ଯଥା ଯାତି ନରସ୍ ସୁପ୍ତୋ ଜଡତାଂ ଚେତନୋ ଽପି ସନ୍ । ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ଗଚ୍ଛଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥା ଜାଡ୍ଯଂ ପ୍ରଚେତତି
ଯେପରି ଜଣେ ଜଣା ମଣିଷ ଶୁଅଁଥିବାବେଳେ ମୂଢ଼ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଆକାଶକୁ ଯାଏଲେ ମୂଢ଼ତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଆତ୍ମାନଂ ଚେତତି ବ୍ରହ୍ମ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦୀଵ ଯଦା ତଦା । ସୁପ୍ତଂ ଜଡମ୍ ଇଵାସ୍ତେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅସ୍ଯ ନ ତଦ୍ ଅନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ପରି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭିତରେ ଶୁଅଁଥିବା ଓ ମୂଢ଼ ପରି ରହେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଵସ୍ତୁତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ଖୋର୍ଵ୍ଯାଦି ନାସଦ୍ରୂପଂ ନ ସନ୍ମଯମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଵାଭାତି ବ୍ରହ୍ମୈଵୈତତ୍ ସମଂ ସ୍ଥିତମ୍
ସତ୍ୟରେ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଭୂତର ମିଶ୍ରଣ ନୁହେଁ; ଏହା ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯିବା ପରି ପ୍ରତୀତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ଜଗତରେ ସମଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅଛି।
ଏତତ୍ ସତ୍ଯଂ ପରିଜ୍ଞାନଂ ଯସ୍ଯୋତ୍ପନ୍ନମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ନ ତସ୍ଯ ପଞ୍ଚଭୂତାନି ନ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଵିଭ୍ରମଃ
ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ; ଯାହାଙ୍କ ମନରେ ଏହା ଉଦିତ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ବା ଦେଖିବା-ଦେଖାଯିବାର ଭ୍ରମ ରହିନଥାଏ।
ତଦା ମଯୈଵଂ ଶୁଦ୍ଧେନ ତତ୍ କୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣା । ବ୍ରହ୍ମରୂପାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତତ୍ କର୍ତୁଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ତାପରେ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଦା ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିରାମଯମ୍ । ତଦା ବ୍ରହ୍ମପଦସ୍ଥେନ ମଯାତ୍ମୈଵୈଵମ୍ ଈକ୍ଷିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ନିରାମୟ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣିଲି, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଦେଖିଥିଲି।
ଯଦା ପୁନର୍ ଅହଂ ପଞ୍ଚଭୂତାନୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵଯନ୍ । ଭଵାମି ଜଡ ଏଵାହଂ ତଦା ଚେତାମି କିଂ କିଲ
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଭାବୁଛି ଯେ, 'ମୁଁ ପଞ୍ଚ ଭୂତମାନେ ମାତ୍ର,' ସେତେବେଳେ ମୋର ମନ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ କଣ ଜାଣିପାରିବି?
ସୁପ୍ତୋ ଽସ୍ମୀତି ଦୃଢଂ ଭାଵଂ ବୁଦ୍ଧଵାଂଶ୍ ଚେତନୋ ଽପି ସନ୍ । ନୈଦ୍ରମ୍ ଏଵୈତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଜାଡ୍ଯଂ ନ ସ ଚେତତି କିଞ୍ଚନ
ଯଦିଓ ମନେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଭାବୁଛି, 'ମୁଁ ଶୁଅଛି,' ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଘୁମ ଅନୁଭବ କରେନି, କେବଳ ଜଡ଼ ହୋଇ ରହିଯାଏ, କିଛି ଜାଣିପାରେନି।
ଯସ୍ ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଦେହସ୍ ତସ୍ଯାଧିଭୌତିକଃ । ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉଦେତି ଵିମଲୋ ବୋଧାତ୍ମୈଵାତିଵାହିକଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଯଦିଓ ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା।
ଆତିଵାହିକଦେହେନ ତେନ ବୋଧାତ୍ମନାଣୁନା । ବୃହତା ଵା ଯଥାକାମଂ ନିର୍ଵାଣାତ୍ମା ସ ତିଷ୍ଠତେ
ସେଇ ଚେତନାର ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଆତ୍ମା ରହିଥାଏ।
