ସମୟ ଯାଇଯିବା ସହିତ କେତେ ଦିନ ଚାଲିଗଲା, କେହି ଜାଣିନା — ହାୟ!
ଇଦମ୍ ଅଦ୍ଯ ତଥେଦଂ ଶ୍ଵସ୍ ତଥେଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅଦ୍ଯ ମେ । ଏଵଂକଲନଯା ଲୋକୋ ଗତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅହୋ
ଏହି ଦିନଟି ଆଜି, ଆସନ୍ତାକାଲି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେବ; ଏହି ଦିନଟି ମୋ ପାଇଁ ଆଜି। ଏହିପରି ଗଣନାରେ, ଏହି ସଂସାର ଚାଲିଯାଏ ଏବଂ ଆସିପହଞ୍ଚେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ହାଏ!
ଭୁକ୍ତଂ ପୀତମ୍ ଅନନ୍ତାସୁ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଚ ଭଵଭୂମିଷୁ । ଦୃଷ୍ଟାନି ସୁଖଦୁẖଖାନି କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇହ ସାଧ୍ଯତେ
ଖାଇଛି, ପିଇଛି, ଅନେକ ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିଛି; ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖ ଦେଖିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କରିବାକୁ ଅଛି?
ସୁଖଦୁẖଖାନୁଭଵନାଦ୍ ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଵର୍ତନାତ୍ । ଅନିତ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଭାଵାନାଂ ସ୍ଥିତା ନିଷ୍କୌତୁକା ଵଯମ୍
ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ, ପୁନିପୁନି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ଜିନିଷର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ଆମେ ଏବେ କୌତୁହଳ ହୀନ ହୋଇ ରହିଛୁ।
ଭୁକ୍ତାନି ଭୋଗଵୃନ୍ଦାନି ଦୃଷ୍ଟା ଚାନିତ୍ଯତା ଭୃଶମ୍ । ନୋପଲଭ୍ଯତ ଏଵାତିଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଇହ କୁତ୍ରଚିତ୍
ଭୋଗ ଭୋଗିଛି, ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଛି; ତଥାପି ଏଠାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ମିଳିନାହିଁ।
ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗଶୃଙ୍ଗାସୁ ମେରୂପଵନଭୂମିଷୁ । ଲୋକପାଲପୁରୀଷୂଚ୍ଚୈସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କିମ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍
ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଭୂମି, ଏବଂ ଦିଗପାଳଙ୍କର ଶହର ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବା ପରେ, ସେଠାରେ କଣ ସତ୍ୟ ଏବଂ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଅଛି?
ସର୍ଵତ୍ର ଦାରୁଭିର୍ ଵୃକ୍ଷା ମାଂସୈର୍ ଭୂତାନି ଭୂର୍ ମୃଦା । ଦୁẖଖାନ୍ଯ୍ ଅନିତ୍ଯତା ଚେତି କଥମ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯତେ ଵଦ
ସମସ୍ତଠାରେ ଗଛ ଦାରୁରେ, ପ୍ରାଣୀ ମାଂସରେ, ପୃଥିବୀ ମାଟିରେ ତିଆରି; ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା ଜଗତରେ କିପରି ଆଶ୍ବାସ ପାଇଯିବ? କହ।
ନ ଧନାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ସୁଖାନି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ପରିତ୍ରାତୁଂ କାଲେନ କଲିତଂ ଜନମ୍
ଧନ, ମିତ୍ର, ସୁଖ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ଲୋକକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଜନୋ ଜରଢଜୀମୂତଜାଲଵଦ୍ ଗିରିକୁକ୍ଷିଷୁ । ଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯ ଏଵାସ୍ତଂ ପାଂସୂପଚଯପେଲଵଃ
ଲୋକମାନେ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ବୃଦ୍ଧ ମେଘମାନେ ଭଳି, ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଗଲେ; ପାଉଡ଼ି ତଳ ଭଳି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ନେମେ ମନୋରମାẖ କାମା ନ ଚ ରମ୍ଯା ଵିଭୂତଯଃ । ଇଦଂ ମତ୍ତାଙ୍ଗନାପାଙ୍ଗଭଙ୍ଗଲୋଲଂ ଚ ଜୀଵିତମ୍
ଏହି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ମନୋହର ନୁହେଁ, ଏହି ଭବ୍ୟ ସମ୍ପଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ; ମଦମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ଚାହିଁ ଝୁଲୁଥିବା ଏହି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର।
କ୍ଵେଵ କସ୍ଯ କଥଂ ନାମ କୁତ ଆଶ୍ଵାସନଂ ମୁନେ । ଅଦ୍ଯ ଶ୍ଵୋ ଵା ପଦଂ ପାପୋ ମୃତ୍ଯୁର୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ନିଯଚ୍ଛତି
କେଉଁଠି, କାହା ପାଇଁ, କିପରି, ମୁନି, କେହି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବାର ସ୍ଥାନ ଅଛି? ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପଦ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଦେଇପାରେ।
ଶରୀରଂ ପର୍ଣଵଦ୍ ଭ୍ରଂଶି ଜୀଵିତଂ ଜୀର୍ଣସଂସ୍ଥିତି । ଧୀରଧୀରତଯା ଗ୍ରସ୍ତା ରସା ନୀରସତାଂ ଗତାଃ
ଶରୀର ପତ୍ର ପରି ଖସିଯାଏ; ଜୀବନ ଜରା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି; ଦୃଢ ହେଉ କି ଦୁର୍ବଳ, ସମସ୍ତ ରସ ଭୋଗ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।
