ସହୋଦର ଇଵ କ୍ଷିପ୍ରଗାମିତ୍ଵାଦ୍ ଅସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଅନଙ୍ଗୋ ଽପି ସମସ୍ତାଙ୍ଗସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନାନନ୍ଦଚନ୍ଦନଃ
ଏହି ମନ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଚଳିଥାଏ, ଯେଉଁପରି ଜଣେ ଭାଇ ଭଳି ସବୁଠି ଉପସ୍ଥିତ ରହେ। ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି, ଜୀବନର ସ୍ପନ୍ଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆନନ୍ଦର ଚନ୍ଦନ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ତୁଷାରଶୀକରାସାରଜରାରୋମଵିଜର୍ଜରଃ । ଆମୋଦଯୌଵନୋନ୍ମାଦୋ ମୌନମାର୍ଦଵଶୈଶଵଃ
ଶିଶିର ତୁଷାର ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯୁବକାଳର ସୁଗନ୍ଧର ମଦକତା ଭରିଥାଏ, ନିରବ, କୋମଳ ଓ ଶିଶୁର ଭଳି ସରଳ ହୁଏ।
ନନ୍ଦନାମୋଦମଧୁରୋ ମଧୁରୋଦାରସଂସୃତିଃ । ଚାରୁଚୈତ୍ରରଥୋନ୍ମୁକ୍ତୋ ହୃତକାନ୍ତାରତଶ୍ରମଃ
ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ସୁଗନ୍ଧରେ ମିଷ୍ଟି, ମୃଦୁ ଓ ଉଦାର ପ୍ରବାହରେ ମହାନ, ଚୈତ୍ର ମାସର ସୁନ୍ଦର ରଥ ଭଳି, ପ୍ରିୟଜନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷାର କ୍ଲାନ୍ତି ହାରାଇ ଯାଇଛି।
ଚିରଂ ଗଙ୍ଗାତରଙ୍ଗାଙ୍ଗଦୋଲାନ୍ଦୋଲନସଶ୍ରମଃ । ଶ୍ରମସ୍ଵରୂପଜ୍ଞତଯା ନିଵାରିତରତଶ୍ରମଃ
ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଗଙ୍ଗା ତରଙ୍ଗରେ ଅଙ୍ଗ ଡୋଳିବାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉଦ୍ୟମର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣି, ଆସକ୍ତିର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ପୁଷ୍ପଭାରନତାସ୍ ସ୍ପର୍ଶୈର୍ ଵସନ୍ତଵନିତାଲତାଃ । ଚିରଂ ଚପଲଯଂଲ୍ ଲୋଲଦଲହସ୍ତାଲିଲୋଚନାଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁର ଯୁବତୀମାନେ ଫୁଲର ଭାରରେ ନମିଥିବା ଲତାପରି, ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଚକୁ ହଳୁହଳୁ ଗଛପତ୍ର ପରି ହିଁ ହିଲୁଛି, ହାତ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଉଛି, ଏମିତି ତେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖେଳମସ୍ତି କରନ୍ତି।
ଚିରଂ ଭୁଙ୍କ୍ତ୍ଵେନ୍ଦୁବିମ୍ବାଙ୍ଗଂ ସୁପ୍ତ୍ଵା ପୂର୍ଣାଭ୍ରତଲ୍ପକେ । ଵିଧୂଯ କମଲାନୀକମ୍ ଅପନୀତରତଶ୍ରମଃ
ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକୃତିକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉପଭୋଗ କରି, ମେଘର ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇ, ପଦ୍ମମାଳାକୁ ଦୂରେ ଫେଲିଦେଇ, ରତିର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସମସ୍ତରଜସାମ୍ ଓକୋ ଵ୍ଯୋମଗାମୀ ତୁରଙ୍ଗମଃ । ଆମୋଦମଦମାତଙ୍ଗସମୁଲ୍ଲାସମହାସୁହୃତ୍
ସମସ୍ତ ରାଗର ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ମାଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଘୋଡ଼ା, ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଗ୍ନ ଏକ ବଡ଼ ସହଯୋଗୀ।