ବୋଧଦେହେନ ହୃଦଯଂ ଶିଲାନାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭେଦିନା । ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଶୁ ଵିନିର୍ଯାତି ଯାତି ପାତାଲମ୍ ଅମ୍ବରମ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ପାଥରର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଛାଡ଼ି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ବାହାରିଯିବା ସହିତ, ପାତାଳ କିମ୍ବା ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ ମଯା ପୁରା ରାମ ବୋଧଦେହେନ ତତ୍ ତଦା । ତଥା କୃତମ୍ ଅନନ୍ତେନ ଚିନ୍ମଯଵ୍ଯୋମରୂପିଣା
ସେହିପରି, ହେ ରାମ, ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶର ନିମିତ୍ତ, ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି।
ଵଜ୍ରପାଷାଣପାତାଲନଭୋଽନ୍ତରଗମାଗମାନ୍ । କୁର୍ଵତସ୍ ତାଦୃଶସ୍ଯାଶୁ ନ ଵିଘ୍ନ ଉପଜାଯତେ
ଏପରି ଜଣେ ଲୋକ, ଯିଏ ହୀରା, ପାଥର, ପାତାଳ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଯାଏ ଆସେ, ସେଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାଧା ଆସେନାହିଁ।
ବୋଧମାତ୍ରଶରୀରେଣ ଯାଵଦ୍ ଆସ୍ତେ ଜଡେଷ୍ଵ୍ ଅସୌ । ପଦାର୍ଥେଷୁ ତଥାଭୂତସ୍ ତାଵତ୍ ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ
ଏହିପରି ଜଣେ, ଯେତେଦିନ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଦେହରେ ରହିଥାଏ, ସେ ସେଠି ସେଇ ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ସ୍ଵେଚ୍ଛଯୈଵ ଚଲିତ୍ଵାଥ ତତୋ ଽନ୍ଯତ୍ର ପ୍ରଯାତି ଚେତ୍ । ତତ୍ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ତଥୈଵାଙ୍ଗ ମତିର୍ ଯଥା
ମନ ଯେଉଁଠିକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଚାଲିଯାଏ, ପୁନି ଅନ୍ୟଠିକୁ ଯାଏ, ସେଠିଏ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଏହିଭଳି ମନ ଯେପରି ଚାଲିଯାଏ ଓ ରୁହିଯାଏ।
ବୋଧମାତ୍ରଂ ଵିଦୁର୍ ଦେହମ୍ ଆତିଵାହିକମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ । ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵଂ ତମ୍ ଏଵେହ ବୁଦ୍ଧୋ ଽନୁଭଵସି ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଦେହକୁ ସେମାନେ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଅପରିଣାମୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏବେ ତୁମେ ନିଜେ ଜାଗୃତ ହୋଇ, ଏଠି ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରୁଛ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରଵ୍ଯୋମରୂପୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଅର୍କାଦାଵ୍ ଇତି ବୋଧତଃ । ଆତ୍ମୈଵାସ୍ତମ୍ ଉପାନୀତସ୍ ସନ୍ନ୍ ଏଵାସନ୍ନ୍ ଇଵାତ୍ମନା
'ମୁଁ କେବଳ ଚେତନାର ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ' ବୋଲି ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠିଏ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଆତ୍ମା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ—ସେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଭଳି ଲାଗେ।
ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଵପ୍ନାଦିଜଗତି ତମସେଵାସତେଵ ଵା । ଆଵୃତେନେଵ ଵାନ୍ଯାସାମ୍ ଅଲଭ୍ଯେନ ସତା ଦୃଶାମ୍
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ଧାରେ କିମ୍ବା କିଛି ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ପରି, ଏହା ଅସଲି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ତରଙ୍ଗଲେଖଯାଙ୍ଗାରସରିତସ୍ ସ୍ଵାଙ୍ଗଲଗ୍ନଯା । ମନୋରାଜ୍ଯଶ୍ରିଯେଵାଶୁ ପ୍ରୋତ୍ପନ୍ନସ୍ତବ୍ଧଦେହଯା
ଅଗ୍ନି ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ଭଳି, ନିଜ ଦେହକୁ ଆଁକି ଧରିଥିବା; ମନର ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଭଳି, ଦେହ ଅଚଳ ହେବା ସହ ସହଜରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
କଜ୍ଜଲାଲିକଯା ଵହ୍ନିଵିପିନେ ପୁଷ୍ପଶୋଭଯା । ଫୁଲ୍ଲତ୍ସ୍ଥଲାମ୍ବୁଜାସାରକିଂଶୁକାଶୋକରୂପଯା
ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଅଗ୍ନିବନରେ କାଳି ଚିହ୍ନ ଭଳି; ଫୁଲିଥିବା ମାଠରେ ପଦ୍ମ, କିଞ୍ଶୁକ ଓ ଅଶୋକ ଫୁଲର ଆକୃତି ଭଳି।
ଵିତତାରମ୍ଭଯାପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଜ୍ଵାଲାଜାଲତଯେଦ୍ଧଯା । ଉତ୍ଥାଯୋତ୍ଥାଯ ଵଲିତଂ ଖଲଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯେଵ ଲୋଲଯା
