ଵ୍ଯୋମୋତ୍ପଲେ କୋଶଚକ୍ରଂ ଵାଡଵଂ ତିମିରାର୍ଣଵେ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସଦନେ ଦୀପୋ ଵୃକ୍ଷୋ ଦିନଫଲାଵଲେଃ
ଆକାଶରେ କମଳମାଳାର ଚକ୍ର, ଅନ୍ଧକାର ସମୁଦ୍ରରେ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୃହରେ ଦୀପ, ଦିନର ଫଳ ଧରୁଥିବା ଗଛ।
ରସାଯନହ୍ରଦାକାରମ୍ ଇନ୍ଦୁତ୍ଵଂ ଵଦନଂ ଦିଵଃ । ନିଶାନିଶାଚରୀହାସୋ ଵିକାସୋ ରଜନୀଦିଶାମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରମା ହେଉଛି ଆକାଶର ମୁହଁ, ରସ ଭରା ହ୍ରଦ ଆକୃତିରେ; ରାତି ହେଉଛି ନିଶାଦେବୀଙ୍କର ହସ, ରାତିର ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ମୁକୁଳିତ ରୂପ।
ଜଗଲ୍ଲାଵଣ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀନାଂ ସର୍ଵାସାମ୍ ଉପମାସ୍ପଦମ୍ । ରଜନୀରୋହିଣୀନାରୀକୈରଵାଣାଂ ପରଂ ପ୍ରିଯମ୍
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଶୋଭା ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିର ଆଦର୍ଶ, ରାତି, ରୋହିଣୀ, ସମସ୍ତ ନାରୀ ଓ ରାତିରେ ଖିଳୁଥିବା କମଳ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ନେତ୍ରଵୃନ୍ଦଂ ଖଶକ୍ରସ୍ଯ ଦ୍ଯୁଲତାପୁଷ୍ପଜାଲକମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗୌକୋମଷକଵ୍ଯୂହଂ ତାରକାପଟଲଂ ପୃଥୁ
ଆକାଶର ତାରାମାଳା ହେଉଛି ତାହାର ଅନେକ ଆଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲତାର ଫୁଲର ଜାଲ, ସ୍ୱର୍ଗର ମୃଦୁ ପୋକମାନଙ୍କ ଦଳ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ତାରାମଣ୍ଡଳୀ।
ଵଣିଙ୍ମାର୍ଗେ ଵଣିଗ୍ଘସ୍ତତଲତୋଲନଦୋଲିତମ୍ । ରତ୍ନତ୍ଵଂ ଜଲକଲ୍ଲୋଲହସ୍ତାନ୍ଦୋଲିତମ୍ ଅବ୍ଧିଭିଃ
ବ୍ୟବସାୟୀର ରାସ୍ତାରେ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ହାତ ଏହାକୁ ତୁଳି ଓ ଦୋଳାୟମାନ କରେ; ସାଗରରେ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଭଳି ଉଠାଇ ଦୋଳାୟିତ କରେ।
ଅବ୍ଦାବ୍ଧୌ ଶଫରାଵର୍ତମ୍ ଅବ୍ଦାଗେ ମଞ୍ଜରୀଗଣଃ । ଅବ୍ଦାଦ୍ରୌ ଦାଵଦହନୋ ଵୈଦ୍ଯୁତଂ ଦ୍ଯୋତନଂ ତରୌ
ସାଗରରେ ଏହା ଛୋଟ ମାଛମାନଙ୍କ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ନଦୀରେ ମାଳା ମାଳା ଫୁଲ, ପାହାଡ଼ରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଗଛରେ ବିଜୁଳିର ଚମକ।
ଦାରୁଦାରୁଣଦୁର୍ଵାରଂ ଦୀପ୍ତଂ ଜ୍ଵଲନଚାଲନମ୍ । ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିଦାହକଲ୍ପାନ୍ତଵିସ୍ଫୋଟକଠିନାରଵମ୍
ଏହା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଆଗ୍ନିଶିଖା, ଯାହା ଜ୍ୱଳି ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ଗର୍ଜନ ଏମିତି କଠୋର ଯେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଦାହରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି ହୁଏ।
କଚତ୍କାଞ୍ଚନମାଣିକ୍ଯମୁକ୍ତାମଣିମଯଂ ମହଃ । ତମସ୍ତାଂ ନୀତମ୍ ଆକ୍ଷିପ୍ଯ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯମ୍ ଇଵ ପାମରୈଃ
