ସ ଏଷ ହରିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ପିତାମହଃ । ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽର୍କ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋ ଯମୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ଽନିଲଃ
ଏହି ହରି, ଏହି ପିତାମହ; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ବୈଶ୍ରବଣ ଓ ପବନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଅନଲୋ ଜଲଦୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ହ୍ଯୋ ଽଦ୍ଯ ଶ୍ଵଶ୍ ଚାସ୍ତି ନାସ୍ତି ଚ । ଇତ୍ଯ୍ ଏତେ ଚିନ୍ମଯାକାଶକୋଶଲେଶାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା, ସମୁଦ୍ର, ଗତକାଲି, ଆଜି, ଆସନ୍ତାକାଲି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି; ଏ ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶର ଝଲକ ମାତ୍ର।
ଏଵଂଵିଧାଭିସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାଭିର୍ ମୁଧାଭାଵନଯେଦୃଶାଃ । ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରବୋଧେନ ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ତୁ ତାଦୃଶାଃ
ଏପରି ନାମ ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ମନେ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହିମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅବୋଧୋ ବୋଧ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଭେଦୋଦ୍ଭେଦମ୍ ଐକ୍ଯଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ଦୁଇଁଟି ନିଜ ମନରେ ଚେତନା ଆକାଶ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ; ତେଣୁ ଭିନ୍ନତା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏକତାର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ସ୍ଥିର ହେଉ।
ତାଵତ୍ ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅଯଂ କରୋତି ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵସଂସାରମହାସମୁଦ୍ରେ । ଯାଵନ୍ ନ ଜାନାତି ପରଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ନିରାମଯଂ ତନ୍ମଯତାମ୍ ଉପେତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ନିଜର ସଂସାରର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚଳିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତେ ତୁ ଶାନ୍ତିଂ ସ ତଥୋପଯାତି ଯଥା ନ ସୋ ଽବ୍ଧିର୍ ନ ତରଙ୍ଗକୋ ଽସୌ । ଯଥାସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଚ ଶାନ୍ତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତଂ ପରମ୍ ଏଵ ତସ୍ଯ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ଏଠାରେ କୌଣସି ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଯଥାସ୍ଥିତ ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ ଓ ପରମ ରୂପେ ରହିଯାଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରପରମାକାଶ ଏଷ ଯẖ କଥିତୋ ମଯା । ଏଷୋ ଽସୌ ଶିଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତଦା ରୁଦ୍ରḫ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି
ମୁଁ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ପରମ ଆକାଶ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଏହାକୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିବେଳେ ରୁଦ୍ର ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଯାସୌ ତସ୍ଯାକୃତିର୍ ନାସାଵ୍ ଆକୃତିẖ କୃତିନାଂ ଵର । ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରଘନଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥା କଚତି ତାଦୃଶମ୍
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆକୃତି ଅଛି, ସେ ଆକୃତି ନୁହେଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଘନ ଆକାଶ, ଏଭଳି ଭାବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵ ଶାନ୍ତଂ ତଦାକୃତି । ମଯୈଵ ତତ୍ ପରିଜ୍ଞାତଂ ନାନ୍ଯḫ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ ତଥା
ମୁଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଏକାଳେ ଦେଖିଛି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିଛି; ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଯଥା ନାମ ସ କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ ସ ରୁଦ୍ରସ୍ ସା ଚ ଭୈରଵୀ । ମାଯାମାତ୍ରଂ ତଥା ସର୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଲଂ ମଯା
ଯେପରି ଏହି କଳ୍ପାନ୍ତ, ସେ ରୁଦ୍ର ଓ ସେ ଭୈରବୀ କେବଳ ମାୟାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିଛି।
ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵ ପରଂ ଶୂନ୍ଯଂ ସନ୍ନିଵେଶେନ ନେତରତ୍ । ତଥା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରାମ ଭୈରଵାକାରତାଂ ଗତମ୍
ଚେତନାର ଆକାଶ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୂନ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଭାବରେ, ରାମ, ଏହାକୁ ଭୈରବ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵାଚ୍ଯଵାଚକସମ୍ବନ୍ଧଂ ଵିନା ବୋଧୋ ନ ଜାଯତେ । ଯସ୍ମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଯି ମଯା ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ଣିତମ୍
ବାକ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ି ଜ୍ଞାନ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ, ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଛି, ସେଥିପାଇଁ ଏଭଳି ଭାବରେ ତୋତେ କହିଛି।
ଯଦ୍ ଏଵ ଵାଚ୍ଯ୍ ଉପାରୂଢମ୍ ଏତଦ୍ ରାମ ତଦ୍ ଏଵ ତେ । ରୂଢାଧିଭୌତିକଦୃଶẖ କ୍ଷଣାତ୍ ସତ୍ଯାତ୍ମତାଂ ଗତମ୍
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠି ଯାହାକୁ ଭାବିବାକୁ ଆମେ ଠିକ୍ କରିଦେଉଛୁ, ସେହି ଜିନିଷଟି ତୁମ ପାଇଁ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଭୌତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ସତ୍ୟର ରୂପ ନେଇଯାଏ।
ନ ଭୈରଵୀ ସା ନୈଵାସୌ ଭୈରଵୋ ନୈଵ ସ କ୍ଷଯଃ । ସମସ୍ତମ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ଭାସତେ
ସେଟି ନୁହେଁ ଭୈରବୀ, ଏହା ନୁହେଁ ରୁଦ୍ର, ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଏବଂ ଚେତନା ମାତ୍ର ଏଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ସ୍ଵପ୍ନନିର୍ମାଣପୁରଵତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପରଣଵେଗଵତ୍ । କଥାର୍ଥସାର୍ଥରସଵନ୍ ମନୋରାଜ୍ଯଵିଲାସଵତ୍
ଏହା ସ୍ୱପ୍ନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହର ଭଳି, ଚିନ୍ତାର ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ବହୁଥିବା ଏକ ତିରି ଭଳି, କାହାଣୀର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଭଳି, ମନରେ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଭଳି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନପୁରଂ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ମୌକ୍ତିକଧୀର୍ ଯଥା । ଯଥା କେଶୋଣ୍ଡୁକଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତଥା ଚିଦ୍ ଭାତି ଚିଦ୍ଘନେ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ସହର ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମଣିମାଳା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି କେଶର ଗୋଲା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଚେତନାର ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରାକାଶମ୍ ଏଵାଚ୍ଛଂ କଚତି ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି । ଯଥା ନାମ ତଥାଭାତି ତଦାତ୍ମୈଵ ଜଗତ୍ତଯା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ଆତ୍ମା ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଛି—ଏହିପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ।
ଯଥା ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି କଚତି ସ୍ଵ ଏଵାତ୍ମା ଜଗତ୍ତଯା । ତଥା କଚତି ତତ୍ ତତ୍ର କଲ୍ପାନ୍ତଶିଵନର୍ତନମ୍
ଯେପରି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ସଂସାର ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ସେଠାରେ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଘଟେ।
ଶିଵଯୋର୍ ଏଵମ୍ ଆକାରୋ ନିରାକାରୋ ଽଙ୍ଗ ଵର୍ଣିତଃ । ଅଧୁନା ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତେ ନୃତ୍ତସ୍ଯାନୃତ୍ତତାସ୍ଥିତିମ୍
ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ ନିରାକାର ଆକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ନୃତ୍ୟର ଅସତ୍ୟତା ବିଷୟରେ କହିବି।
ଚେତନଂ ଚେତନାଦ୍ ଧେତୋẖ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିନା । କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥାତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତଯା ଯଥା
ଚେତନା ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୌଣସି ଚଳନ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ରହିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଅବସ୍ତୁ ଭାବେ ଅଛିପାରେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ ଚେତନଂ ତସ୍ମାଦ୍ ରୁଦ୍ରତ୍ଵେନ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍ । ହେମେଵ ରୂପକତ୍ଵେନ ସନ୍ନିଵେଶଵିଲାସିନା
