ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଅଲମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଦିକ୍ତଟାଙ୍ଗନିପୀଡନୈଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଦ୍ର୍ଯସ୍ଥିନିବିଡୈର୍ ଅର୍ଣଵୋଲ୍ଲାସଵେଲ୍ଲିତମ୍
ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଗଛମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଭଲି ଗାଢ଼ ଡାଳି ଦ୍ୱାରା ଏକାଅପରକୁ ଚାପି ରହିଛନ୍ତି; କେଉଁଠି ମାଗ୍ଧାନ୍ତର ଗଢ଼ ହାଡ଼ମାନେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଉଠି ଚାଲିଯାଉଛି।
ଶୁଷ୍କପଲ୍ଲଵସଙ୍କୋଚନିବିଡାଙ୍ଗନିପୀଡନମ୍ । ଅମର୍ଷଣୈẖ କରୈର୍ ଆର୍କୈସ୍ ସ୍ଵରସାକର୍ଷଣଂ କ୍ଵଚିତ୍
କେଉଁଠି ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଚିପି ଗଢ଼ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି; କେବେ କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ହାତରେ ଗଛର ରସକୁ ଉଣାଇ ନେଉଛି।
ଶୃଙ୍ଗମନ୍ଦିରମାତଙ୍ଗପ୍ରହାରାଶନିଭୂରୁହାମ୍ । ନିବିଡାଙ୍ଗୋତ୍କଟସ୍ଥୈର୍ଯପରୁଷଂ ପତନଂ କ୍ଵଚିତ୍
କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ଗଛକୁ ଜୋରରେ ଆଘାତ କରି ଗଛମାନେ ଗଢ଼ ଦେହରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଛନ୍ତି, ତାହାର ଧ୍ୱନି ମଧୁର ନୁହେଁ, ବହୁତ କଠିନ ଓ ଭୟଙ୍କର।
ନିମୀଲିତେକ୍ଷଣାମନ୍ଦତନୂନ୍ନାମସମକ୍ରମମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମରସୋଲ୍ଲେଖମ୍ ଅଙ୍କୁରୋଲ୍ଲସନଂ ନଵମ୍
କେଉଁଠି ନିମିଳିତ ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ହଳୁକ ଦେହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଝୁକୁଛି; କେବେ କେବେ ନୂଆ କିଶଳୟ ମାନେ ହଳୁକ ଚମକରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ମକ୍ଷିକାଯୌକମଷକନିକାଷସଦୃଶଂ କ୍ଵଚିତ୍ । କୁଦ୍ଦାଲଶଙ୍କୁତୁଙ୍ଗାରିହଲହେଲାନିକର୍ଷଣମ୍
କେଉଁଠି ମକି, ମୌମାଛି କିମ୍ବା ମଶାର ଅବଶେଷ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି କୁଦାଳ, ହଳ କିମ୍ବା ଧାର ଉପକରଣର ଖେଳାଳି ଦ୍ୱାରା ଚିରା ଓ ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଶୀତଂ ଶୀତଵିଶୀର୍ଣାଙ୍ଗଜର୍ଜରତ୍ଵଗ୍ଵିକୀର୍ଣମୃତ୍ । ପାଷାଣୀଭୂତସଲିଲଂ କ୍ଵଚିତ୍ ପରୁଷମାରୁତମ୍
କେଉଁଠି ଜମି ଏତେ ଠଣ୍ଡା ଯେ, ଠଣ୍ଡାରେ ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଚର୍ମ ଚିରା ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଛି, ପାଣି ପଥର ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ କଠିନ ପବନ ବହୁଛି।
ଉଦ୍ଗାଲୀଭୂତମୃଦ୍ଵଙ୍ଗମଜ୍ଜଦନ୍ତẖକ୍ରିମିଵ୍ରଜମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଦ୍ଭଵଦବ୍ଜାଦିମୂଲଂ ଜଲନିମଜ୍ଜନମ୍
ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୃଦୁ ଓ ଦଳଦଳା ମାଟି ମଧ୍ୟରେ ପୋକାମାକଡ଼ା ଭରିଛି; କେଉଁଠି ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳବିହାରୀ ଗଛର ମୂଳ ବାହାରିଆସୁଛି।
ଶନୈର୍ ଅନ୍ତର୍ନିଲୀନାମ୍ବୁକୃତାହ୍ଲାଦଂ ବହିẖଖରମ୍ । ସୋନ୍ନାମାଙ୍କୁରରୋମୌଘଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଧର୍ଷଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
କେଉଁଠି ଜଳ ଭିତରେ ଲୁଚି ଥିବାରୁ ଭିତରେ ଶିତଳତା ଦେଉଛି, ବାହାରେ କଠିନ ଲାଗୁଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଗଛର ରୋମ ଭଳି ଗଛିଉଠି ଦେଖାଯାଉଛି।
ତନୁତରପଵନଵିକମ୍ପିତକୋମଲନଲିନୀଦଲାସ୍ତରଣୈଃ । ଵିରହିଣ ଇଵ ମେ ଵିହିତଂ ସରୋଭିର୍ ଅଙ୍ଗେଷୁ ନିର୍ଵାଣମ୍
ସୁକୁମାର ପଦ୍ମପତ୍ର ଶଯ୍ୟା, ଯାହାକୁ ହଳୁକା ପବନ ଛୁଇଁଲେ କମ୍ପିଉଛି, ଏହି ପଦ୍ମସରୋବରମାନେ ମୋ ଦେହରେ ଏମିତି ଶାନ୍ତି ଆଣିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ବିୟୋଗୀ ପ୍ରେମିକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଠାରୁ ଦୂରେ ଥିଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।
ପାର୍ଥିଵୀଂ ଧାରଣାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଜଗନ୍ତି ସମଵେକ୍ଷିତୁମ୍ । ସମ୍ପନ୍ନସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଯଂ ଭୂମେର୍ ଲୋକẖ କିମ୍ ଉତ ମାନସଃ
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖିପାରୁଛ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏପରି ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଗତକୁ ଦେଖିବା କେତେ ସହଜ।
ଇଦଂ ଚ ମାନସଂ ଚାହଂ ସମ୍ପନ୍ନḫ ପୃଥୁଭୂତଲମ୍ । ନେଦଂ ନ ମାନସଂ ଚୈଵ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଵସ୍ତୁତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ଏହି ଜଗତ ଓ ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଗତ, ଦୁହିଁଟିକୁ ମୁଁ ନିଜେ ତିଆରି କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁହିଁଟି ଏକାଏକି ନାହିଁ, ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ସତ୍ୟ।
