କ୍ଵଚିଚ୍ ଚପଲସାମନ୍ତକୃତଲୁଣ୍ଠନମଣ୍ଡଲମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯରକ୍ଷḫପୈଶାଚମଣ୍ଡଲମ୍
କେଉଁଠି ଅସ୍ଥିର ସାମନ୍ତମାନେ ଲୁଟି ନେଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ-ପିଶାଚମାନେ ଦେଶକୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି।
କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଲାଶଯୋଲ୍ଲାସଵେଲ୍ଲନୋତ୍ପୁଲକାଙ୍ଗକମ୍ । କନ୍ଦରୋଦରନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଵାତଵେଲ୍ଲିତଵାରିଦମ୍
କେଉଁଠି ଝିଲିକ ଓ ତାଳାବର ଉତ୍ସାହ ଦେଖି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାୟୁ ବେରି ଆସି ମେଘକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି।
ସଂଵିଦ୍ବୋଧୋନ୍ନମତ୍ସ୍ଵାଙ୍ଗକୋଶୋତ୍ଥାଙ୍କୁରଲୋମକମ୍ । ଵାରିଵାରଣଵିକ୍ଷୋଭନତୋନ୍ନତଲସତ୍ତଲମ୍
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତିରୁ ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣିର ହାତୀମାନେ ଭୂମିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଉଠାଇଦେଉଛନ୍ତି।
ସଶୃଙ୍ଗଭୈରଵଶ୍ଵଭ୍ରପୁରାଦ୍ରିଵନଝମ୍ପନମ୍ । ସନ୍ଧିମଣ୍ଡଲସଞ୍ଚାଲଲେଖାଙ୍କମୃଦୁକମ୍ପନମ୍
ସେଠାରେ ସିଂହ, ନିଆଳି ଓ ମୃଗମାନେ ସହର, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୌଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ଭୂମିର ସୀମାନ୍ତରେ ରେଖା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହଳକା କମ୍ପନ ହୁଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ ସାମନ୍ତସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧସୈନ୍ଯସଂହରଣଂ ରଣେ । କ୍ଵଚିତ୍ ସୋମ୍ଯସୁଖାସୀନସର୍ଵସାମନ୍ତମଣ୍ଡଲମ୍
କେଉଁଠି ରଣଭୂମିରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ସମସ୍ତ ରାଜା ଶାନ୍ତିରେ ଏକଠି ବସିଛନ୍ତି।
ଅରଣ୍ଯଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଶୂନ୍ଯମ୍ ଉଲ୍ଲସଦ୍ଵାତଭାଙ୍କୃତି । ଜଙ୍ଗଲଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଲୂନଵ୍ଯୁପ୍ତସମ୍ପନ୍ନସସ୍ଯକମ୍
କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଚଞ୍ଚଳ ପବନରେ ତାହାର ଆକୃତି ତିଆରି ହେଉଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ମାଟି ଜଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଅନେକ ଫସଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣସରḫ ଫୁଲ୍ଲାମ୍ବୁଜଂ କ୍ଵଚିତ୍ । କ୍ଵଚିନ୍ ମରୁସ୍ଥଲଂ ସ୍ଥୂଲସ୍ତମ୍ଭାଭାର୍ଜୁନମାରୁତମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିକ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ; ଆଉ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମାଟିଆ ମରୁଭୂମି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଝଞ୍ଜାବାତ୍ୟା ପରି ଜୋର ହାବା ବହୁଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଧ୍ରଦନଦୀଵାହହେଲାନିକଷଘର୍ଘରମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଙ୍କୁରକାର୍ଯଙ୍ଗସିକ୍ତବୀଜାସ୍ଯଜୃମ୍ଭଣମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଖେଳି ଖେଳି ମେଘକୁ ଘସି, ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି; ଆଉ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଭିଜିଥିବା ମାଟିରେ ଚାଷ ହେଉଥିବା