ସୁନା, ମାଣିକ, ମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନର ଚମକ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେପରି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହି ତେଜକୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଟାଣି ନେଇଯାଯିଛି।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ସ୍ତନତୁଙ୍ଗେଷୁ ମୁକ୍ତାହାରତଯା ମଯା । ଅସୁରୋରଗଗନ୍ଧର୍ଵନରନାଯକଯୋଷିତାମ୍
ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଖିଛି ଦେବୀମାନେ, ଅସୁର, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମଣିଷ ନାୟକମାନଙ୍କର ଗୃହଣୀମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତନରେ ମୁକ୍ତାହାର ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା।
ପାଦାହତିଶତଂ ମାର୍ଗେ ତିଲକତ୍ଵଂ ଵଧୂମୁଖେ । ଖଦ୍ଯୋତେନ ମଯା ଲବ୍ଧଂ ପଶ୍ଯାଵସ୍ଥାସୁ ଚାପଲମ୍
ପଥରେ ଶତ ଶତ ପାଦଚିହ୍ନ ଏହାକୁ ବଧୂମୁଖରେ ତିଳକ ଭାବେ ପରିଣତ କରେ; ଏବଂ ଜୁଗନ୍ତିକିରି ଆଲୋକରେ ମୁଁ ଏହାର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ତଯାଭ୍ରେଷୁ ଶଫର୍ଯେଵାର୍ଣଵେଷ୍ଵ୍ ଇହ । ଖସ୍ଥେଷୁ ଵିହୃତଂ ଚାରୁ ଵାର୍ଯାଵର୍ତଵିରାଵିଷୁ
କେବେ କେବେ ବଦଳୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଭଳି କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ମାଛ ଭଳି, ଏଠାରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଘୁରିବା, କିମ୍ବା ପାଣିର ଘୁର୍ଣ୍ଣି ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିବା ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦୀପତଯା ନୀପକଲିକାକୋମଲାଙ୍ଗଯା । ଅନ୍ତḫପୁରେଷୁ କାନ୍ତାନାଂ ସୁରତାଲୋକନଂ କୃତମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପର ଆଲୋକ ଓ ଯୁବତୀର କୋମଳ ଅଙ୍ଗରେ, ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମିକା-ପ୍ରେମିକାଙ୍କର ମିଳନ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ କଜ୍ଜଲଜାଲସ୍ଯ ଜ୍ଵାଲାତ୍ଵେନ କଚାକୃତେଃ । ଖେ ଽନ୍ତର୍ ନିଲୀନଂ କୂର୍ମାଙ୍ଗସଙ୍ଘେନେଵ ସ୍ଵକୋଟରେ
କେବେ କେବେ କାଜଳର ଗାଢ଼ ଛାୟା ମଧ୍ୟରେ, କେଶର ଅଳଙ୍କାରର ଆଗୁନି ଭଳି, ଏହା ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହେ, ଯେପରି ଖୋଲରେ କୁମିର ଦଳ ଲୁଚି ଯାଏ।
କଲ୍ପାନ୍ତେଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ ସର୍ଵଜଗଦ୍ଗ୍ରାସଘନଶ୍ରମାତ୍ । ଖେ କଜ୍ଜଲାସିତେ ଲୀନଂ ରୁଦ୍ଧେ ଽଭ୍ର ଇଵ ଵିଦ୍ଯୁତା
ଏକ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗିଳିବାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହା ଆକାଶର କଳା ଅନ୍ଧାରରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ବଦଳୀ ରୋକିଦେଲେ ବିଜୁଳି ଲୁଚିଯାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଆକଲ୍ପମ୍ ଆପୀଯ ଵଡଵାଗ୍ନିତଯା ଜଲମ୍ । ଜଗତ୍ସୁ ଗଗନେନେଵ ନ ତୃପ୍ତଂ ଜଲରାଶିଷୁ
କେବେ କେବେ ମୁଁ ଭୂମିର ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭଳି ସମସ୍ତ ଜଳ ପିଇ ନେଉଛି, ତଥାପି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ସମୁଦ୍ରମାନେ ଯେତେ ଜଳ ରହିଛି, ତାହା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଲ୍ମୁକଦନ୍ତେନ ମଯା ଜ୍ଵାଲାଭୁଜାତ୍ମନା । ଵିଲୋଲଧୂମାଵର୍ତୋଗ୍ରକୁନ୍ତଲେନାକୁଲୌଜସା
