ସ୍ଵସତ୍ତାମାତ୍ରକାଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ତସ୍ଯ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଉରରୀକର୍ତୁଂ ଵ୍ଯୋମାଵଶ୍ଯମ୍ ଅସୌ କିଲ
ତାହାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ତାହା ସହ ମିଶିପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ହେବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ସେ ଆକାଶ ପରି ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ତସ୍ମାତ୍ ତସ୍ଯ ଯଦ୍ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ସତ୍ତାମାତ୍ରଂ ସ୍ଵମ୍ ଆସନମ୍ । ଅନାଦିମଧ୍ଯପର୍ଯନ୍ତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିମଯାତ୍ମକମ୍
ସେହିପରି, ତାହାର ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ତାହାର ନିଜ ଆସନ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ହେଉଛି।
ତଦ୍ ଏତତ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ ସର୍ଗẖ କଲ୍ପାନ୍ତୋ ଵ୍ଯୋମ ଭୂର୍ ଦିଶଃ । ନାଶ ଉତ୍ପାଦନଂ ରାମ ଵିରାମୋ ଭାସନଂ ତମଃ
ଏହି ତିନି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ନାଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଅନ୍ଧାର—
ଜନନଂ ମରଣଂ ମାଯା ମୋହୋ ମାନ୍ଦ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁତା । ଵସ୍ତୁତା ଚ ଵିଵେକଶ୍ ଚ ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭେ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ମାୟା, ଭ୍ରମ, ଅଳସତା, ଅସତ୍ୟତା, ସତ୍ୟତା, ବିବେକ, ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି, ଭଲ ଓ ଖରାପ—
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯା ସଦେହତ୍ଵଂ ଵିଦେହତ୍ଵଂ କ୍ଷଣଶ୍ ଚିରମ୍ । ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ସ୍ଥିରତ୍ଵଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଚାହଂ ଚେତରଚ୍ ଚ ତତ୍
ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଦେହ ସହିତ ଓ ଦେହ ବିନା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ସ୍ଥିରତା, 'ତୁମେ', 'ମୁଁ' ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ—
ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚାଥ ସଦସନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ । ଦେଶକାଲୌ କ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯକଲନା କେଲିକଲ୍ପନମ୍
ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ଦୁହିଁ ମିଶି, ମୂର୍ଖତା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଦେଶ ଓ କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ଗଣନା ଓ ଖେଳ—
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରକର୍ମବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ତେଜୋଵାର୍ଯନିଲାକାଶପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିକମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍
ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ମନ, ଇଚ୍ଛା, କାର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଜିନିଷ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହି ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭରି ରହିଛି।
ଏତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସୌ ଶୁଦ୍ଧଶ୍ ଚିଦାକାଶୋ ନିରାମଯଃ । ଅଜହଦ୍ ଵ୍ଯୋମତାମ୍ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମୈଵୈଵମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ହେଉଛି ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଚେତନାର ଆକାଶ, ଯାହା କୌଣସି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ନିଜର ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଏତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚ ଵିମଲଂ ଖମ୍ ଏଵାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ । ଅସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ଯତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାଦ୍ରିର୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ରାଵିଖଣ୍ଡିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଏଠାରେ କେବଳ ଆକାଶ ଅଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହା ଏଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବା ପରି—ଏହି ଉଦାହରଣ ଅଟୁଟ।