ଦାଣା ମୃଦୁ ଅଙ୍କୁର ମାଡ଼ୁଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥକୀଟାସ୍ଯମୃଦୁସ୍ପନ୍ଦନଵେଦନମ୍ । ମାଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାଶୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଵେହ ତ୍ରାଯସ୍ଵେତୀଵ ବୋଧନମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଭିତରେ ରହୁଥିବା ପୋକମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ମୃଦୁ କମ୍ପନ ଅନୁଭବ ହେଉଛି; ଏବଂ ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଅଛି, ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରି ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଶାଖାପରିକରାଭୋଗମୃଦ୍ଭାଗାଙ୍ଗନିପୀଡନୈଃ । ମୂଲଜାଲମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵିଟପିଧାରଣମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଗଛର ଡାଳି ଓ ତାହାର ଗୁଛ ମାଟିକୁ ଦବାଇ, ମୂଳ ଜାଲ ଭଲଭାବେ ଧରି ରଖିଛି, ଏହିପରି ଭାବରେ ଗଛର ଛାୟାକୁ ସମ୍ଭାଳିଛି।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଅଲମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଦିକ୍ତଟାଙ୍ଗନିପୀଡନୈଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଦ୍ର୍ଯସ୍ଥିନିବିଡୈର୍ ଅର୍ଣଵୋଲ୍ଲାସଵେଲ୍ଲିତମ୍
ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଗଛମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଭଲି ଗାଢ଼ ଡାଳି ଦ୍ୱାରା ଏକାଅପରକୁ ଚାପି ରହିଛନ୍ତି; କେଉଁଠି ମାଗ୍ଧାନ୍ତର ଗଢ଼ ହାଡ଼ମାନେ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଉଠି ଚାଲିଯାଉଛି।
ଶୁଷ୍କପଲ୍ଲଵସଙ୍କୋଚନିବିଡାଙ୍ଗନିପୀଡନମ୍ । ଅମର୍ଷଣୈẖ କରୈର୍ ଆର୍କୈସ୍ ସ୍ଵରସାକର୍ଷଣଂ କ୍ଵଚିତ୍
କେଉଁଠି ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଚିପି ଗଢ଼ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି; କେବେ କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ହାତରେ ଗଛର ରସକୁ ଉଣାଇ ନେଉଛି।
ଶୃଙ୍ଗମନ୍ଦିରମାତଙ୍ଗପ୍ରହାରାଶନିଭୂରୁହାମ୍ । ନିବିଡାଙ୍ଗୋତ୍କଟସ୍ଥୈର୍ଯପରୁଷଂ ପତନଂ କ୍ଵଚିତ୍
କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ଗଛକୁ ଜୋରରେ ଆଘାତ କରି ଗଛମାନେ ଗଢ଼ ଦେହରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଛନ୍ତି, ତାହାର ଧ୍ୱନି ମଧୁର ନୁହେଁ, ବହୁତ କଠିନ ଓ ଭୟଙ୍କର।
ନିମୀଲିତେକ୍ଷଣାମନ୍ଦତନୂନ୍ନାମସମକ୍ରମମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମରସୋଲ୍ଲେଖମ୍ ଅଙ୍କୁରୋଲ୍ଲସନଂ ନଵମ୍
କେଉଁଠି ନିମିଳିତ ଦୃଷ୍ଟି ଭଳି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ହଳୁକ ଦେହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଝୁକୁଛି; କେବେ କେବେ ନୂଆ କିଶଳୟ ମାନେ ହଳୁକ ଚମକରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ମକ୍ଷିକାଯୌକମଷକନିକାଷସଦୃଶଂ କ୍ଵଚିତ୍ । କୁଦ୍ଦାଲଶଙ୍କୁତୁଙ୍ଗାରିହଲହେଲାନିକର୍ଷଣମ୍
କେଉଁଠି ମକି, ମୌମାଛି କିମ୍ବା ମଶାର ଅବଶେଷ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି କୁଦାଳ, ହଳ କିମ୍ବା ଧାର ଉପକରଣର ଖେଳାଳି ଦ୍ୱାରା ଚିରା ଓ ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଶୀତଂ ଶୀତଵିଶୀର୍ଣାଙ୍ଗଜର୍ଜରତ୍ଵଗ୍ଵିକୀର୍ଣମୃତ୍ । ପାଷାଣୀଭୂତସଲିଲଂ କ୍ଵଚିତ୍ ପରୁଷମାରୁତମ୍