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ମୋର ଜ୍ୱାଳାର ଦାନ୍ତ ଓ ଅଗ୍ନିମୟ ସ୍ୱଭାବ ସହିତ, ମୁଁ ଉତ୍କଟ ଧୂଆଁ ଘୁରୁଛି ଓ ଭୟଙ୍କର ଜଟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଛି।
ପୁରପଲ୍ଵଲଵାହେଷୁ କଵଲୀକୃତଜନ୍ତୁନା । କୃତାଷ୍ ଟକାରାẖ କାଷ୍ଠାଦିପଦାର୍ଥାସ୍ଵାଦନୋଦିତାଃ
ନଗର ଝିଲି ଓ ଜଳପଥରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଗିଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଲୋକେ କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଚାଖିବା ସମୟରେ 'ଟ' ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
ହତେନ ଶସ୍ତ୍ରପାଷାଣୈର୍ ଅଯḫପିଣ୍ଡାଦିଵାସିନା । ହନ୍ତୃଦାହାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଗୀର୍ଣାẖ କଣାẖ କୋପଲଵାẖ କ୍ଵଚିତ୍
କେବେ କେବେ ଶସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାଥର ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଲୋହା ଗଠିତ ଦେହରେ ଥିବା ଜଣେ ମାନେ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜଳାଇବା ପାଇଁ କ୍ରୋଧର ଝାଲ ଭଳି ଚିଁହ୍ନ ଉଡ଼ିଯାଏ।
କ୍ଵଚିନ୍ ମହାଶିଲାକୋଶେ ପାଷାଣମଣିନା ମଯା । ସମସ୍ତଭୂତାଦୃଶ୍ଯେନ ସ୍ଥିତଂ ଯୁଗଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
କେବେ ମୁଁ ବଡ଼ ଶିଳାର ଗୁହାଭିତରେ ପାଷାଣ ମଣି ପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଯୁଗ ଧରି ରହିଥିଲି।
ମୁନେ ତସ୍ଯାମ୍ ଅଵସ୍ଥାଯାମ୍ ଅନୁଭୂତଂ ତ୍ଵଯା ସୁଖମ୍ । ଉତ ଦୁẖଖମ୍ ଇତି ବ୍ରୂହି ବୋଧାଯ ମମ ମାନଦ
ହେ ମୁନି, ସେଠାରେ ତୁମେ ସୁଖ ନା କି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ? ମୋ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମତେ କହ, ହେ ମାନ୍ୟଦାତା।
ଯଥା ଯାତି ନରସ୍ ସୁପ୍ତୋ ଜଡତାଂ ଚେତନୋ ଽପି ସନ୍ । ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ଗଚ୍ଛଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵଂ ତଥା ଜାଡ୍ଯଂ ପ୍ରଚେତତି
ଯେପରି ଜଣେ ଜଣା ମଣିଷ ଶୁଅଁଥିବାବେଳେ ମୂଢ଼ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଆକାଶକୁ ଯାଏଲେ ମୂଢ଼ତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଆତ୍ମାନଂ ଚେତତି ବ୍ରହ୍ମ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦୀଵ ଯଦା ତଦା । ସୁପ୍ତଂ ଜଡମ୍ ଇଵାସ୍ତେ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅସ୍ଯ ନ ତଦ୍ ଅନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ପରି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭିତରେ ଶୁଅଁଥିବା ଓ ମୂଢ଼ ପରି ରହେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଵସ୍ତୁତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ଖୋର୍ଵ୍ଯାଦି ନାସଦ୍ରୂପଂ ନ ସନ୍ମଯମ୍ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଵାଭାତି ବ୍ରହ୍ମୈଵୈତତ୍ ସମଂ ସ୍ଥିତମ୍
