ଜଗନ୍ମୃଗତୃଡମ୍ବୂନି ଭାନ୍ତି ସଂଵିଦି ସଂଵିଦଃ । ନ ବାହ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନାବାହ୍ଯଂ ଖେ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସଂସାରର mirage ପାନୀୟ ଜଳ ମନରେ ମନକୁ ଦେଖାଯାଏ; ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ, ନ ମଧ୍ୟ ବାହାର ନୁହେଁ—ସେଠି, ସେଇ ଖାଲି ଆକାଶରେ ଏଭଳି ଅଛି।
ମରୌ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଲିଲଂ ସଂଵିତ୍ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ ତଥା । ନିର୍ମୂଲମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସନ୍ତପ୍ତା ସ୍ଵସମ୍ଭ୍ରମଵତୀ ଭ୍ରମମ୍
ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଜଳ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମନ ତାହାକୁ ଏଭଳି ଦେଖେ, ସେପରି ମୂଳହୀନ ଏବଂ ଭିତରେ ଜଳିଥିବା ମନ ନିଜ ଭ୍ରମରେ ଘୂରୁଛି।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମଣି ଜଗତ୍ ସଂଵିତ୍ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ ତଥା । ନିର୍ମୂଲମ୍ ଏଵ ସଂଵିତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଏଵ ଭ୍ରାନ୍ତେଶ୍ ଚ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍
ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ସଂସାର ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମନ ତାହାକୁ ଏଭଳି ଦେଖେ; ଏହା ମୂଳହୀନ, କେବଳ ମନରୁ ଏବଂ ଭ୍ରମର ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆଭାତି ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ଜଗଦ୍ ଆତତମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପନମନୋରାଜ୍ଯକଥାସ୍ଵପ୍ନପୁରାଦିଵତ୍
ଏହି ସଂସାର ହୃଦୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା କଳ୍ପନାର ଗପ, ମନର ଚିନ୍ତା, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ପୁରୁଣା କଥା ପରି।
ପାର୍ଶ୍ଵସୁପ୍ତଜନସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତଚ୍ଚିତ୍ତାଵେଶନଂ ଵିନା । ଯଥା ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ତଚ୍ଚିତ୍ତାଵେଶନାତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେପରି ଆପଣ ପାଖରେ ଶୁଆ ଲୋକର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ତାଙ୍କର ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ବିନା ଅନୁଭବ କରିପାରିବା ନାହିଁ, ସେପରି ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ବିନା କିଛି ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଥା ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଏଵେଦଂ ଚିତ୍ତାଵେଶେନ ଵେଦ୍ଯତେ । ଆଦର୍ଶବିମ୍ବିତାକାରଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍
ଏହିପରି, ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ମନରେ ଲୀନ ହେଇନଥିଲେ ଠିକ୍ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଯଥାର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ।
ଆଧିଭୌତିକଭାଵେନ ନେତ୍ରେଣ ଯଦି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ତତ୍ ତନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଗିରିର୍ ଏଵୋପଦୃଶ୍ଯତେ
ଯଦି ଆମେ ଦେହୀକ ଭାବରେ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖୁଛୁ, ତେବେ ସେଠାରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—କେବଳ ପାହାଡ଼ଟି ଦେଖାଯାଏ।
ଆତିଵାହିକଦେହେନ ପରବୋଧଦୃଶା ଯଦି । ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ସର୍ଗḫ ପରମାତ୍ମୈଵ ଵାମଲଃ
ଯଦି ଆମେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛୁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ନିର୍ମଳ ପରମାତ୍ମା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଗନିର୍ମାଣଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଲୋକେନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମୈଵାନ୍ଯଥା ତ୍ଵ୍ ଏତନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଠାରେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; ଏହା ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ି।
ଯତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଵଦାତା ଧୀସ୍ ସୋପପତ୍ତିଵିଚାରଣା । ନ ତନ୍ ନେତ୍ରୈସ୍ ତ୍ରିଭିଶ୍ ଶର୍ଵୋ ନେନ୍ଦ୍ରୋ ନେତ୍ରଶତୈର୍ ଅପି