ନୀତଂ ମନୋରଥୈର୍ ଏଵ ନୀରସୈର୍ ଆଯୁର୍ ଆତତମ୍ । ନ ମନସ୍ଵି ଚମତ୍କାରକାରି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପୀହିତମ୍
ଏହି ଆୟୁଷ୍ୟ ମାତ୍ର ଅସ୍ବାଦିତ କଳ୍ପନାରେ ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ତକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଇପାରିବା କିଛି କାମ ହୋଇନାହିଁ।
ମୋହୋ ଽଦ୍ଯ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଆଯାତୋ ଦେହୋ ନେହୋପପଦ୍ଯତେ । ଅନାସ୍ଥୈଵୋତ୍ତମାଵସ୍ଥା ସ୍ଥାନାସ୍ଥୈଵାଧମସ୍ଥିତିଃ
ମୋହ ଏବେ ଅଳସତା ଆଣିଛି; ଦେହ କାମ କରିବାକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ଉଦାସୀନତା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ଅଟୁଇ ରହିବା ହେଉଛି ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା।
ଆପଦ୍ ଆପତିତୈଵେଯଂ ମହାମୋହଵିଧାଯିନୀ । ନିତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ସକ୍ତଵ୍ଯଂ ନେହ ସଂସୃତୌ
ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ବଡ଼ ମୋହ ଆଣିଦେଇଛି, ସେହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ; ଏହି ଜଗତ ଚକ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଵିଧିଭିḫ ପ୍ରତିଷେଧୈଶ୍ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରିତୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଶାସ୍ତ୍ରିତୈଃ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ନୀଯତେ ଲୋକୋ ଜଲଂ ନିମ୍ନୋନ୍ନତୈର୍ ଇଵ
ନିୟମ ନିଷେଧ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭୂମି ଉପରେ ବହିଯାଏ।
ଵିଵେକାମୋଦସର୍ଵସ୍ଵଂ ଚେତẖକୁସୁମକୋଶତଃ । ହୃତ୍ଵା ମୂର୍ଛାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଵିଷଯା ଵିଷଵାଯଵଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରସର ବିଷ ହାଉଁ ହାଉଁ ପବନ ଚିତ୍ତର କୁସୁମ ର ଗନ୍ଧକୁ ଚୋରି ନେଇ, ବିବେକର ସମସ୍ତ ମାଧୁର୍ୟ ହରି ଦେଇ, ମନକୁ ଅବିବେକ ରେ ଡୁବାଇ ଦେଇଥାଏ।
ଅସଦ୍ ଏଵ ତଥା ନାମ ଦୃଶ୍ଯଂ ସତ୍ତାମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଯଥା ସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ରୂପଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ଅସତ୍ୟ ଯଥା ଏକ ନାମ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ରୂପ ଧରିଥାଏ; ଏଭଳି, ଅସତ୍ୟ କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୋଲଯନ୍ତ୍ଯୋ ଽଵନୌ ଦେହଂ ସାଗରାନ୍ ସାଗରାଙ୍ଗନାଃ । ଯଥା ଧାଵନ୍ତି ଧାଵନ୍ତି ଜନତା ଵିଷଯାଂସ୍ ତଥା
ସାଗରର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଯେପରି ଏକ ଦେହକୁ ଭୂମିରେ ଦୋଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଭଳି ଭାଗି ଭାଗି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥାନ୍ତି।
ଧାଵନ୍ତି ଵିଷଯଂ ଲକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଉନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚିତ୍ତସାଯକାଃ । ସ୍ପୃଶନ୍ତି ନ ଗୁଣଂ ଭୂଯẖ କୃତଘ୍ନାସ୍ ସୌହୃଦଂ ଯଥା
ମନର ତୀରଗୁଡିକ ଯେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି; ଏହିପରି, ଅନୃତଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଆଉ କେବେ ସାଂଘିକତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉତ୍ପାତଵାଯୁର୍ ଏଵାଯୁର୍ ମିତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଏଵାତିଶତ୍ରଵଃ । ବନ୍ଧଵୋ ବନ୍ଧନାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଧନାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିନୈଧନମ୍
ଜୀବନ ଏକ ତୁଫାନ ହାରା ବାୟୁ ପରି, ମିତ୍ରମାନେ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ପରି, ଆତ୍ମୀୟମାନେ କେବଳ ଜଞ୍ଜାଳ, ଧନ ଏକ ଠାରେ ବଡ଼ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ।
ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଏଵାତିଦୁẖଖାନି ସମ୍ପଦḫ ପରମାପଦଃ । ଭୋଗା ଭଵମହାରୋଗା ରତିର୍ ଏଵ ପରାରତିଃ
ସୁଖ ମାନେ ଏକାଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ; ଧନ-ସମ୍ପଦ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅପଦ; ଭୋଗବିଳାସ ଏହି ଜୀବନର ମହା ରୋଗ; ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ।
ଆପଦସ୍ ସମ୍ପଦସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସୁଖଂ ଦୁẖଖାଯ କେଵଲମ୍ । ଜୀଵିତଂ ମରଣାଯୈଵ ବତ ମାଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ସମସ୍ତ ଅପଦ ମାନେ ହେଉଛି ନିଜେ ସମ୍ପଦ, ଏବଂ ସୁଖ କେବଳ ଦୁଃଖର ଅନ୍ୟ ରୂପ; ଜୀବନ ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ — ହାଁ, ମାୟା କିପରି ଖେଳ ଦେଖାଏ।