କେଉଁଠି ଜମି ଏତେ ଠଣ୍ଡା ଯେ, ଠଣ୍ଡାରେ ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଚର୍ମ ଚିରା ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଛି, ପାଣି ପଥର ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ କଠିନ ପବନ ବହୁଛି।
ଉଦ୍ଗାଲୀଭୂତମୃଦ୍ଵଙ୍ଗମଜ୍ଜଦନ୍ତẖକ୍ରିମିଵ୍ରଜମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଦ୍ଭଵଦବ୍ଜାଦିମୂଲଂ ଜଲନିମଜ୍ଜନମ୍
ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୃଦୁ ଓ ଦଳଦଳା ମାଟି ମଧ୍ୟରେ ପୋକାମାକଡ଼ା ଭରିଛି; କେଉଁଠି ଜଳ ମଧ୍ୟରୁ ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳବିହାରୀ ଗଛର ମୂଳ ବାହାରିଆସୁଛି।
ଶନୈର୍ ଅନ୍ତର୍ନିଲୀନାମ୍ବୁକୃତାହ୍ଲାଦଂ ବହିẖଖରମ୍ । ସୋନ୍ନାମାଙ୍କୁରରୋମୌଘଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଧର୍ଷଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
କେଉଁଠି ଜଳ ଭିତରେ ଲୁଚି ଥିବାରୁ ଭିତରେ ଶିତଳତା ଦେଉଛି, ବାହାରେ କଠିନ ଲାଗୁଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଗଛର ରୋମ ଭଳି ଗଛିଉଠି ଦେଖାଯାଉଛି।
ତନୁତରପଵନଵିକମ୍ପିତକୋମଲନଲିନୀଦଲାସ୍ତରଣୈଃ । ଵିରହିଣ ଇଵ ମେ ଵିହିତଂ ସରୋଭିର୍ ଅଙ୍ଗେଷୁ ନିର୍ଵାଣମ୍
ସୁକୁମାର ପଦ୍ମପତ୍ର ଶଯ୍ୟା, ଯାହାକୁ ହଳୁକା ପବନ ଛୁଇଁଲେ କମ୍ପିଉଛି, ଏହି ପଦ୍ମସରୋବରମାନେ ମୋ ଦେହରେ ଏମିତି ଶାନ୍ତି ଆଣିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ବିୟୋଗୀ ପ୍ରେମିକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଠାରୁ ଦୂରେ ଥିଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।
ପାର୍ଥିଵୀଂ ଧାରଣାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଜଗନ୍ତି ସମଵେକ୍ଷିତୁମ୍ । ସମ୍ପନ୍ନସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଯଂ ଭୂମେର୍ ଲୋକẖ କିମ୍ ଉତ ମାନସଃ
ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖିପାରୁଛ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏପରି ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଗତକୁ ଦେଖିବା କେତେ ସହଜ।
ଇଦଂ ଚ ମାନସଂ ଚାହଂ ସମ୍ପନ୍ନḫ ପୃଥୁଭୂତଲମ୍ । ନେଦଂ ନ ମାନସଂ ଚୈଵ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଵସ୍ତୁତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ଏହି ଜଗତ ଓ ମନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଜଗତ, ଦୁହିଁଟିକୁ ମୁଁ ନିଜେ ତିଆରି କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁହିଁଟି ଏକାଏକି ନାହିଁ, ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ସତ୍ୟ।
ଅମାନସଂ ମହୀପୀଠଂ ନ ସମ୍ଭଵତି କିଞ୍ଚନ । ଯଦ୍ ଅସଦ୍ ଵେତ୍ସି ଯତ୍ ସଦ୍ ଵା ମନୋମାତ୍ରକମ୍ ଏଵ ତତ୍
ମନ ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀ ଉପରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ତୁମେ ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବା ସତ୍ୟ ଭାବିଛ, ସେ ସବୁ କେବଳ ମନର ରଚନା।