ଧାରୋର୍ଣାଢ୍ଯତଡିଚ୍ଛୃଙ୍ଗପଯୋଦପଶୁପାଲକଃ । ତନ୍ତୁଶ୍ ଶୀକରମୁକ୍ତାନାମ୍ ଅରିର୍ ଘର୍ମରଜୋରୁଜାମ୍
ଧାରାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଦ୍ୟୁତ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ମେଘମାନେ ଗୋପାଳକ ପରି, ଶିକାର ମୁକ୍ତାପରି ତନ୍ତୁ, ଏହି ସବୁ ଘର୍ମ ଧୂଳି ଓ ବେଦନାର ଶତ୍ରୁ।
ଆକାଶକୁସୁମାମୋଦସ୍ ସର୍ଵଶବ୍ଦସହୋଦରଃ । ନାଡୀପ୍ରଣାଲୀସଲିଲଂ ଭୂତାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗନର୍ତକଃ
ଆକାଶର ଫୁଲର ଖୁସିରେ ମଗ୍ନ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଭାଇ, ନାଡ଼ୀର ଝରଣା ଜଳ ଭଳି, ପଞ୍ଚଭୂତର ଅଂଶ ଓ ଉପଅଂଶରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ଏକ ନୃତ୍ୟକାର।
ମର୍ମକର୍ମକରୈକାତ୍ମା ହୃଦ୍ଗୁହାଗେହକେସରୀ । ନିତ୍ଯମ୍ ଏକାନ୍ତପଥିକସ୍ ସାରଥିର୍ ଜାତଵେଦସଃ
ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ହୃଦୟର ଗୁହା ଘରରେ ବସୁଥିବା ସିଂହ, ସଦା ଏକାକୀ ପଥିକ, ଅଗ୍ନିର ରଥ ଚାଳକ।
ଆମୋଦରତ୍ନଲୁଣ୍ଠାକୋ ଵିମାନନଗରାଵନିଃ । ଦାହାନ୍ଧକାରଶୀତାଂଶୁଶ୍ ଶୈତ୍ଯେନ୍ଦୁକ୍ଷୀରସାଗରଃ
ସୁଗନ୍ଧର ମଣି ଚୁରାଇବା, ଆକାଶର ରଥପୁରୀର ଭୂମି, ତାପ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶିତଳତା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଅମୃତ ସାଗର।
ପ୍ରାଣାପାନକଲାରଜ୍ଜ୍ଵା ପ୍ରାଣିନାଂ ଯନ୍ତ୍ରଵାହକଃ । ଅରିର୍ ମିତ୍ରଂ ଚ ଦୀପାନାଂ ଦ୍ଵୀପସଞ୍ଚରଣେ ରତଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଶକ୍ତିର ଡୋରି ଭଳି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବା ଚାଳକ, ଦୀପମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ।
ପୁରୋଗତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯାତ୍ମା ମନୋରାଜ୍ଯପୁରୋପମଃ । ତାଲଵୃନ୍ତତିଲେ ତୈଲମ୍ ଆଲାନଂ ସ୍ପନ୍ଦଦନ୍ତିନଃ
ଏହା ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ମନର ରାଜଧାନୀ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ। ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ତେଲ ଭଳି, ଚଳିତ ହାତୀକୁ ଆଟକାଇଥିବା ଦୌଡ଼ି ପରି ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ।
ଏକକ୍ଷଣଲଵେନୈଵ ଵଲିତାଖିଲଭୂଧରଃ । ଵର୍ଣାଵଲିତରଙ୍ଗାଣାଂ ଗଙ୍ଗାଵାହରଵୈକକୃତ୍
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ଘୁଞ୍ଚାଇପାରେ। ଏହା ରଙ୍ଗିନ ତରଙ୍ଗରେ ଗଙ୍ଗା ନେଇଯିବାରେ ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
ଶ୍ଯାମାମ୍ବୁଵାହରଜସାଂ ମହାଵର୍ତକୃଦ୍ ଅମ୍ଭସାମ୍ । ଦ୍ଯୁନଦୀଵାହଵାର୍ଯୋଘୋ ନଭୋନୀଲୋତ୍ପଲାଲିକଃ
କଳା ଜଳବାହକଙ୍କ ଧୂଳିର ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣି, ଦିବ୍ୟ ନଦୀର ଜଳର ବନ୍ୟା, ଆକାଶର ନୀଳ କମଳମାଳା ପରି।