ସ୍ୱଭାବରୁ, ଚେତନା ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ଯେପରି ହେମ ତାରା ରୂପ ଧରି ନାନା ପ୍ରକାର ଗଠନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯନ୍ ନାମ ଚେତନଂ ଯତ୍ର ତଦ୍ ଅଵଶ୍ଯଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ସ୍ପନ୍ଦଧର୍ମି ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵସ୍ତୁତା ହି ସ୍ଵଭାଵଜା
ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନା ନାମକ କିଛି ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱଭାବତଃ କମ୍ପନ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ; କାରଣ ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟତା ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚିଦ୍ଘନସ୍ଯ ସ୍ଵଶ୍ ଶିଵସ୍ଯାସ୍ଯ ସ ଏଵ ନଃ । ସ୍ଵଵାସନାଵେଶଵଶାନ୍ ନୃତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ରାଜତେ
ଏହି ଘନ ଚେତନାର କମ୍ପନ, ଯାହା ଶିବଙ୍କର, ଆମ ପାଖରେ ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଭିନିବେଶର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଅତସ୍ ସ କଲ୍ପାନ୍ତଶିଵୋ ରୁଦ୍ରୋ ରୌଦ୍ରାକୃତିର୍ ଦ୍ରୁତମ୍ । ଯନ୍ ନୃତ୍ଯତି ହି ତଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ଚିଦ୍ଘନସ୍ପନ୍ଦନଂ ନିଜମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ଥିବା ଶିବ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୁଦ୍ର, ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି—ଏହା ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର କମ୍ପନ ବୋଲି ଜାଣ।
ପ୍ରାମାଣିକଦୃଶା ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵସ୍ତୁତଃ । ଯଦି ଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତ୍ ସର୍ଵଂ କଲ୍ପାନ୍ତେ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି
ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି ନାହିଁ; ଯଦି ଥିଲା ବି, ସମସ୍ତ କିଛି କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ କଲ୍ପାନ୍ତମହାଶୂନ୍ଯେ ଏତସ୍ମିନ୍ ପରମାମ୍ବରେ । କଥଂ କିଂ ନାମ ଵା ଚେତ୍ଯଂ ଚେତ୍ତା ଚେତତି ଚିଦ୍ଘନଃ
ସେଇ କଳିଯୁଗ ଶେଷର ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟତାରେ, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମନ ଥିଲେ କିଏ କିଛି ଭାବିପାରିବ, କିମ୍ବା କଣ ଭାବିବାଯିବ?
ଏତଦ୍ ଏଵ ତଦାପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯାମ୍ଭୋଦଶାନ୍ତଯେ । ଯଦି ଚିନ୍ମାତ୍ରନଭସଶ୍ ଚେତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନ କିଞ୍ଚନ
ହେ ପ୍ରିୟ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ମେଘ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ଯଦି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶରେ କିଛି ଅବଜେକ୍ଟ ଥାଏ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ।
ନ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚେତତି ତତẖ କ୍ଵଚିତ୍ କଶ୍ଚିତ୍ କଦାଚନ । ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତଂ ଦୃଷନ୍ମୌନଂ ଵିଜ୍ଞାନଘନମ୍ ଅମ୍ବରମ୍
ଯଦି କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତେବେ କେଉଁଠି, କେଉଁଠିଏ, କେବେବି କିଛି ଭାବିଯାଏନି; ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ, ଦୃଷ୍ଟି ନିରବ, ଆକାଶ ପ୍ରକାଶମୟ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଚ୍ ଚେଦଂ ଚେତ୍ଯତେ ନାମ ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽସ୍ଯ ଵଲ୍ଗତି । ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵସତ୍ତାଯାମ୍ ଅଵସ୍ଥିତେଃ
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅନୁଭବ କୁହାଯାଏ, ସେଟା ତାହାର ନିଜର ସ୍ୱଭାବର ଖେଳ ମାତ୍ର; କାରଣ, ଶାନ୍ତ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ସେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଚିଦ୍ ଏଵାନ୍ତḫ ପୁରପତ୍ତନଵଦ୍ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦି ନ ତୁ ତତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞାନାକାଶମ୍ ଏଵ ତତ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭିତରେ କେବଳ ଚେତନା ଏକ ସହର ବା ଗାଁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ସହର ଆଦି କିଛି ନୁହେଁ—ସେଠାରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ଅଛି।