ଯଥା ଖମ୍ ଆଵୃତଂ ସର୍ଗୈସ୍ ତଥା ଭୂର୍ ଇତି ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ । ତଦାହମ୍ ଅଭଵଂ ଧ୍ଯାତା ଧରାଧାରଣଯା ଯୁତଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି 'ଏହା ଭୂମି' ବୋଲି ବୁଝି, ମୁଁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହେଲି, ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରିବା ଶକ୍ତି ସହିତ।
ତଯା ଧରାଧାରଣଯା ଧରାରୂପଧରୋ ଽଭଵମ୍ । ଅତ୍ଯଜନ୍ନ୍ ଏଵ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମଵପୁସ୍ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵାଚିରାତ୍
ସେଇ ଭୂମିଧାରଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭୂମିର ଆକାର ଧାରଣ କଲି, କିନ୍ତୁ ନିଜର ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ କେବେ ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ, ରାଜା ଯେପରି ଏକ କ୍ଷଣରେ ଏହା କରିଥାଏ।
ଧରାଧାରଣଯାଶ୍ଵ୍ ଏଵ ଧରାଧାତୂଦରଂ ଗତଃ । ଦ୍ଵୀପାଦ୍ରିତୃଣଵୃକ୍ଷାଦି ଦେହେ ଽହମ୍ ଅନୁଭୂତଵାନ୍
ଯେପରି ଭୂମି ତାହାର ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଧରିତି ରହିଛି, ସେହିପରି ମୁଁ ଭୂମିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହି ଦେହରେ ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ଘାସ, ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅନୁଭବ କରିଲି।
ସମ୍ପନ୍ନୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଥ ଭୂପୀଠଂ ନାନାଵନତନୂରୁହମ୍ । ନାନାରତ୍ନାଵଲୀଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନାନାନଗରଭୂଷଣମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ଭୂମିର ପୃଷ୍ଠ ହେଲି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛପାତା ଅଛି, ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ଅନେକ ସହର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ।
ଗ୍ରାମଗହ୍ଵରପର୍ଵାଢ୍ଯଂ ପାତାଲସୁଷିରୋଦରମ୍ । କୁଲାଚଲଭୁଜାଶ୍ଲିଷ୍ଟଦ୍ଵୀପାବ୍ଧିଵଲଯାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଭୂମି ଗ୍ରାମ, ଉପତ୍ୟକା ଓ ପାହାଡ଼ରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଗୁହା ଓ ପାତାଳ ରାସ୍ତାରେ ଭରିଆ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଭୁଜା ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ଓ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରା।
ତୃଣୌଘତନୁରୋମାଢ୍ଯଂ ଗିରିଷଣ୍ଡକଗୁଲ୍ଫକମ୍ । ଦିଗ୍ଵାରଣକଟଵ୍ଯୂଢଂ ଧୃତଂ ଶେଷଶିରଶ୍ଶତୈଃ
ଏଠାରେ ଶରୀରର ରୋମ ପରି ଘାସର ଗୁଛ ରହିଛି, ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଏଠାର ଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିଛି, ଦିଗ୍ବାର ଉପକୂଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଶେଷ ନାଗର ଶତଶିର ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିବା।
ହ୍ରିଯମାଣଂ ମହୀପାଲୈଶ୍ ଶୋଭମାନଂ ତଥର୍ତୁଭିଃ । ପ୍ରାଣିଭିର୍ ଭୁଜ୍ଯମାନାଙ୍ଗଂ ଵର୍ଧମାନଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥଯା
ମହାରାଜାମାନେ ଯେଉଁଠି ମୋତେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ମୋର ରୂପ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋ ଅଂଶକୁ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
ହିମଵଦ୍ଵିନ୍ଧ୍ଯସୁସ୍କନ୍ଧଂ ସୁମେରୂଦାରକନ୍ଧରମ୍ । ଗଙ୍ଗାଦିସରିଦାପୂରମୁକ୍ତାହାରରଣତ୍ତନୁ
ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଶିଖର, ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ମହାନ ଗଳା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଭରିଥିବା ଏହି ଦେହ, ମୁକ୍ତାର ହାରରେ ଶୋଭିତ।
ଗୁହାଗହନକଚ୍ଛାଦି ସାଗରାଦର୍ଶମଣ୍ଡଲମ୍ । ମରୂଷରସ୍ଥଲଶ୍ଵୈତ୍ର୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରାମ୍ବରସୁନ୍ଦରମ୍
ଗୁହା, ଘନ ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳାଭୂମି ଓ ସାଗରର ଚକ୍ର ଆଇନା ପରି, ମରୁଭୂମି ଓ ଧଳା ମାଟି, ଏବଂ ଆକାଶର ସୁନ୍ଦର ବିସ୍ତାର।
ଭୂତପୂରୈḫ ପରାପୂର୍ଣଂ ପରିଧୂତଂ ମହାର୍ଣଵୈଃ । ଅଲଙ୍କୃତଂ ପୁଷ୍ପଵନୈସ୍ ସମାଲବ୍ଧଂ ରଜୋଗଣୈଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥିବା, ବଡ଼ ସାଗରମାନେ ଘେରିଥିବା, ଫୁଲର ବଗିଚାରେ ଶୋଭିତ, ଧୂଳିର ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା।
ନିତ୍ଯଂ କୃଷୀଵଲୈẖ କୃଷ୍ଟଂ ଵୀଜିତଂ ଶିଶିରାନିଲୈଃ । ତାପିତଂ ତପନୈସ୍ ତପ୍ତୈର୍ ଉକ୍ଷିତଂ ପ୍ରାଵୃଡମ୍ବୁଭିଃ
ଏହି ଭୂମିଟି ସବୁବେଳେ ଚାଷୀମାନେ ଚାଷ କରନ୍ତି, ବିଆ ଛିଟନ୍ତି, ଶୀତଳ ପବନରେ ଶିତଳ ହୁଏ, ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳିଯାଏ, ବର୍ଷାରେ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏ।
ଵିପୁଲାଗ୍ରସ୍ଥଲୋରସ୍କଂ ପଦ୍ମାକରଶତେକ୍ଷଣମ୍ । ସିତାସିତଘନୋଷ୍ଣୀଷଂ ଦଶାଶୋଦରମନ୍ଦିରମ୍
ଏହାର ଛାତି ଚଉଡ଼ା ଓ ଉଚ୍ଚ, ଆଖି ଶତଶ ଅମଳ ଲୋଟସ୍ ପୋଖରୀ ପରି, ଧଳା ଓ କଳା ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଛି, ଏହି ଦଶ ଦିଗର ନିବାସସ୍ଥାନ।
ଲୋକାଲୋକମହାଖାତଵଲଯୋଗ୍ରାସ୍ଯଭୀଷଣମ୍ । ଅନନ୍ତଭୂତସଙ୍ଘାତପରିସ୍ପନ୍ଦୈକଚେତନମ୍
ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଭୟଙ୍କର ଗହ୍ବର ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭୟଭୀତ କରୁଥାଏ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନା ଏକାଟିଏ ଏହାକୁ ଚଳାଏ।
ଵ୍ଯାପ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ବହିଶ୍ ଚୈଵ ନାନାଭୂତଗଣୈḫ ପୃଥକ୍ । ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୁ କୀଟକୈଃ
ଏହି ଭୂମି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥାନ୍ତି; ବାହାରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ଭିତରେ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପାତାଲେନ୍ଦ୍ରିଯରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ନାଗାସୁରକ୍ରିମିଵ୍ରଜୈଃ । ସପ୍ତସ୍ଵ୍ ଅର୍ଣଵକୋଶେଷୁ ନାନାଜାତିଜଲେଚରୈଃ
ପାତାଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁହାଗୁଡ଼ିକରେ ବହୁ ସାପ, ଦାନବ ଓ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଚକ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଳଚର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନଦୀଵନସମୁଦ୍ରଦିଗନ୍ତଶୈଲଦ୍ଵୀପାବ୍ଦଜନ୍ତୁଵିଜଯସ୍ଥଲଜଙ୍ଗଲୌଘୈଃ । ନାନାଵନାଵଲିତମଣ୍ଡଲକୋଟ୍ଟଷଣ୍ଡଵଲ୍ଲୀସରସ୍ସରିଦରାତିରଣାବ୍ଜଷଣ୍ଡୈଃ
ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ, ସମୁଦ୍ର, ଦିଗନ୍ତ, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି; ନାନା ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଚକ୍ର, ଗଛମାଳା, ବେଳ, ପୋଖରୀ, ନଦୀ, ମରୁଭୂମି ଓ ପଦ୍ମମାଳା ଏହି ବୃହତ୍ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି।
ଭୂପୀଠେନ ସତା ତତ୍ର ମଯା ତଦନୁ ମାନଦ । ଅନୁଭୂତଂ ନଦନଦୀନାଦିନେଦଂ ଦିନେ ଦିନେ
ମାଟିକୁ ଆସନ କରି, ମୁଁ ଏହି ସବୁକୁ ଦିନେଦିନ ଅନୁଭବ କରିଛି, ମୋ ମହାନ ମାନ୍ୟବ୍ୟ, ନଦୀ ଓ ନାଲାର ଶବ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରର ରବ।
କ୍ଵଚିନ୍ ମରଣସାକ୍ରନ୍ଦନାରୀକରୁଣଵେଦନମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵସ୍ତ୍ରୈଣମହୋତ୍ସଵମହାସୁଖମ୍
କେବେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିରେ ନାରୀମାନଙ୍କର କରୁଣ ଆକ୍ରନ୍ଦନ, କେବେ କେବେ ଉତ୍ସବର ମହାନ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କର ସୁଖ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦୁର୍ଵାରଦୁର୍ଭିକ୍ଷଦୁରାକ୍ରନ୍ଦଦୁରୀହିତମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ସକଲସସ୍ଯୌଘସମ୍ପନ୍ନଘନସୌହୃଦମ୍
କେଉଁଠି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଫସଲ ଭଲ ହୋଇଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ମିତ୍ରତା ରହିଥାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଗ୍ନିମହାଦାହଦଗ୍ଧଦେଶୋଗ୍ରରୋଦନମ୍ । କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଲପ୍ଲଵାଲୂନପୁରପତ୍ତନଖଣ୍ଡକମ୍
କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ଭୂମିକୁ ନେଇ ଉତ୍ତାଳ କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ଭୟାନକ ବନ୍ୟାରେ ସହର ଓ ପଟ୍ଟନା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
କ୍ଵଚିଚ୍ ଚପଲସାମନ୍ତକୃତଲୁଣ୍ଠନମଣ୍ଡଲମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯରକ୍ଷḫପୈଶାଚମଣ୍ଡଲମ୍
କେଉଁଠି ଅସ୍ଥିର ସାମନ୍ତମାନେ ଲୁଟି ନେଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ-ପିଶାଚମାନେ ଦେଶକୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଛନ୍ତି।
କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଲାଶଯୋଲ୍ଲାସଵେଲ୍ଲନୋତ୍ପୁଲକାଙ୍ଗକମ୍ । କନ୍ଦରୋଦରନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଵାତଵେଲ୍ଲିତଵାରିଦମ୍
କେଉଁଠି ଝିଲିକ ଓ ତାଳାବର ଉତ୍ସାହ ଦେଖି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାୟୁ ବେରି ଆସି ମେଘକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି।
ସଂଵିଦ୍ବୋଧୋନ୍ନମତ୍ସ୍ଵାଙ୍ଗକୋଶୋତ୍ଥାଙ୍କୁରଲୋମକମ୍ । ଵାରିଵାରଣଵିକ୍ଷୋଭନତୋନ୍ନତଲସତ୍ତଲମ୍
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତିରୁ ଶରୀରରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣିର ହାତୀମାନେ ଭୂମିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ଉଠାଇଦେଉଛନ୍ତି।
ସଶୃଙ୍ଗଭୈରଵଶ୍ଵଭ୍ରପୁରାଦ୍ରିଵନଝମ୍ପନମ୍ । ସନ୍ଧିମଣ୍ଡଲସଞ୍ଚାଲଲେଖାଙ୍କମୃଦୁକମ୍ପନମ୍