ଶରୀରାଵେଷ୍ଟିତୋନ୍ମୁକ୍ତପୁରାଣତୃଣଚୋପନଃ । ସ୍ପନ୍ଦପଦ୍ମଵନାଦିତ୍ଯଶ୍ ଶବ୍ଦଵର୍ଷୈକଵାରିଦଃ
ଦେହରେ ଘେରି ରହିଥିବା, ପୁରୁଣା ଘାସର ଚଟାଇଠାରୁ ମୁକ୍ତ। କମ୍ପିତ ପଦ୍ମବନର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶବ୍ଦବର୍ଷାର ଏକମାତ୍ର ମେଘ।
ଵ୍ଯୋମକାନନମାତଙ୍ଗଶ୍ ଶରୀରଗୃହଗର୍ଗଟଃ । ଧୂଲୀକଦମ୍ବଵିପିନମ୍ ଆଶାଲିଙ୍ଗନନାଯକଃ
ଯିଏ ଆକାଶର ହାତୀ, ଦେହ ଘରର ଗଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି, ଧୂଳିର ମେଘ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆଲିଂଗନ କରୁଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁ।
ସ୍ତ୍ଯାନୀକରଣସଂଶୋଷଧୃତିସ୍ପନ୍ଦନସୌରଭୈଃ । ସଶୈତ୍ଯୈẖ କର୍ମଭିଷ୍ ଷଡ୍ଭିର୍ ଅଲବ୍ଧକ୍ଷଣ ଆକ୍ଷଯମ୍
ଅଳସତା, ଶୁଷ୍କତା, ଦୃଢତା, କମ୍ପନ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶୀତଳତା—ଏହି ଛଅ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ସଦା ବ୍ୟସ୍ତ, କେବେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ମିଳେନାହିଁ, ଅକ୍ଷୟ ଅଟୁଟ।
ରସାକର୍ଷଣସୁଵ୍ଯଗ୍ରୋ ନିତ୍ଯଂ ଭ୍ରାତେଵ ତେଜସଃ । ହରଣାଦାନକର୍ତୄଣାମ୍ ଅଙ୍ଗାନାଂ ଵିନିଯୋଗକୃତ୍
ସେ ନିତ୍ୟ ରସ ଆକର୍ଷଣରେ ଦ୍ରୁତ, ଅଗ୍ନିର ତେଜ ପରି, ନେବା, ଦେବା ଓ ଧରିବା କାମରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲାଇଥାଏ।
ଶରୀରନଗରେ ନାଡୀମାର୍ଗୈର୍ ଗତିନିରର୍ଗଲଃ । ରସଭାଣ୍ଡପରାଵର୍ତାଦ୍ ଆଯୁର୍ମଣିମହାଵଣିକ୍
ଦେହ ନଗରରେ ନାଳୀ ମାର୍ଗରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳି, ସେ ରସ ପାତ୍ରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଆୟୁର ମଣିର ବଡ଼ ବ୍ୟାପାରୀ।
ଶରୀରନଗରୀନାଶନିର୍ମାଣୈକପରାଯଣଃ । ରସକିଟ୍ଟକଲାଧାତୁପୃଥକ୍କରଣକୋଵିଦଃ
ଏହି ପୁରୁଷ ଶରୀରର ଗଠନ ଓ ନାଶରେ ଏକାଗ୍ର, ଶରୀରର ରସ, ଅପଦ୍ରବ୍ୟ, କଳା ଓ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଅଲଗା କରିବାରେ ଦକ୍ଷ।
ପ୍ରତିସୂକ୍ଷ୍ମାଣୁକଂ ଦେହେ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟଂ ମଯା ଜଗତ୍ । ତତ୍ରେତ୍ଥଂରୂପମ୍ ଆରମ୍ଭି ସ୍ଫୁଟମ୍ ଆଭୋଗି ସୁସ୍ଥିରମ୍
ମୁଁ ଦେହର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖିଛି; ସେଠାରେ ଏପରି ଏକ ଆକୃତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ସ୍ପଷ୍ଟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ଦୃଢ଼।
ପରମାଣୁଂ ପ୍ରତି ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ପ୍ରୋହ୍ଯନ୍ତ ଇଵ ସର୍ଗକାଃ । ନ ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଲୋହ୍ଯନ୍ତେ ଖାକୃତେẖ କିମ୍ ଇଵୋହ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଚଳିତ ହେଉଛନ୍ତି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବେ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଖାଲି ଆକାଶରେ କଣ ଚଳିତ ହେବ?
ସଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାନିଲାଗ୍ନୀନ୍ଦ୍ରଯମଵୈଶ୍ରଵଣେଶ୍ଵରାଃ । ସବ୍ରହ୍ମହରିଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରମହୋରଗାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ବଡ଼ ନାଗମାନେ ସହିତ—
ସସାଗରଗିରିଦ୍ଵୀପଦିଗନ୍ତରମହାର୍ଣଵାଃ । ସଲୋକାନ୍ତରଲୋକେଶକ୍ରିଯାକାଲକ୍ରିଯାକ୍ରମାଃ
ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ଦିଗବିଦିଗର ବିଶାଳ ଜଳରାଶି, ଏବଂ ବଡ଼ ସାଗର; ଏହି ସବୁ ସହିତ ଅନେକ ଲୋକ, ଲୋକର ଶାସକମାନେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମୟର ଅନୁକ୍ରମ।
ସସ୍ଵର୍ଗଭୂମିପାତାଲତଲଲୋକାନ୍ତରାନ୍ତରାଃ । ସଭାଵାଭାଵଵୈଧୁର୍ଯଜରାମରଣସମ୍ଭ୍ରମାଃ
ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଲୋକ; ଏହି ସବୁ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଅସ୍ଥିରତା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମ।
ଏଵଂ ନାମ ତଦା ରାମ ଭୂତପଞ୍ଚକରୂପିଣା । ମଯା ପ୍ରଵିହୃତଂ ତତ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନଲିନୋଦରେ
ଏଭଳି ଭାବେ, ରାମ, ପଞ୍ଚଭୂତର ଆକାର ନେଇ, ମୁଁ ତିନି ଲୋକର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଫିରିଥିଲି।
ରସḫ ପୀତୋ ଽନୁଭୂତଶ୍ ଚ କ୍ଷ୍ମାଜଲାନିଲତେଜସାମ୍ । ମୂଲଜାଲେଷୁ ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଚ ସତା ମଯା
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ପବନ ଓ ଅଗ୍ନିର ରସକୁ ମୁଁ ଗୋଟେ ଗୋଟେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି, ଗଛମାନଙ୍କର ମୂଳ ଜାଳ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ରସାଯନଘନାଙ୍ଗେଷୁ ଚନ୍ଦନଦ୍ରଵଶୋଭିଷୁ । ଲୁଠିତଂ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେଷୁ ତୁଷାରଶଯନେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ମୁଁ ରସରେ ଭରିଥିବା ଦେହରେ, ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଶୋଭିତ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଡିଗୁଡି ହେଲି, ତୁଷାର ଶୟନରେ ଶୋଇବା ପରି ଅନୁଭବ କରିଲି।
ସର୍ଵର୍ତୁଵନଜାଲେଷୁ ନାନାମୋଦାନି ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ଭୁକ୍ତାନି ପୁଷ୍ପଜାଲାନି ପ୍ରୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ଦଦତାଲଯେ
ବସନ୍ତ ଋତୁର ଜାଲରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଉପଭୋଗ କରିଲି; ଫୁଲର ମାଳା ଖାଇଲି, ଅବଶେଷ ଘରେ ରଖିଲି।