କରକାଶନିପାତେନ ତେନ ତସ୍ମିନ୍ ଦିଗନ୍ତରେ । ମଯୂରḫ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାସୌ ବୁଦ୍ଧୋ ଽବୋଧି ଵନାଵନେଃ
ଏହି ଦିଗରେ ବିଜୁଳି ପଡିବା ସହିତ, ବନ୍ଧୁ ମୟୂର ମନେ ଭାରି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଯେପରି ଜାଗିଉଠେ, ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜାଗିଉଠିଲା ।
ବଭାଵ୍ ଆସାଦିତାଙ୍ଗଶ୍ରୀର୍ ଵିକାସିତଵିଲୋଚନଃ । ଧାରାନିକରଫୁଲ୍ଲାତ୍ମା ପ୍ରାଵୃଷୀଵାମ୍ବୁଜାକରଃ
ସେ ଶରୀରରେ ରୂପ ଆସିଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଦେଖୁଥିଲା, ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦର ଝରଣାରେ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଜଳ ଭରା ପଦ୍ମପୋଖରୀ ପରି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ସମ୍ପ୍ରଶାନ୍ତାଯାଂ ଵୃଷ୍ଟୌ ତମ୍ ଅହମ୍ ଅଗ୍ରତଃ । ଅପୃଚ୍ଛଂ ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଆଵୃତ୍ତ୍ଯା ନିଵୃତ୍ତଂ ପରମାର୍ଥତଃ
ବର୍ଷା ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାଗିଉଠିଲା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଗଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ଏବେ ମନ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ।
କ୍ଵ ସ୍ଥିତୋ ଽସି କରୋଷୀଦଂ କିଂ ଚ ଭୋ ମୁନିନାଯକ । କସ୍ ତ୍ଵଂ କସ୍ମାଦ୍ ଅଲଂ ଦୂରାନ୍ ନ ଭ୍ରଂଶମ୍ ଅପି ଚେତସି
ତୁମେ କେଉଁଠି ଅଛ, ଏଠାରେ କଣ କରୁଛ, ମୁନିମାନଙ୍କର ନାୟକ, ତୁମେ କିଏ, ଏବଂ କାହିଁକି ଏତେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ମନ କିଛି ଭ୍ରମିବା ନାହିଁ ?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ମାମ୍ ଅସୌ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ଗତିମ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଚାରୁ ଚାତକୋ ଜଲଦଂ ଯଥା
ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ସେ ମୋତେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଇ, ମଘା ଚାଟକା ପକ୍ଷୀ ମେଘକୁ ଯେପରି ମଧୁର କଥା କହେ, ସେମିତି ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରତିପାଲଯ ମେ ଯାଵତ୍ ସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେ ପଶ୍ଚାତ୍ ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଂ ଵୃତ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ମୋର ଜୀବନର କଥା ମୁଁ ମନେ ପକାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଅପେକ୍ଷା କର; ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାଗୁଡିକ କହିଦେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵାଶୁ ସ ଯଥାଵୃତ୍ତମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ସ୍ମୃତଵାନ୍ ସାଯମ୍ ଅହ୍ନୀଵ ସମାଚରିତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଏପରି କହି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବନା କରି, ଯେପରି ଦିନ ଶେଷରେ ଜଣେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନେ କରେ, ସେମିତି ନିଜର ଜୀବନର ଘଟଣାଗୁଡିକ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମନେ ପକାଇଲେ।
ମାମ୍ ଅଥୋଵାଚ ଵଚନଂ ଚାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁଶୀତଲମ୍ । ଆହ୍ଲାଦକମ୍ ଅନିନ୍ଦ୍ଯଂ ଚ ନିରଵଦ୍ଯଂ ସୁଖୋଦଯମ୍
