ସୁପ୍ରଭା ଜନଯାମ୍ ଆସ ପୁତ୍ରାନ୍ ପଞ୍ଚାଶତଃ ପରାନ୍ । ସଙ୍ଘର୍ଷାନ୍ ନାମ ଦୁର୍ଧର୍ଷାନ୍ ଦୁରାକ୍ରୋଶାନ୍ ବଲୀଯସଃ
ସୁପ୍ରଭା ପଞ୍ଚାଶି ଅସାଧାରଣ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ 'ସଂଘର୍ଷ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଜୟ।
ଏଵଂଵୀର୍ଯୋ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ନ ରାମଗମନେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵିକ୍ଲଵାଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଏପରି ଶକ୍ତି ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ମନକୁ ଦୁବଳ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ମହାସତ୍ତ୍ଵମଯେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ସମୀପେ ପୁରୁଷସ୍ ତୁ ସାଧୁଃ । ପ୍ରାପ୍ତେ ଽପି ମୃତ୍ଯାଵ୍ ଅମରତ୍ଵମ୍ ଏତି ମା ଦୀନତାଂ ଗଚ୍ଛ ଯଥା ଵିମୂଢଃ
ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ନିକଟରେ ରହିଲେ, ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁଥାଏ; ତେଣୁ ମୁଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତଥା ଵସିଷ୍ଠେ ବ୍ରୁଵତି ରାଜା ଦଶରଥସ୍ ସୁତମ୍ । ସମୁତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମନା ରାମମ୍ ଆଜୁହାଵ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ପୁଅକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ପ୍ରତୀହାର ମହାବାହୁଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ । ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ମୁନ୍ଯର୍ଥଂ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆନଯ
ହେ ପ୍ରତୀହାରୀ, ମହାବାହୁ ଓ ସତ୍ୟବୀର ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ବିନା ବାଧା ଶୀଘ୍ର ନେଇଆ।
ଇତି ରାଜ୍ଞା ଵିସୃଷ୍ଟୋ ଽସୌ ଗତ୍ଵାନ୍ତଃପୁରମନ୍ଦିରମ୍ । ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣାଗତ୍ଯ ସମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଁ ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲା, ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଫେରି ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲା।
ଦେଵ ଦୋର୍ଦଲିତାଶେଷରିପୋ ରାମସ୍ ସ୍ଵମନ୍ଦିରେ । ଵିମନାସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ରାତ୍ରୌ ଷଟ୍ପଦଃ କମଲେ ଯଥା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ରାମ ନିଜ ଘରେ ଅତି ଉଦାସ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ରାତିରେ ଏକ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପଦ୍ମରେ ଚୁପଚାପ ରହିଥାଏ।
ଆଗଚ୍ଛାମି କ୍ଷଣେନେତି ଵକ୍ତି ଧ୍ଯାଯତି ଚୈକକଃ । ନ କସ୍ଯଚିତ୍ ସ ନିକଟେ ସ୍ଥାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି ଖିନ୍ନଧୀଃ
ସେ କହନ୍ତି, 'ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିବି,' ବୋଲି ଏକାକି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି; ମନ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, କାହା ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ତେନ ଭୂପାଲସ୍ ତଂ ରାମାନୁଚରଂ ଜନମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯାମ୍ ଆସ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନ କଲେ ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କଥଂ କୀଦୃକ୍ ସ୍ଥିତୋ ରାମ ଇତି ପୃଷ୍ଟୋ ମହୀଭୃତା । ରାମଭୃତ୍ଯଜନଃ ଖିନ୍ନୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଆହ ମହୀପତିମ୍
'ରାମ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି?' ରାଜା ପଚାରିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଦାସ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେହଯଷ୍ଟିମ୍ ଇମାଂ ଦେଵ ଧାରଯନ୍ତ ଇମେ ଵଯମ୍ । ଖିନ୍ନାଃ ଖେଦପରିମ୍ଲାନେ ଵିଭୋ ରାମେ ସୁତେ ତଵ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ମାତ୍ର ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛୁ, କାରଣ ଆମେ ତୁମର ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ଏବଂ ଅଶକ୍ତ।
ରାମୋ ରାଜୀଵପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷୋ ଯତଃ ପ୍ରଭୃତି ଚାଗତଃ । ସଵିପ୍ରସ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାସ୍ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଦୁର୍ମନାଃ
ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ଯେବେଠୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଲେ, ସେବେଠୁ ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଯତ୍ନପ୍ରାର୍ଥନଯାସ୍ମାକଂ ନିଜଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆହ୍ନିକମ୍ । ସାଯମ୍ ଅମ୍ଲାନଵଦନଃ କରୋତି ନ କରୋତି ଵା
ଆମେ ବହୁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଏବଂ ଅନୁରୋଧ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ କାମ କ୍ଷୀଣ ମୁହଁରେ କରେ, କିମ୍ବା କେବେ କରେ ନାହିଁ ।
ସ୍ନାନଦେଵାର୍ଚନାଚାରପର୍ଯନ୍ତେ ପରିଖେଦଵାନ୍ । ପ୍ରାର୍ଥିତୋ ଽପି ହି ନା ତୃପ୍ତେର୍ ଅଶ୍ନାତ୍ଯ୍ ଅଶନମ୍ ଈଶ୍ଵରଃ
ସ୍ନାନ, ଦେବପୂଜା ଓ ନିତି ଅନୁସରଣ କରିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତି ଶ୍ରାନ୍ତ ରହେ; ଅନୁରୋଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଖାଉନାହିଁ, ମହାପ୍ରଭୁ ।
ଲୋଲାନ୍ତଃପୁରନାରୀଭିଃ କୃତଦୋଲାଭିର୍ ଅଙ୍ଗନେ । ନ ଚ କ୍ରୀଡତି ଲୀଲାଭିର୍ ଧରାଦ୍ଭିର୍ ଇଵ ଚାତକଃ
ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଅଙ୍ଗନାରେ ଦୋଲା ଦେଇ ଖେଳା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରେନାହିଁ; ମାନେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ଭୂମିର ଆନନ୍ଦକୁ ଅଗ୍ରହ କରେନାହିଁ ।
ମାଣିକ୍ଯମୁକ୍ତାସମ୍ପ୍ରୋତା କେଯୂରକଟକାଵଲୀ । ନାନନ୍ଦଯତି ତଂ ରାଜନ୍ ଦ୍ଯୌଃ ପାତଵିଵଶଂ ଯଥା
ମାଣିକ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତା ଲଗା ହସ୍ତବନ୍ଦ ଓ ବାହୁବନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ, ରାଜା; ଯେପରି ଆକାଶ ପତନ ଉପକ୍ରମ କରୁଥିବା ଜଣେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ ।
କ୍ରୀଡଦ୍ଵଧୂଵିଲୋଲେଷୁ ଵହତ୍କୁସୁମଵାଯୁଷୁ । ଲତାଵଲଯଗେହେଷୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅତିଵିଷାଦଵାନ୍
ଖେଳୁଥିବା ଅସ୍ଥିର ନାରୀମାନେ, ଫୁଲ ଗନ୍ଧ ଆଣିଥିବା ପବନ, ଲତାର ଘେରା ମନ୍ଦିର — ସବୁଠି ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ ହୋଇଯାଉଛି ।
ଯଦ୍ ରମ୍ଯମ୍ ଉଚିତଂ ସ୍ଵାଦୁ ପେଶଲଂ ଚିତ୍ତହାରି ଵା । ବାଷ୍ପପୂରେକ୍ଷଣ ଇଵ ତେନୈଵ ପରିଖିଦ୍ଯତେ
ଯାହା ରମ୍ୟ, ଯାହା ଯୋଗ୍ୟ, ଯାହା ସ୍ୱାଦୁ ଓ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ — ସେ ସେଥିରେ ଅତି ଶ୍ରାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଉଛି, ମାନେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
କିମ୍ ଇମା ଦୁଃଖଦାଯିନ୍ଯଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ପୁରୋଗତାଃ । ଇତି ନୃତ୍ତଵିଲାସେଷୁ କାମିନୀଃ ପରିନିନ୍ଦତି
ନୃତ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଜନାନୀମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ଭଳି ଦେଖି, 'ଏମାନେ କାହିଁକି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଛନ୍ତି?' ବୋଲି ଅପମାନ କରେ।
ଭୋଜନଂ ଶଯନଂ ସ୍ନାନଂ ଵିଲାସଂ ପାନମ୍ ଆସନମ୍ । ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍ ଇଵ ନାଭିନନ୍ଦତି ନିନ୍ଦିତମ୍