ଯାହାକୁ ପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଯୁକ୍ତି ଓ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ, ତାହାକୁ ତିନି ଚକୁ ଥିବା ଶିବ ହେଉଁ କି, ଶତାଧିକ ଚକୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯଥା ଖମ୍ ଆଵୃତଂ ସର୍ଗୈସ୍ ତଥା ଭୂର୍ ଇତି ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ । ତଦାହମ୍ ଅଭଵଂ ଧ୍ଯାତା ଧରାଧାରଣଯା ଯୁତଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି 'ଏହା ଭୂମି' ବୋଲି ବୁଝି, ମୁଁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହେଲି, ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରିବା ଶକ୍ତି ସହିତ।
ତଯା ଧରାଧାରଣଯା ଧରାରୂପଧରୋ ଽଭଵମ୍ । ଅତ୍ଯଜନ୍ନ୍ ଏଵ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମଵପୁସ୍ ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵାଚିରାତ୍
ସେଇ ଭୂମିଧାରଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭୂମିର ଆକାର ଧାରଣ କଲି, କିନ୍ତୁ ନିଜର ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ କେବେ ଛାଡ଼ିଲି ନାହିଁ, ରାଜା ଯେପରି ଏକ କ୍ଷଣରେ ଏହା କରିଥାଏ।
ଧରାଧାରଣଯାଶ୍ଵ୍ ଏଵ ଧରାଧାତୂଦରଂ ଗତଃ । ଦ୍ଵୀପାଦ୍ରିତୃଣଵୃକ୍ଷାଦି ଦେହେ ଽହମ୍ ଅନୁଭୂତଵାନ୍
ଯେପରି ଭୂମି ତାହାର ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଧରିତି ରହିଛି, ସେହିପରି ମୁଁ ଭୂମିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହି ଦେହରେ ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ଘାସ, ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅନୁଭବ କରିଲି।
ସମ୍ପନ୍ନୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଥ ଭୂପୀଠଂ ନାନାଵନତନୂରୁହମ୍ । ନାନାରତ୍ନାଵଲୀଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନାନାନଗରଭୂଷଣମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ଭୂମିର ପୃଷ୍ଠ ହେଲି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛପାତା ଅଛି, ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ଅନେକ ସହର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ।
ଗ୍ରାମଗହ୍ଵରପର୍ଵାଢ୍ଯଂ ପାତାଲସୁଷିରୋଦରମ୍ । କୁଲାଚଲଭୁଜାଶ୍ଲିଷ୍ଟଦ୍ଵୀପାବ୍ଧିଵଲଯାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଭୂମି ଗ୍ରାମ, ଉପତ୍ୟକା ଓ ପାହାଡ଼ରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଗୁହା ଓ ପାତାଳ ରାସ୍ତାରେ ଭରିଆ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଭୁଜା ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ଓ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରା।
ତୃଣୌଘତନୁରୋମାଢ୍ଯଂ ଗିରିଷଣ୍ଡକଗୁଲ୍ଫକମ୍ । ଦିଗ୍ଵାରଣକଟଵ୍ଯୂଢଂ ଧୃତଂ ଶେଷଶିରଶ୍ଶତୈଃ
ଏଠାରେ ଶରୀରର ରୋମ ପରି ଘାସର ଗୁଛ ରହିଛି, ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଏଠାର ଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିଛି, ଦିଗ୍ବାର ଉପକୂଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଶେଷ ନାଗର ଶତଶିର ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିବା।
ହ୍ରିଯମାଣଂ ମହୀପାଲୈଶ୍ ଶୋଭମାନଂ ତଥର୍ତୁଭିଃ । ପ୍ରାଣିଭିର୍ ଭୁଜ୍ଯମାନାଙ୍ଗଂ ଵର୍ଧମାନଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥଯା
ମହାରାଜାମାନେ ଯେଉଁଠି ମୋତେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ମୋର ରୂପ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋ ଅଂଶକୁ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
ହିମଵଦ୍ଵିନ୍ଧ୍ଯସୁସ୍କନ୍ଧଂ ସୁମେରୂଦାରକନ୍ଧରମ୍ । ଗଙ୍ଗାଦିସରିଦାପୂରମୁକ୍ତାହାରରଣତ୍ତନୁ
ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଶିଖର, ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ମହାନ ଗଳା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଭରିଥିବା ଏହି ଦେହ, ମୁକ୍ତାର ହାରରେ ଶୋଭିତ।
ଗୁହାଗହନକଚ୍ଛାଦି ସାଗରାଦର୍ଶମଣ୍ଡଲମ୍ । ମରୂଷରସ୍ଥଲଶ୍ଵୈତ୍ର୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରାମ୍ବରସୁନ୍ଦରମ୍
ଗୁହା, ଘନ ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳାଭୂମି ଓ ସାଗରର ଚକ୍ର ଆଇନା ପରି, ମରୁଭୂମି ଓ ଧଳା ମାଟି, ଏବଂ ଆକାଶର ସୁନ୍ଦର ବିସ୍ତାର।