ତାପରେ ସେ ମୋତେ ଏମିତି କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁ କଥା ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଶୀତଳ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଦୁଷ୍ଟିହୀନ ଏବଂ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା।
ଅଧୁନା ତ୍ଵଂ ମଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପରିଜ୍ଞାତୋ ଽଭିଵାଦଯେ । ଅତିକ୍ରମୋ ଽଯଂ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯସ୍ ସ୍ଵଭାଵୋ ହି ସତାଂ କ୍ଷମା
ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କୁନ୍ଜଳି ଦେଉଛି। ମୋର ଏହି ଅପରାଧକୁ ମାଫ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ମାଫ କରିବା ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ବଭାବ।
ମୁନେ ଚିରମ୍ ଅହଂ ଭ୍ରାନ୍ତୋ ଦେଵୋପଵନଭୂମିଷୁ । ଭୋଗାମୋଦଵିମୋହେଷୁ ଷଟ୍ପଦḫ ପଦ୍ମିନୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ମୁନି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲି, ଭୋଗ ଓ ଆନନ୍ଦର ମୋହରେ ମତିଭ୍ରମ ହୋଇଥିଲି, ଯେପରି ମଧୁମକୁ ମନ୍ଦାର ଫୁଲରେ ଘୂରିବା।
ଦୃଶ୍ଯନଦ୍ଯାମ୍ ଅଥୋ ଚିତ୍ତଜଲକଲ୍ଲୋଲହେଲଯା । ଚକ୍ରାଵର୍ତୋହ୍ଯମାନେନ ମଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନେନ ଚିନ୍ତିତମ୍
ଦୃଶ୍ୟର ନଦୀରେ, ମୋ ଚିତ୍ତ ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗରେ ଉଠିବା-ଉତାରିବା କରୁଥିଲା, ଚକ୍ରାବାର୍ତିରେ ଘୂରି ଯାଉଥିଲା, ଏହି ଅସ୍ଥିରତାରେ ମୁଁ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲି।
ସଂସାରସାଗରେ ଦୃଶ୍ଯକଲୋଲ୍ଲୈର୍ ଅହମ୍ ଆକୁଲଃ । କାଲେନୋଦ୍ଵେଗମ୍ ଆଯାତଶ୍ ଚାତକୋ ଽଵଗ୍ରହେ ଯଥା
ସଂସାରର ସାଗରରେ, ଦୃଶ୍ୟର ତରଙ୍ଗରେ ମୁଁ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲି; ସମୟ ଗତିରେ ମୋ ମନରେ ଉଦ୍ବେଗ ଆସିଥିଲା, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ଅଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରୈକସାରେଷୁ ରମ୍ଯଂ ଭୋଗେଷୁ ନାମ କିମ୍ । ଅଵତିଷ୍ଠେ ଗତୋଦ୍ଵେଗଂ ସଂଵିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ କେଵଲମ୍
ଏହି ଜଗତର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ ମାନେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଏକ ଅଂଶ ଅଟେ । ମୁଁ ଆଗ୍ରହ ଓ ଚିନ୍ତା ଛାଡି ଏକା ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସି ଅଛି ।
ଶବ୍ଦରୂପରସସ୍ପର୍ଶଗନ୍ଧମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ପରମ୍ । ନେହ କିଞ୍ଚନ ନାମାସ୍ତି କିମ୍ ଏତାଵତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ରମେ
ଧ୍ୱନି, ଆକୃତି, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଗନ୍ଧ ଛଡା ଏଠାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ ଅଟେନି; ଏପରି ସୀମିତ ଜିନିଷରେ ମୁଁ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ ନେବି?
ଵିନ୍ମାତ୍ରାକାଶମ୍ ଏଵୈତତ୍ ସର୍ଵଂ ଵିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଏଵ ଵା । ତତ୍ କିମ୍ ଅତ୍ରାସଦାକାରେ ରମେ ନଷ୍ଟମତିର୍ ଯଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଚେତନାର ଆକାଶ କିମ୍ବା ଚେତନା ଅଟେ । ଏପରି ଅସତ୍ ଆକୃତିରେ, ମନ ହରାଇଥିବା ଲୋକ ଭଳି, ମୁଁ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ ନେବି?