ସେଠାରେ ସିଂହ, ନିଆଳି ଓ ମୃଗମାନେ ସହର, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୌଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ଭୂମିର ସୀମାନ୍ତରେ ରେଖା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହଳକା କମ୍ପନ ହୁଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ ସାମନ୍ତସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧସୈନ୍ଯସଂହରଣଂ ରଣେ । କ୍ଵଚିତ୍ ସୋମ୍ଯସୁଖାସୀନସର୍ଵସାମନ୍ତମଣ୍ଡଲମ୍
କେଉଁଠି ରଣଭୂମିରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ସମସ୍ତ ରାଜା ଶାନ୍ତିରେ ଏକଠି ବସିଛନ୍ତି।
ଅରଣ୍ଯଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଶୂନ୍ଯମ୍ ଉଲ୍ଲସଦ୍ଵାତଭାଙ୍କୃତି । ଜଙ୍ଗଲଂ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଲୂନଵ୍ଯୁପ୍ତସମ୍ପନ୍ନସସ୍ଯକମ୍
କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଚଞ୍ଚଳ ପବନରେ ତାହାର ଆକୃତି ତିଆରି ହେଉଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ମାଟି ଜଳରେ ଭରିଯାଇଛି, ଅନେକ ଫସଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣସରḫ ଫୁଲ୍ଲାମ୍ବୁଜଂ କ୍ଵଚିତ୍ । କ୍ଵଚିନ୍ ମରୁସ୍ଥଲଂ ସ୍ଥୂଲସ୍ତମ୍ଭାଭାର୍ଜୁନମାରୁତମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିକ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ; ଆଉ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମାଟିଆ ମରୁଭୂମି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଝଞ୍ଜାବାତ୍ୟା ପରି ଜୋର ହାବା ବହୁଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଧ୍ରଦନଦୀଵାହହେଲାନିକଷଘର୍ଘରମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଙ୍କୁରକାର୍ଯଙ୍ଗସିକ୍ତବୀଜାସ୍ଯଜୃମ୍ଭଣମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଖେଳି ଖେଳି ମେଘକୁ ଘସି, ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି; ଆଉ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଭିଜିଥିବା ମାଟିରେ ଚାଷ ହେଉଥିବା ଦାଣା ମୃଦୁ ଅଙ୍କୁର ମାଡ଼ୁଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥକୀଟାସ୍ଯମୃଦୁସ୍ପନ୍ଦନଵେଦନମ୍ । ମାଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାଶୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଵେହ ତ୍ରାଯସ୍ଵେତୀଵ ବୋଧନମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଭିତରେ ରହୁଥିବା ପୋକମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ମୃଦୁ କମ୍ପନ ଅନୁଭବ ହେଉଛି; ଏବଂ ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଅଛି, ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରି ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଶାଖାପରିକରାଭୋଗମୃଦ୍ଭାଗାଙ୍ଗନିପୀଡନୈଃ । ମୂଲଜାଲମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵିଟପିଧାରଣମ୍
କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଗଛର ଡାଳି ଓ ତାହାର ଗୁଛ ମାଟିକୁ ଦବାଇ, ମୂଳ ଜାଲ ଭଲଭାବେ ଧରି ରଖିଛି, ଏହିପରି ଭାବରେ ଗଛର ଛାୟାକୁ ସମ୍ଭାଳିଛି।