ଚିଦାକାଶମ୍ ଅହଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତସ୍ଯ ମେ ଽନନ୍ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଯଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରାତ୍ମକଚନଂ ତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଭିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ, ମୋ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯାହା କେବଳ ଚେତନାର ଗୁଣ, ସେଠିକୁ 'କଳ୍ପନା' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତନ୍ ମନସ୍ ତନ୍ ମହୀପୀଠଂ ତଜ୍ ଜଗତ୍ ସ ପିତାମହଃ । ସଙ୍କଲ୍ପପୁରଵଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି କଚତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ମନୋନଭଃ
ସେଇ ମନ, ସେଇ ପୃଥିବୀ, ସେଇ ସଂସାର, ଏବଂ ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଚେତନାର ଆକାଶରେ କଳ୍ପନାର ଏକ ସହର ଭଳି, ଏହି ମନର ବିସ୍ତାର ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ଏଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଂ ମେ ମନୋମାତ୍ରଂ ତଦ୍ ଆତତମ୍ । ଧାରଣାଭ୍ଯାସସମ୍ପୁଷ୍ଟଂ ଭୂମଣ୍ଡଲମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ଏଭଳି, ମୋ ପାଖରେ ସବୁ କିଛି କେବଳ କଳ୍ପନା, କେବଳ ମନ; ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ପ୍ରବଳ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ନେଦଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ତଦ୍ ଵୈ ତଦନ୍ଯଦ୍ ଧି ମନୋମଯମ୍ । ଆକାଶମାତ୍ରକଚନମ୍ ଅଚେତ୍ଯଂ କଚନଂ ଚିତେଃ
ଏହି ପୃଥିବୀ ଏହି ନୁହେଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି, ମନରୁ ତିଆରି, କେବଳ ଆକାଶର ଏକ ଆକୃତି, ଜଡ଼, ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଠନ।
ତଦ୍ ଏଵାକାଶମାତ୍ରାତ୍ମ ତଥାଭୂତଂ ଚିରସ୍ଥିତେଃ । ଇଦମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯଲବ୍ଧତ୍ଵାନ୍ ମାନସତ୍ଵଂ ସମୁଜ୍ଝତି
ଏହି ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଆକାଶ ଭଳି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଏଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ, ଏହାକୁ 'ଏହି' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯିବାରୁ, ଏହା ମନସିକତା ହରାଇ ଦେଉଛି।
ଇଦଂ ସ୍ଥିରଂ ସୁକଠିନଂ ଵିତତଂ ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅସ୍ତୀତି ଜାଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିରଵେଦନାତ୍
ଏହି ଭୂମିମଣ୍ଡଳ ଦୃଢ଼, କଠିନ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେଖିବା ଫଳରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ 'ଏହା ଅଛି' ବୋଲି ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନ୍ଯାଯେନେଦମ୍ ଇଵାନେନ ତତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଵସୁଧାତଲମ୍ । ଇଦଂ ନ ଚୈଵମ୍ ଏଵାଦ୍ଯ ସର୍ଗସ୍ଯାଦାଵ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ଯୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ମାନେ ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଏଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇନଥିଲା।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ପୁରତ୍ଵେନ ଚିଦ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସତେ । ତଥା ଚିଦ୍ ଏଵ ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତା
ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ପାଖରେ ଏକ ସହର ଭାବରେ କେବଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଏହି ଜଗତ୍ ଭାବରେ ରହିଥାଏ।