ଵିଷଯା ଵିଷଵୈଷମ୍ଯା ଵାମାẖ କାମଵିମୋହଦାଃ । ରସା ଵିରସଵୈରସ୍ଯା ଲୁଠନ୍ନ୍ ଏଷୁ ନ କୋ ହତଃ
ବିଷୟଗୁଡିକର ନିଜସ୍ୱ ଅସମତା ଅଟେ, ସେଗୁଡିକ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ; ସେମାନଙ୍କର ରସ ଅସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଓ ଅସୁଖଦ; ଏମାନେ ଭିତରେ ଲୁଟିବା ଦ୍ୱାରା କିଏ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି?
ଜୀର୍ଣଜୀଵିତଜମ୍ବାଲଜରଚ୍ଛଫରିକାଂ ମତିମ୍ । କାଯଦ୍ରୁମଗତାଦାତୁଂ ଜରେଚ୍ଛତି ବୃହଦ୍ବକୀ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ବଡ଼ ହେରନ୍ ପକ୍ଷୀ, ଶରୀର ଗଛରେ ବସିଥିବା, ଜୀବନର ଜରା ଏବଂ ମଲିନତାରେ ଅଳିଆଯାଇଥିବା ଛୋଟ ମାଛ ସଦୃଶ ମନକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ।
କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅଚିରାପାଯୋ ବୁଦ୍ବୁଦୋ ଽମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ । ସ୍ଫୁରନ୍ନ୍ ଏଵ ପୁରୋ ଽନ୍ତର୍ଧିଂ ଯାତି ଦୀପଶିଖା ଯଥା
ଏହି ଶରୀର ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସାଗରରେ ଥିବା ଫୁଲା ଦାଣ୍ଡା ପରି; ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଝିଁପି ହେଉଥିବା ଦୀପର ଶିଖା ପରି ହେଉଛି।
ଵିଵିଧାକୁଲକଲ୍ଲୋଲା ଚକ୍ରାଵର୍ତଵିଧାଯିନୀ । ମୃତିଜନ୍ମବୃହତ୍କୂଲା ସୁଖଦୁẖଖତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହା ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ତେଜିତ ଦଳର ତରଙ୍ଗ ଆଛି, ପୁନଃପୁନ ଚକ୍ରାବାତ ତିଆରି କରେ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ବଡ଼ ପାର ଅଛି, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଆଛି।
ଯୌଵନୋଲ୍ଲାସକଲିଲା ଜରାଧଵଲଫେନିଲା । କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ସମ୍ପନ୍ନସୁଖବୁଦ୍ବୁଦା
ଏହା ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉତ୍ସାହରେ ମଲିନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ସ୍ଫେନା ଧଳା ଫେନରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା ନ କରିଥିବା ଭାଗ୍ୟରେ ଆସିଥିବା ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖର ଫୁଲା ଦାଣ୍ଡା ପରି।
ଵ୍ଯଵହାରମହାଵାହଲେଖା ଜଡରଯାକୁଲା । ରାଗଦ୍ଵେଷଘନୋଲ୍ଲାସା ଭୂତଲାଲୋଲଦେହିକା
ଏହି ଜୀବନ ଏକ ବଡ଼ ଜଗତୀୟ ଧାରାରେ ଚିହ୍ନିତ, ଅଜ୍ଞତା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଅଳସତାରେ ବିସ୍ତୃତ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ଗାଢ଼ ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଏହି ଦେହ ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଭାସିବାରେ।
ଲୋଭମୋହମହାଵର୍ତା ପାତୋତ୍ପାତଵିଵର୍ତିନୀ । ହା ତପ୍ତା ଜୀଵିତାଖ୍ଯେଯଂ ନଦୀ ନଦନଶୀତଲା
ଲୋଭ ଓ ମୋହର ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଏହି ଜୀବନ ନଦୀ, ଅପସାରଣ ଓ ବିପଦର ଧାରାରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ହାଁ, ଏହି ଜୀବନ ନଦୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉତ୍ତପ୍ତ, ଶୀତଳତାରୁ ଦୂର।
ଅପୂର୍ଵାଣ୍ଯ୍ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ତଥା ପୂର୍ଵାଣି ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ସଂସାରସରିଦମ୍ବୂନି ସଙ୍ଗତାନି ଧନାନି ଚ
ନୂତନ ଦିନଗୁଡିକ ଆସିଥାଏ, ପୁରୁଣା ଦିନଗୁଡିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ସଂସାର ନଦୀର ଜଳ ଓ ଜମା ହୋଇଥିବା ଧନ ସବୁ ଅନ୍ତେ ଚାଲିଯାଏ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଯେ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ତୈର୍ ଅଲଂ ହତଭାଵକୈଃ । ଅପୂର୍ଵା ଯେ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥେହ କୀଦୃଶୀ
ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ଯେମାନେ ନୂତନ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ କେମିତି ଭରସା କରିବା?
ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ ସରିତୋ ଵାରି ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆଯାତି ଚାକରାତ୍ । ଦେହନଦ୍ଯାḫ ପଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଯୁḫ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆଯାତି ନୋ ପୁନଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀର ଜଳ ତାହାର ଉତ୍ସରୁ ଚାଲିଯାଇ, ପୁନଃ ଫେରିଆସେ; କିନ୍ତୁ ଶରୀର ନଦୀର ଜୀବନ ଜଳ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପରେ, ଆଉ କେବେ ଫେରିଆସେନା।
ଶତଶḫ ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରତିପିଣ୍ଡଂ କ୍ଷଣଂ ପ୍ରତି । କୁଲାଲଚକ୍ରିକାଭାଵା ଇଵ ଭାଵା ଭଵାମ୍ବୁଧୌ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନରେ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତ-ଶତ ଆକୃତି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ, କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ଚକ୍ର ଘୂରାଇବା ପରି, ଏହି ଭବସାଗରରେ ଏମିତି ଅନେକ ଜୀବନ ଚଳାପାଇଁ।
ଚରନ୍ତି ଚତୁରାଶ୍ ଚୌରା ଵିଷମା ଵିଷଯାରଯଃ । ହରନ୍ତି ଭାଵସର୍ଵସ୍ଵଂ ଜାଗର୍ମି ସ୍ଵପିମୀହ କିମ୍
ଚତୁର ଚୋରମାନେ — ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ — ଏଠାରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଚୋରି ନେଇଯାନ୍ତି; ମୁଁ ଜାଗିଥିବି କିମ୍ବା ସୁଇଥିବି, ଏଠାରେ କଣ ତାର ଅର୍ଥ?
ଆଯୁଷẖ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡାଶ୍ ଚ ନିପତନ୍ତḫ ପୁନḫ ପୁନଃ । ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵେତ୍ତି କାଲେନ କୃତାନି ଦିଵସାନ୍ଯ୍ ଅହୋ
ଜୀବନର ଖଣ୍ଡ-ଖଣ୍ଡ ଅଂଶ ପୁନିପୁନି ଖସିଯାଏ; ସମୟ ଯାଇଯିବା ସହିତ କେତେ ଦିନ ଚାଲିଗଲା, କେହି ଜାଣିନା — ହାୟ!
ଇଦମ୍ ଅଦ୍ଯ ତଥେଦଂ ଶ୍ଵସ୍ ତଥେଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅଦ୍ଯ ମେ । ଏଵଂକଲନଯା ଲୋକୋ ଗତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅହୋ
ଏହି ଦିନଟି ଆଜି, ଆସନ୍ତାକାଲି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେବ; ଏହି ଦିନଟି ମୋ ପାଇଁ ଆଜି। ଏହିପରି ଗଣନାରେ, ଏହି ସଂସାର ଚାଲିଯାଏ ଏବଂ ଆସିପହଞ୍ଚେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ହାଏ!
ଭୁକ୍ତଂ ପୀତମ୍ ଅନନ୍ତାସୁ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଚ ଭଵଭୂମିଷୁ । ଦୃଷ୍ଟାନି ସୁଖଦୁẖଖାନି କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇହ ସାଧ୍ଯତେ
ଖାଇଛି, ପିଇଛି, ଅନେକ ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିଛି; ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖ ଦେଖିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କରିବାକୁ ଅଛି?