ଉଚ୍ଚ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଆରମ୍ଭ ଭଳି, ଜ୍ୱାଳାର ଜାଲ ଭଳି ଜଳିଉଠେ; ପୁନି ପୁନି ଉଠି, ଚଞ୍ଚଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।
ତେଜସ୍ତଯାପି ପରମାଣୁକଣୋଦରେ ଽପି ଦୃଷ୍ଟେତ୍ଥମ୍ ଏଵମ୍ ଇହ ରାମ ମଯା ଜଗଚ୍ଛ୍ରୀଃ । ଅନ୍ଯା ଚ ସା ନ ଚ ଚିଦମ୍ବରତḫ ପରସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ପୁରାଚଲଗଣୋ ଽତ୍ର ନିଦର୍ଶନଂ ଵଃ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ତେଜ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ରାମ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଗତର ଶ୍ରୀକୁ ଦେଖିଛି; ସେ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଟେ, ଚିତ୍ତ ଆକାଶ ଭଳି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାହାଡ଼ର ଗୋଷ୍ଠୀ ତୁମ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ।
ଅଥ ଵାତମଯୀଂ ଧତ୍ତ୍ଵା ଜଗତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣକୌତୁକାତ୍ । ଧାରଣାଂ ଧୀରଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵାତତାମ୍ ଅହମ୍ ଆଗତଃ
ତେବେ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖିବାର ଆଗ୍ରହରେ, ମୁଁ ବାୟୁର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିରହି, ବାୟୁ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି।
ସମ୍ପନ୍ନୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ଵଲ୍ଲୀଲଲନାଲୋକଲାସକଃ । କମଲୋତ୍ପଲକୁନ୍ଦାଦିଜାଲକାମୋଦପାଲକଃ
ମୁଁ ବାୟୁ ହୋଇ, ବେଳ ଲତାର ତନ୍ତୁ ଉପରେ ଖେଳିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ଏବଂ ପଦ୍ମ, ଶାଳୁକ, ମଲ୍ଲିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲର ଗୁଛରୁ ଆସୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି।
ଶୀକରୋତ୍କରନୀହାରହେଲାହରଣତର୍ଷୁଲଃ । ସୁରତଶ୍ରାନ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗସମାହ୍ଲାଦନହର୍ଷୁଲଃ
ମୁଁ ଶିତଳ ତୁଷାର ଓ କୁହୁଡ଼ିକୁ ହଟାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଏବଂ ପ୍ରେମର କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଅଳସିଥିବା ଶରୀରକୁ ତରଳତା ଦେଇ ଖୁସି ହେଉଛି।
ତୃଣଗୁଲ୍ମଲତାଵଲ୍ଲୀଦଲତାଣ୍ଡଵପଣ୍ଡିତଃ । ଲତୌଷଧିଫଲୋଲ୍ଲାସକୁସୁମାମୋଦମଣ୍ଡିତଃ
ମୁଁ ଘାସ, ଝାଡ଼ି, ଲତା ଓ ବେଳର ନୃତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଔଷଧି ଓ ଫଳର ଫୁଲିଥିବା ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ।
ମୃଦୁର୍ ମଙ୍ଗଲକାଲେଷୁ ଲଲନାଲକଚାଲକଃ । ଭୀମ ଉତ୍ପାତଵାତେଷୁ ପର୍ଣଵତ୍ପ୍ରୌଢପର୍ଵତଃ
ଶୁଭ ସମୟରେ ମୁଁ ମୃଦୁ ହୋଇ ନାରୀମାନଙ୍କର କେଶକୁ ହଳକା ହଳକା ହଳାଇ ଦେଉଛି; ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ଝଡ଼ ବାତାସ ବହେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ପତ୍ରରେ ଢାକିଥିବା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଏ।
ନନ୍ଦନେ କୁନ୍ଦମନ୍ଦାରମକରନ୍ଦରଜୋଽରୁଣଃ । ନରକେ ଽଙ୍ଗାରସମ୍ଭାରୋ ଭୁଵି ନୀହାରଭାସୁରଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ମୁଁ କୁନ୍ଦ ଓ ପାରିଜାତ ଫୁଲର ରେଣୁରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ନରକରେ ମୁଁ ଜଳୁଥିବା ଅଂଗାରର ଢେର; ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ କୁହୁଡ଼ିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।
ସାଗରେ ଽସରଲାଵର୍ତଲେଖାନୁମିତସର୍ପଣଃ । ଦିଵି ଵାରିଦସଞ୍ଚାରମୃଷ୍ଟାମୃଷ୍ଟେନ୍ଦୁଦର୍ପଣଃ
ସମୁଦ୍ରରେ ମୋ ଚଳାଚଳ ତରଙ୍ଗର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେଖାରେ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ; ଆକାଶରେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମେଘମାନଙ୍କର ପଥକୁ ପରିଷ୍କାର କରୁଥିବା ଆଇନା।
ନକ୍ଷତ୍ରକ୍ଷତ୍ରସୈନ୍ଯସ୍ଯ ରଥୋ ରଂହୋଵିବୃଂହିତଃ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସିଦ୍ଧସଞ୍ଚାରଵିମାନଧରଣେହିତଃ
ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ରଥ; ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ସେହି ଯାନମାନଙ୍କୁ ଧରିରଖିଥିବା ଆଧାର ମୁଁ।