ଭୂତପୂରୈḫ ପରାପୂର୍ଣଂ ପରିଧୂତଂ ମହାର୍ଣଵୈଃ । ଅଲଙ୍କୃତଂ ପୁଷ୍ପଵନୈସ୍ ସମାଲବ୍ଧଂ ରଜୋଗଣୈଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥିବା, ବଡ଼ ସାଗରମାନେ ଘେରିଥିବା, ଫୁଲର ବଗିଚାରେ ଶୋଭିତ, ଧୂଳିର ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା।
ନିତ୍ଯଂ କୃଷୀଵଲୈẖ କୃଷ୍ଟଂ ଵୀଜିତଂ ଶିଶିରାନିଲୈଃ । ତାପିତଂ ତପନୈସ୍ ତପ୍ତୈର୍ ଉକ୍ଷିତଂ ପ୍ରାଵୃଡମ୍ବୁଭିଃ
ଏହି ଭୂମିଟି ସବୁବେଳେ ଚାଷୀମାନେ ଚାଷ କରନ୍ତି, ବିଆ ଛିଟନ୍ତି, ଶୀତଳ ପବନରେ ଶିତଳ ହୁଏ, ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳିଯାଏ, ବର୍ଷାରେ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏ।
ଵିପୁଲାଗ୍ରସ୍ଥଲୋରସ୍କଂ ପଦ୍ମାକରଶତେକ୍ଷଣମ୍ । ସିତାସିତଘନୋଷ୍ଣୀଷଂ ଦଶାଶୋଦରମନ୍ଦିରମ୍
ଏହାର ଛାତି ଚଉଡ଼ା ଓ ଉଚ୍ଚ, ଆଖି ଶତଶ ଅମଳ ଲୋଟସ୍ ପୋଖରୀ ପରି, ଧଳା ଓ କଳା ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଛି, ଏହି ଦଶ ଦିଗର ନିବାସସ୍ଥାନ।
ଲୋକାଲୋକମହାଖାତଵଲଯୋଗ୍ରାସ୍ଯଭୀଷଣମ୍ । ଅନନ୍ତଭୂତସଙ୍ଘାତପରିସ୍ପନ୍ଦୈକଚେତନମ୍
ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଭୟଙ୍କର ଗହ୍ବର ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭୟଭୀତ କରୁଥାଏ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନା ଏକାଟିଏ ଏହାକୁ ଚଳାଏ।
ଵ୍ଯାପ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ବହିଶ୍ ଚୈଵ ନାନାଭୂତଗଣୈḫ ପୃଥକ୍ । ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ ବହିର୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୁ କୀଟକୈଃ
ଏହି ଭୂମି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭରିଥାନ୍ତି; ବାହାରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ଭିତରେ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପାତାଲେନ୍ଦ୍ରିଯରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ନାଗାସୁରକ୍ରିମିଵ୍ରଜୈଃ । ସପ୍ତସ୍ଵ୍ ଅର୍ଣଵକୋଶେଷୁ ନାନାଜାତିଜଲେଚରୈଃ
ପାତାଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁହାଗୁଡ଼ିକରେ ବହୁ ସାପ, ଦାନବ ଓ କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଚକ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଳଚର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନଦୀଵନସମୁଦ୍ରଦିଗନ୍ତଶୈଲଦ୍ଵୀପାବ୍ଦଜନ୍ତୁଵିଜଯସ୍ଥଲଜଙ୍ଗଲୌଘୈଃ । ନାନାଵନାଵଲିତମଣ୍ଡଲକୋଟ୍ଟଷଣ୍ଡଵଲ୍ଲୀସରସ୍ସରିଦରାତିରଣାବ୍ଜଷଣ୍ଡୈଃ
ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ, ସମୁଦ୍ର, ଦିଗନ୍ତ, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି; ନାନା ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଚକ୍ର, ଗଛମାଳା, ବେଳ, ପୋଖରୀ, ନଦୀ, ମରୁଭୂମି ଓ ପଦ୍ମମାଳା ଏହି ବୃହତ୍ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି।
ଭୂପୀଠେନ ସତା ତତ୍ର ମଯା ତଦନୁ ମାନଦ । ଅନୁଭୂତଂ ନଦନଦୀନାଦିନେଦଂ ଦିନେ ଦିନେ
ମାଟିକୁ ଆସନ କରି, ମୁଁ ଏହି ସବୁକୁ ଦିନେଦିନ ଅନୁଭବ କରିଛି, ମୋ ମହାନ ମାନ୍ୟବ୍ୟ, ନଦୀ ଓ ନାଲାର ଶବ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରର ରବ।
କ୍ଵଚିନ୍ ମରଣସାକ୍ରନ୍ଦନାରୀକରୁଣଵେଦନମ୍ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵସ୍ତ୍ରୈଣମହୋତ୍ସଵମହାସୁଖମ୍
କେବେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିରେ ନାରୀମାନଙ୍କର କରୁଣ ଆକ୍ରନ୍ଦନ, କେବେ କେବେ ଉତ୍ସବର ମହାନ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରେମିକମାନଙ୍କର ସୁଖ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଦୁର୍ଵାରଦୁର୍ଭିକ୍ଷଦୁରାକ୍ରନ୍ଦଦୁରୀହିତମ୍ । କ୍ଵଚିତ୍ ସକଲସସ୍ଯୌଘସମ୍ପନ୍ନଘନସୌହୃଦମ୍
କେଉଁଠି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଫସଲ ଭଲ ହୋଇଥାଏ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ମିତ୍ରତା ରହିଥାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଗ୍ନିମହାଦାହଦଗ୍ଧଦେଶୋଗ୍ରରୋଦନମ୍ । କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଲପ୍ଲଵାଲୂନପୁରପତ୍ତନଖଣ୍ଡକମ୍
କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ଭୂମିକୁ ନେଇ ଉତ୍ତାଳ କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣାଯାଏ; ଆଉ କେଉଁଠି ଭୟାନକ ବନ୍ୟାରେ ସହର ଓ ପଟ୍ଟନା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।