ଚିନ୍ମଯḫ ପରମାକାଶୋ ଯ ଏଷ କଥିତୋ ମଯା । ଏଷୋ ଽସୌ ଶିଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ସନାତନଃ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଚେତନାମୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ବିବରଣା କରିଛି, ସେହିଠାରେ 'ଶିବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଏହା ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ।
ସ ଏଷ ହରିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ତେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ପିତାମହଃ । ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽର୍କ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋ ଯମୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ଽନିଲଃ
ଏହି ହରି, ଏହି ପିତାମହ; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ବୈଶ୍ରବଣ ଓ ପବନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଅନଲୋ ଜଲଦୋ ଽମ୍ଭୋଧିର୍ ହ୍ଯୋ ଽଦ୍ଯ ଶ୍ଵଶ୍ ଚାସ୍ତି ନାସ୍ତି ଚ । ଇତ୍ଯ୍ ଏତେ ଚିନ୍ମଯାକାଶକୋଶଲେଶାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା, ସମୁଦ୍ର, ଗତକାଲି, ଆଜି, ଆସନ୍ତାକାଲି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି; ଏ ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶର ଝଲକ ମାତ୍ର।
ଏଵଂଵିଧାଭିସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାଭିର୍ ମୁଧାଭାଵନଯେଦୃଶାଃ । ସ୍ଵଭାଵମାତ୍ରବୋଧେନ ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ତୁ ତାଦୃଶାଃ
ଏପରି ନାମ ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ମନେ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହିମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅବୋଧୋ ବୋଧ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଭେଦୋଦ୍ଭେଦମ୍ ଐକ୍ଯଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ଦୁଇଁଟି ନିଜ ମନରେ ଚେତନା ଆକାଶ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ; ତେଣୁ ଭିନ୍ନତା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଏକତାର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ସ୍ଥିର ହେଉ।
ତାଵତ୍ ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅଯଂ କରୋତି ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵସଂସାରମହାସମୁଦ୍ରେ । ଯାଵନ୍ ନ ଜାନାତି ପରଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ନିରାମଯଂ ତନ୍ମଯତାମ୍ ଉପେତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ନିଜର ସଂସାରର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚଳିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇପାରେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତେ ତୁ ଶାନ୍ତିଂ ସ ତଥୋପଯାତି ଯଥା ନ ସୋ ଽବ୍ଧିର୍ ନ ତରଙ୍ଗକୋ ଽସୌ । ଯଥାସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଚ ଶାନ୍ତଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତଂ ପରମ୍ ଏଵ ତସ୍ଯ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେପରି ଏଠାରେ କୌଣସି ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଯଥାସ୍ଥିତ ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ ଓ ପରମ ରୂପେ ରହିଯାଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରପରମାକାଶ ଏଷ ଯẖ କଥିତୋ ମଯା । ଏଷୋ ଽସୌ ଶିଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତସ୍ ତଦା ରୁଦ୍ରḫ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି
ମୁଁ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ପରମ ଆକାଶ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଏହାକୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିବେଳେ ରୁଦ୍ର ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଯାସୌ ତସ୍ଯାକୃତିର୍ ନାସାଵ୍ ଆକୃତିẖ କୃତିନାଂ ଵର । ତଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରଘନଂ ଵ୍ଯୋମ ତଥା କଚତି ତାଦୃଶମ୍
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆକୃତି ଅଛି, ସେ ଆକୃତି ନୁହେଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଘନ ଆକାଶ, ଏଭଳି ଭାବେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ତଦ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵ ଶାନ୍ତଂ ତଦାକୃତି । ମଯୈଵ ତତ୍ ପରିଜ୍ଞାତଂ ନାନ୍ଯḫ ପଶ୍ଯତି ତତ୍ ତଥା
ମୁଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଏକାଳେ ଦେଖିଛି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିଛି; ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଉ କେହି ଏହାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଯଥା ନାମ ସ କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ ସ ରୁଦ୍ରସ୍ ସା ଚ ଭୈରଵୀ । ମାଯାମାତ୍ରଂ ତଥା ସର୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଲଂ ମଯା