ସତ୍ୟରେ, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଭୂତର ମିଶ୍ରଣ ନୁହେଁ; ଏହା ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯିବା ପରି ପ୍ରତୀତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ଜଗତରେ ସମଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅଛି।
ଏତତ୍ ସତ୍ଯଂ ପରିଜ୍ଞାନଂ ଯସ୍ଯୋତ୍ପନ୍ନମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ନ ତସ୍ଯ ପଞ୍ଚଭୂତାନି ନ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଵିଭ୍ରମଃ
ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ; ଯାହାଙ୍କ ମନରେ ଏହା ଉଦିତ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ବା ଦେଖିବା-ଦେଖାଯିବାର ଭ୍ରମ ରହିନଥାଏ।
ତଦା ମଯୈଵଂ ଶୁଦ୍ଧେନ ତତ୍ କୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣା । ବ୍ରହ୍ମରୂପାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତତ୍ କର୍ତୁଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ତାପରେ, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଦା ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିରାମଯମ୍ । ତଦା ବ୍ରହ୍ମପଦସ୍ଥେନ ମଯାତ୍ମୈଵୈଵମ୍ ଈକ୍ଷିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ନିରାମୟ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣିଲି, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଦେଖିଥିଲି।
ଯଦା ପୁନର୍ ଅହଂ ପଞ୍ଚଭୂତାନୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭାଵଯନ୍ । ଭଵାମି ଜଡ ଏଵାହଂ ତଦା ଚେତାମି କିଂ କିଲ
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଭାବୁଛି ଯେ, 'ମୁଁ ପଞ୍ଚ ଭୂତମାନେ ମାତ୍ର,' ସେତେବେଳେ ମୋର ମନ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ କଣ ଜାଣିପାରିବି?
ସୁପ୍ତୋ ଽସ୍ମୀତି ଦୃଢଂ ଭାଵଂ ବୁଦ୍ଧଵାଂଶ୍ ଚେତନୋ ଽପି ସନ୍ । ନୈଦ୍ରମ୍ ଏଵୈତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଜାଡ୍ଯଂ ନ ସ ଚେତତି କିଞ୍ଚନ
ଯଦିଓ ମନେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଭାବୁଛି, 'ମୁଁ ଶୁଅଛି,' ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଘୁମ ଅନୁଭବ କରେନି, କେବଳ ଜଡ଼ ହୋଇ ରହିଯାଏ, କିଛି ଜାଣିପାରେନି।
ଯସ୍ ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଦେହସ୍ ତସ୍ଯାଧିଭୌତିକଃ । ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉଦେତି ଵିମଲୋ ବୋଧାତ୍ମୈଵାତିଵାହିକଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଯଦିଓ ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା।
ଆତିଵାହିକଦେହେନ ତେନ ବୋଧାତ୍ମନାଣୁନା । ବୃହତା ଵା ଯଥାକାମଂ ନିର୍ଵାଣାତ୍ମା ସ ତିଷ୍ଠତେ
ସେଇ ଚେତନାର ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଆତ୍ମା ରହିଥାଏ।