ଅମାନସଂ ମହୀପୀଠଂ ନ ସମ୍ଭଵତି କିଞ୍ଚନ । ଯଦ୍ ଅସଦ୍ ଵେତ୍ସି ଯତ୍ ସଦ୍ ଵା ମନୋମାତ୍ରକମ୍ ଏଵ ତତ୍
ମନ ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀ ଉପରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ତୁମେ ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବା ସତ୍ୟ ଭାବିଛ, ସେ ସବୁ କେବଳ ମନର ରଚନା।
ଚିଦାକାଶମ୍ ଅହଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତସ୍ଯ ମେ ଽନନ୍ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଯଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରାତ୍ମକଚନଂ ତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଭିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ, ମୋ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯାହା କେବଳ ଚେତନାର ଗୁଣ, ସେଠିକୁ 'କଳ୍ପନା' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତନ୍ ମନସ୍ ତନ୍ ମହୀପୀଠଂ ତଜ୍ ଜଗତ୍ ସ ପିତାମହଃ । ସଙ୍କଲ୍ପପୁରଵଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି କଚତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମନୋନଭଃ
ସେଇ ମନ, ସେଇ ପୃଥିବୀ, ସେଇ ସଂସାର, ଏବଂ ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଚେତନାର ଆକାଶରେ କଳ୍ପନାର ଏକ ସହର ଭଳି, ଏହି ମନର ବିସ୍ତାର ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ଏଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଂ ମେ ମନୋମାତ୍ରଂ ତଦ୍ ଆତତମ୍ । ଧାରଣାଭ୍ଯାସସମ୍ପୁଷ୍ଟଂ ଭୂମଣ୍ଡଲମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ଏଭଳି, ମୋ ପାଖରେ ସବୁ କିଛି କେବଳ କଳ୍ପନା, କେବଳ ମନ; ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ପ୍ରବଳ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ନେଦଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ତଦ୍ ଵୈ ତଦନ୍ଯଦ୍ ଧି ମନୋମଯମ୍ । ଆକାଶମାତ୍ରକଚନମ୍ ଅଚେତ୍ଯଂ କଚନଂ ଚିତେଃ
ଏହି ପୃଥିବୀ ଏହି ନୁହେଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି, ମନରୁ ତିଆରି, କେବଳ ଆକାଶର ଏକ ଆକୃତି, ଜଡ଼, ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଠନ।
ତଦ୍ ଏଵାକାଶମାତ୍ରାତ୍ମ ତଥାଭୂତଂ ଚିରସ୍ଥିତେଃ । ଇଦମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯଲବ୍ଧତ୍ଵାନ୍ ମାନସତ୍ଵଂ ସମୁଜ୍ଝତି
ଏହି ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଆକାଶ ଭଳି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଏଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ, ଏହାକୁ 'ଏହି' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯିବାରୁ, ଏହା ମନସିକତା ହରାଇ ଦେଉଛି।
ଇଦଂ ସ୍ଥିରଂ ସୁକଠିନଂ ଵିତତଂ ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅସ୍ତୀତି ଜାଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିରଵେଦନାତ୍
ଏହି ଭୂମିମଣ୍ଡଳ ଦୃଢ଼, କଠିନ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେଖିବା ଫଳରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ 'ଏହା ଅଛି' ବୋଲି ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନ୍ଯାଯେନେଦମ୍ ଇଵାନେନ ତତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଵସୁଧାତଲମ୍ । ଇଦଂ ନ ଚୈଵମ୍ ଏଵାଦ୍ଯ ସର୍ଗସ୍ଯାଦାଵ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ଯୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ମାନେ ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଏଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇନଥିଲା।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ପୁରତ୍ଵେନ ଚିଦ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସତେ । ତଥା ଚିଦ୍ ଏଵ ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତା
ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ପାଖରେ ଏକ ସହର ଭାବରେ କେବଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଏହି ଜଗତ୍ ଭାବରେ ରହିଥାଏ।
ଵିଦ୍ଧି ଚିଦ୍ରୂପବାଲସ୍ଯ ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ମହୀତଲାଦିକଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଗଂ ଚ ସର୍ଵଦା
ଚେତନାର ଗୁଣ ଥିବା ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ମନ ରାଜ୍ୟ, ସେଇ ତିନି ଲୋକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ, ପୃଥିବୀ ଆଦିଠାରୁ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ସଦା ମନର କଳ୍ପନାର ଫଳ।
ଚିଦ୍ରୂପସ୍ଯାତ୍ମନୋ ନାନ୍ଯସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତନ୍ମଯଂ ଜଗତ୍ । ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନ ପିଣ୍ଡାତ୍ମ ନ ସତ୍ଯାତ୍ମ ନ ଭାସୁରମ୍