ଯେପରି ଏହି କଳ୍ପାନ୍ତ, ସେ ରୁଦ୍ର ଓ ସେ ଭୈରବୀ କେବଳ ମାୟାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିଛି।
ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୈଵ ପରଂ ଶୂନ୍ଯଂ ସନ୍ନିଵେଶେନ ନେତରତ୍ । ତଥା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରାମ ଭୈରଵାକାରତାଂ ଗତମ୍
ଚେତନାର ଆକାଶ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୂନ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଭାବରେ, ରାମ, ଏହାକୁ ଭୈରବ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵାଚ୍ଯଵାଚକସମ୍ବନ୍ଧଂ ଵିନା ବୋଧୋ ନ ଜାଯତେ । ଯସ୍ମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଯି ମଯା ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ଣିତମ୍
ବାକ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ି ଜ୍ଞାନ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ, ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଛି, ସେଥିପାଇଁ ଏଭଳି ଭାବରେ ତୋତେ କହିଛି।
ଯଦ୍ ଏଵ ଵାଚ୍ଯ୍ ଉପାରୂଢମ୍ ଏତଦ୍ ରାମ ତଦ୍ ଏଵ ତେ । ରୂଢାଧିଭୌତିକଦୃଶẖ କ୍ଷଣାତ୍ ସତ୍ଯାତ୍ମତାଂ ଗତମ୍
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠି ଯାହାକୁ ଭାବିବାକୁ ଆମେ ଠିକ୍ କରିଦେଉଛୁ, ସେହି ଜିନିଷଟି ତୁମ ପାଇଁ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଭୌତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ସତ୍ୟର ରୂପ ନେଇଯାଏ।
ନ ଭୈରଵୀ ସା ନୈଵାସୌ ଭୈରଵୋ ନୈଵ ସ କ୍ଷଯଃ । ସମସ୍ତମ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ଭାସତେ
ସେଟି ନୁହେଁ ଭୈରବୀ, ଏହା ନୁହେଁ ରୁଦ୍ର, ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଏବଂ ଚେତନା ମାତ୍ର ଏଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ସ୍ଵପ୍ନନିର୍ମାଣପୁରଵତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପରଣଵେଗଵତ୍ । କଥାର୍ଥସାର୍ଥରସଵନ୍ ମନୋରାଜ୍ଯଵିଲାସଵତ୍
ଏହା ସ୍ୱପ୍ନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ସହର ଭଳି, ଚିନ୍ତାର ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ବହୁଥିବା ଏକ ତିରି ଭଳି, କାହାଣୀର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଭଳି, ମନରେ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଭଳି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନପୁରଂ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ମୌକ୍ତିକଧୀର୍ ଯଥା । ଯଥା କେଶୋଣ୍ଡୁକଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତଥା ଚିଦ୍ ଭାତି ଚିଦ୍ଘନେ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ସହର ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମଣିମାଳା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି କେଶର ଗୋଲା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଚେତନାର ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରାକାଶମ୍ ଏଵାଚ୍ଛଂ କଚତି ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି । ଯଥା ନାମ ତଥାଭାତି ତଦାତ୍ମୈଵ ଜଗତ୍ତଯା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ଆତ୍ମା ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଛି—ଏହିପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ।
ଯଥା ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି କଚତି ସ୍ଵ ଏଵାତ୍ମା ଜଗତ୍ତଯା । ତଥା କଚତି ତତ୍ ତତ୍ର କଲ୍ପାନ୍ତଶିଵନର୍ତନମ୍
ଯେପରି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ସଂସାର ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ସେଠାରେ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଘଟେ।
ଶିଵଯୋର୍ ଏଵମ୍ ଆକାରୋ ନିରାକାରୋ ଽଙ୍ଗ ଵର୍ଣିତଃ । ଅଧୁନା ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତେ ନୃତ୍ତସ୍ଯାନୃତ୍ତତାସ୍ଥିତିମ୍
ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ ନିରାକାର ଆକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ନୃତ୍ୟର ଅସତ୍ୟତା ବିଷୟରେ କହିବି।
ଚେତନଂ ଚେତନାଦ୍ ଧେତୋẖ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିନା । କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥାତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତଯା ଯଥା
ଚେତନା ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୌଣସି ଚଳନ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ରହିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଅବସ୍ତୁ ଭାବେ ଅଛିପାରେ ନାହିଁ।