ଖାଇବା, ଶୋଇବା, ସ୍ନାନ, ଆନନ୍ଦ, ପାନ, ବସିବା—ଏସବୁକୁ ସେ ପାଗଳଙ୍କ କାମ ଭାବି, ନ ସ୍ୱୀକାର କରେ, ନ ନିନ୍ଦା କରେ।
କିଂ ସମ୍ପଦା କିଂ ଵିପଦା କିଂ ଗେହେନ କିମ୍ ଈହିତୈଃ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵାସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏକୋ ଽଵତିଷ୍ଠତେ
'ଧନର କଣ ଉପକାର, ଦୁଃଖର କଣ ଅର୍ଥ, ଘରର କଣ ଦରକାର, ଚେଷ୍ଟାର କଣ ଲାଭ? ସବୁ ଅସତ୍ୟ,' ବୋଲି ସେ ଏକା ଚୁପଚାପ ବସି ରହେ।
ନୋଦେତି ପରିହାସେଷୁ ନ ଭୋଗେଷୁ ନିମଜ୍ଜତି । ନ ଚ ତିଷ୍ଠତି କାର୍ଯେଷୁ ମୌନମ୍ ଏଵାଵଲମ୍ବତେ
ହସରେ ଯୋଗ ଦେଇ ନାହିଁ, ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ, କାମରେ ଲାଗି ରହେ ନାହିଁ—ସେ କେବଳ ମୌନ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଵିଲୋଲାଲକଵଲ୍ଲର୍ଯୋ ହେଲାଵଲିତଲୋଚନାଃ । ନାନନ୍ଦଯନ୍ତି ତଂ ନାର୍ଯୋ ମୃଗ୍ଯୋ ଵନତରୁଂ ଯଥା
ଫୁଲିଥିବା କେଶ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ, ଖେଳାଳି ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନାରୀମାନେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ମୃଗ ଜଙ୍ଗଳ ଗଛକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନଥାଏ।
ଏକାନ୍ତେଷୁ ଦିଗନ୍ତେଷୁ ତୀରେଷୁ ଵିପିନେଷୁ ଚ । ରତିମ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅରଣ୍ଯେଷୁ ଵିକ୍ରୀତଵଦ୍ ଅଜନ୍ତୁଷୁ
ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ, ଦିଗନ୍ତ, ନଦୀକୁଳ ଓ ଜଙ୍ଗଳରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ଵସ୍ତ୍ରପାନାଶନାଦାନପରାଙ୍ମୁଖତଯା ତଯା । ପରିଵ୍ରାଡ୍ଧର୍ମିଣାଂ ରାଜନ୍ ସୋ ଽନୁଯାତି ତପସ୍ଵିନାମ୍
ହେ ରାଜା, ସେ ଜଣେ ତ୍ୟାଗୀ, ଜିଏ ପୋଷାକ, ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସମ୍ପତିରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ, ପରିବ୍ରାଜକ ମନ୍ଦିରା ଅନୁସରଣ କରି, ତପସ୍ୟାର ପଥରେ ଚାଲେ।
ଏକ ଏଵ ଵସନ୍ ଦେଶେ ଜନଶୂନ୍ଯେ ଜନେଶ୍ଵର । ନ ହସତ୍ଯ୍ ଏକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନ ଗାଯତି ନ ରୋଦିତି
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାଥ, ସେ ଜଣେ ଏକାକୀ ଜଣେ ଜଣଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାଏ, ଏକାକୀ ମନରେ ହସେ ନାହିଁ, ଗାଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କାନ୍ଦେ ନାହିଁ।
ବଦ୍ଧପଦ୍ମାସନଶ୍ ଶୂନ୍ଯମନା ଵାମକରସ୍ଥଲେ । କପୋଲତଲମ୍ ଆଦାଯ କେଵଲଂ ପରିତିଷ୍ଠତି
ସେ ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ମନ ଶୂନ୍ୟ କରି, ବାମହସ୍ତରେ ଗାଳ ରଖି, କେବଳ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରହିଯାଏ।
ନାଭିମାନମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ରାଜତାମ୍ । ନୋଦେତି ନାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ସୁଖଦୁଃଖାନୁଵୃତ୍ତିଷୁ
ସେ ଗର୍ବ ଧରେ ନାହିଁ, ରାଜତ୍ୱ ଆଶା କରେ ନାହିଁ, ସୁଖ ଦୁଃଖର ଚକ୍ରରେ ବଢ଼େ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ନ ଵିଦ୍ମଃ କିମ୍ ଅସୌ ଜାତଃ କିଂ କରୋତି କିମ୍ ଈହତେ । କିଂ ଧ୍ଯାଯତି କିମ୍ ଆଯାତି କଥଂ କିମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ ସେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କଣ କରେ, କଣ ଚାହେ, କଣ ଭାବେ, କେଉଁଠି ଯାଏ, କିପରି କିମ୍ବା କାହିଁକି କରେ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ କୃଶତାଂ ଯାତି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଯାତି ପାଣ୍ଡୁତାମ୍ । ଵିରାଗଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଯାତି ଶରଦନ୍ତ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ଶୁକ୍ଳ ହୁଏ, ପ୍ରତିଦିନ ଅସକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଶରଦ୍ ଶେଷର ଗଛ ପରି।