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଚେତନା, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସେଇ ଚେତନାରୁ ହିଁ ହୋଇଛି। ଆସଲରେ, ଏହା କୌଣସି ଦୃଢ଼ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କୌଣସି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।
ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପରିଜ୍ଞାତଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ପରିଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଶୃଣୋଷି ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚିରମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଜଣାଯାଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଛି; ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମିଳେନି। ଏହି ଜଣିବାଟିଏ ହେଉଛି ସେଇ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବିଷୟରେ ତୁମେ ଏତେଦିନ ଶୁଣୁଛ।
ସର୍ଵଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଆକାଶଂ ପ୍ରକଚତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନି । ଭୂମଣ୍ଡଲାତ୍ମ ଦୃଶ୍ଯାତ୍ମ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ସମସ୍ତ କିଛି ନିର୍ମଳ ଚେତନା, ଆକାଶ ପରି, ନିଜ ମନରୁ ନିଜ ମନକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏହା ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତା ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ।
ମଣିର୍ ଯଥା ସ୍ଵଭାଵେନ ଶୁକ୍ଲପୀତାଦିକାସ୍ ତ୍ଵିଷଃ । ଅକୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଏଵ କୁରୁତେ ଚିଦାକାଶସ୍ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ମଣି ନିଜର ଗୁଣରେ ଧଳା, ହଳଦିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହା କିଛି କରେନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାର ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଯତୋ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁରୁତେ ନ ଚ ରୂପଂ ସମୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମାନ୍ ନ ମାନସଂ ନେଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ମହୀତଲମ୍
ଯେଉଁଠି କିଛି କରାଯାଏନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ାଯାଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା କିଛି ମଧ୍ୟ ମନର ଉତ୍ପାଦ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ।
ମହୀତଲମ୍ ଇଵାଭାତି ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵ ନିରନ୍ତରମ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତଲଂ ଵ୍ଯୋମ ଯଥାମଲତଲଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଯାହା ପୃଥିବୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ନିରନ୍ତର ଚେତନାର ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଆତ୍ମାରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ ତଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅଛି।
ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରକଚନଂ ତତ୍ ତଦା ମେ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍ । ଭୂମଣ୍ଡଲମ୍ ଇଵାତ୍ଯଚ୍ଛଂ ଖମ୍ ଏଵ ଵିତତାନ୍ତରମ୍
ସେ ସମୟରେ, ସବୁ କିଛି ମୋ ପାଇଁ ନିଜର ଗୁଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭଳି ଥିଲା; ପୃଥିବୀ ଗୋଲା ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରକାଶମାନ, ସେଟି କେବଳ ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ଥିଲା।
ଇଦଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ତଚ୍ ଚ ଦ୍ଵଯମ୍ ଏତନ୍ ମହାଚିତେଃ । ସ୍ଵରୂପମ୍ ଏଵ କଚତି ତଵ ସ୍ଵପ୍ନପୁରଂ ଯଥା
ଏହି ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳ, ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ। ଏହାମାନେ ତୁମ ଶ୍ୱପ୍ନର ସହର ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହିଁ ଚେତନାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।
ଚିରକାଲପ୍ରତ୍ଯଯତସ୍ ସ୍ଥିରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ । ପରିଜ୍ଞାତଂ ଯଥାଭୂତଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵ ନିରନ୍ତରମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟର ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହା ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ଆକାଶ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ।